Truyền Thuyết Phạm Nhan và Tín Ngưỡng Thờ Ác Thần của Người Việt ở Bắc Bộ

Khám phá truyền thuyết phạm nhan và tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt, tìm hiểu ý nghĩa văn hóa và tâm linh sâu sắc trong đời sống.

• Tác giả: Đoàn Thị Ngọc Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Bích Hà
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn Học Dân Gian
• Đề tài: Truyền Thuyết Phạm Nhan và Tín Ngưỡng Thờ Ác Thần của Người Việt ở Bắc Bộ
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU
• 1. CHƯƠNG 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Lí do chọn đề tài
• 1.2. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Hướng tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN VỀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT VÀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI
• 2.1. Cơ sở lí thuyết của đề tài
• 2.2. Xác định một số thuật ngữ, khái niệm
• 2.3. Lí thuyết về mối quan hệ giữa tín ngưỡng dân gian và văn học dân gian
• 2.4. Từ thuyết vật linh đến tục thờ ác thần trong lịch sử
• 2.5. Lí thuyết về “an ninh tinh thần” và các nghi thức thờ cúng xuất phát từ sự sợ hãi
• 2.6. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
• 2.7. Lịch sử nghiên cứu về ác thần
• 2.8. Lịch sử nghiên cứu về Phạm Nhan
• 2.9. Đánh giá tình hình nghiên cứu và định hướng của đề tài
• 2.10. Tiểu kết chương 1
• 3. CHƯƠNG 3: KHẢO SÁT HỆ THỐNG TRUYỀN THUYẾT PHẠM NHAN
• 3.1. Nhận diện truyền thuyết Phạm Nhan
• 3.2. Số lượng truyền thuyết
• 3.3. Sự phân bố truyền thuyết
• 3.4. Nhân vật Bá Nhan và Phạm Nhan
• 3.5. Nhân vật Phạm Nhan trong truyền thuyết
• 3.6. Tên gọi Phạm Nhan
• 3.7. Hoàn cảnh xuất hiện và đặc điểm nhân vật
• 3.8. Hành trạng nhân vật
• 3.9. Về sự tái sinh gây hại
• 3.10. Cốt truyện Phạm Nhan
• 3.11. Những môtip chính trong truyền thuyết Phạm Nhan
• 3.12. Kết cấu truyền thuyết Phạm Nhan
• 3.13. Tiểu kết chương 2
• 4. CHƯƠNG 4: TRUYỀN THUYẾT PHẠM NHAN VÀ KIỂU TRUYỆN VỀ ÁC THẦN CỦA NGƯỜI VIỆT
• 4.1. Kiểu truyện về ác thần của người Việt
• 4.2. Ác thần và truyền thuyết về ác thần trong văn hóa Việt
• 4.3. Sự tương quan giữa kiểu truyện về ác thần của người Việt với truyền thuyết Phạm Nhan
• 4.4. Cặp đôi nhân vật Phạm Nhan - Đức Thánh Trần trong truyền thuyết về ác thần và phúc thần
• 4.5. Tương phản về môtip. Tương phản về kết cấu
• 4.6. Truyền thuyết Phạm Nhan trong đời sống văn hóa dân gian
• 4.7. Truyền thuyết về tục chữa bệnh
• 4.8. Truyền thuyết về tục cầu con
• 4.9. Truyền thuyết về tục che mặt của người phụ nữ
• 4.10. Tiểu kết chương 3
• 5. CHƯƠNG 5: TỤC THỜ PHẠM NHAN TRONG TÍN NGƯỠNG THỜ ÁC THẦN CỦA NGƯỜI VIỆT
• 5.1. Hiện tượng Phạm Nhan trong văn hóa tín ngưỡng người Việt
• 5.2. Một số quan niệm khác nhau về việc thờ cúng Phạm Nhan
• 5.3. Những dấu tích thờ cúng Phạm Nhan
• 5.4. Những hèm tục có liên quan đến Phạm Nhan trong dân gian
• 5.5. Phạm Nhan - Đức Thánh Trần: hai loại hình tín ngưỡng. Tín ngưỡng, tục thờ ác thần của người Việt
• 5.6. Quan niệm về việc thờ ác thần
• 5.7. Di tích thờ ác thần
• 5.8. Những nghi lễ và tập tục thờ cúng ác thần của người Việt
• 5.9. Những đặc điểm có tính chất quy luật trong tín ngưỡng thờ Phạm Nhan và tục thờ ác thần của người Việt
• 5.10. Đặc điểm về nguồn gốc của việc thờ cúng ác thần
• 5.11. Đặc điểm về bản chất của việc thờ ác thần
• 5.12. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Truyền Thuyết Phạm Nhan Nguồn Gốc và Ý Nghĩa

Truyền thuyết là một phần không thể thiếu của văn hóa dân gian, đặc biệt là trong việc lưu giữ lịch sử và giá trị văn hóa của một dân tộc. Bên cạnh những câu chuyện về anh hùng, còn có những truyền thuyết về nhân vật phản diện, những kẻ làm điều ác. Nghiên cứu về truyền thuyết Phạm Nhan và tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt ở Bắc Bộ là một lĩnh vực chưa được khai thác sâu. Văn học dân gian gắn bó mật thiết với sinh hoạt văn hóa xã hội, và mối quan hệ giữa truyền thuyết và tín ngưỡng dân gian là mối quan hệ tương tác lẫn nhau. Truyền thuyết làm cho các hoạt động tín ngưỡng thêm phong phú, ngược lại, tín ngưỡng khẳng định sự tồn tại của truyền thuyết. Việt Nam có lịch sử lâu đời với nhiều biến cố, và văn học dân gian đã lưu giữ những biến chuyển trong đời sống văn hóa, xã hội. Truyền thuyết là nguồn tư liệu quý giá, đồng hành cùng chính sử trên con đường tìm hiểu cội nguồn dân tộc. Gorki từng nói: “Không thể nào hiểu được lịch sử chân chính của nhân dân lao động nếu không hiểu biết sáng tác dân gian truyền miệng”.

1.1. Phạm Nhan Là Ai Giới Thiệu Nhân Vật Trong Truyền Thuyết

Phạm Nhan là một nhân vật phản diện trong truyền thuyết Việt Nam, thường gắn liền với các sự kiện lịch sử quan trọng. Nhân vật này chưa thực sự được các nhà nghiên cứu văn hóa, văn học dân gian quan tâm đến. Việc tìm hiểu truyền thuyết Phạm Nhan là một cách tiếp cận mới dưới góc độ nghiên cứu văn học dân gian, mở ra một cách nhìn nhận và công nhận sự tồn tại của thể loại truyền thuyết về ác thần trong kho tàng văn học dân gian của dân tộc.

1.2. Tín Ngưỡng Thờ Ác Thần Tổng Quan Về Phong Tục Dân Gian

Tín ngưỡng dân gian là một lĩnh vực rộng lớn, phong phú và đa dạng. Từ xưa, tục thờ thần, thờ thánh của người Việt đã thể hiện rõ bản chất tín ngưỡng đa thần bản địa. Trong lịch sử, người Việt đã bảo lưu nhiều hình thái tín ngưỡng, tôn giáo khác nhau, từ tín ngưỡng vạn vật hữu linh đến thờ cúng tổ tiên. Bên cạnh các vị thần có công với nước, còn có những nhân vật bình thường, thậm chí tầm thường, hoặc những người từng làm ác cũng được nhân dân thờ phụng. Điều này chỉ được lý giải khi chúng ta đi sâu tìm hiểu cội rễ của những hình thức sinh hoạt tín ngưỡng dân gian.

II. Vấn Đề Nghiên Cứu Thiếu Hụt Trong Khảo Cứu Truyền Thuyết

Mặc dù tín ngưỡng thờ cúng và truyền thuyết liên quan đến Phạm Nhan vẫn tồn tại trong dân gian, đặc biệt ở Bắc Bộ, nhưng chúng chưa nhận được sự quan tâm đúng mức từ giới nghiên cứu. Các hoạt động tín ngưỡng này diễn ra âm thầm trong đời sống thường ngày của nhân dân. Việc tìm kiếm cứ liệu khoa học tổng hợp hay mô tả hình thức tín ngưỡng thờ cúng ác thần của người Việt là một việc khó khăn. Điều này khẳng định rằng loại hình tín ngưỡng này chưa được quan tâm trong giới nghiên cứu văn hóa dân gian. Phạm Nhan là một dạng ác thần, và việc tìm hiểu truyền thuyết này kết hợp với nghiên cứu tín ngưỡng thờ ác thần là một địa hạt mới, hấp dẫn cho việc khai thác toàn diện về văn hóa dân gian Việt Nam.

2.1. Tại Sao Truyền Thuyết Phạm Nhan Ít Được Nghiên Cứu

Có nhiều lý do khiến truyền thuyết Phạm Nhan ít được nghiên cứu. Một phần là do sự tập trung vào các nhân vật anh hùng và các sự kiện lịch sử lớn. Mặt khác, việc nghiên cứu về ác thần và các tín ngưỡng liên quan có thể gặp khó khăn do tính nhạy cảm và phức tạp của vấn đề. Tuy nhiên, việc bỏ qua những khía cạnh này sẽ làm mất đi một phần quan trọng của bức tranh văn hóa dân gian Việt Nam.

2.2. Ảnh Hưởng Của Tín Ngưỡng Đến Đời Sống Văn Hóa Bắc Bộ

Tín ngưỡng có ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống văn hóa của người Việt ở Bắc Bộ. Các phong tục, tập quán, lễ hội và các hoạt động tâm linh đều phản ánh những giá trị và niềm tin của cộng đồng. Việc nghiên cứu về tín ngưỡng thờ ác thần giúp chúng ta hiểu rõ hơn về những yếu tố tâm lý, xã hội và văn hóa đã hình thành nên những phong tục này.

III. Phân Tích Truyền Thuyết Phạm Nhan Cốt Truyện và Nhân Vật

Để hiểu rõ hơn về truyền thuyết Phạm Nhan, cần phân tích cốt truyện và nhân vật. Truyền thuyết thường kể về những hành động và số phận của Phạm Nhan, cũng như mối quan hệ của nhân vật này với các vị thần và anh hùng khác. Việc phân tích này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về ý nghĩa và giá trị của truyền thuyết trong văn hóa dân gian. Theo tài liệu gốc, truyền thuyết về Phạm Nhan vẫn âm ỉ, vẫn lặng thầm trôi chảy trên cửa miệng dân gian, đặc biệt là ở vùng Bắc Bộ Việt Nam.

3.1. Mô Típ Chính Trong Truyền Thuyết Phạm Nhan Sự Trả Thù

Các mô típ chính trong truyền thuyết Phạm Nhan thường xoay quanh sự phản bội, trả thù và những hành động gây hại cho cộng đồng. Nhân vật Phạm Nhan thường được mô tả là một kẻ gian ác, xảo quyệt và tàn bạo. Tuy nhiên, cũng có những biến thể của truyền thuyết mô tả Phạm Nhan như một nạn nhân của hoàn cảnh hoặc một người bị hiểu lầm.

3.2. Phạm Nhan và Đức Thánh Trần Mối Quan Hệ Trong Truyền Thuyết

Mối quan hệ giữa Phạm Nhan và Đức Thánh Trần là một yếu tố quan trọng trong truyền thuyết. Trong nhiều câu chuyện, Đức Thánh Trần là người đã đánh bại và trừng phạt Phạm Nhan. Mối quan hệ này thể hiện sự đối lập giữa thiện và ác, giữa chính nghĩa và gian tà, và là một phần quan trọng của thông điệp mà truyền thuyết muốn truyền tải.

3.3. Kết Cấu Truyền Thuyết Phạm Nhan Các Yếu Tố Nghệ Thuật

Về mặt kết cấu, truyền thuyết Phạm Nhan thường có cấu trúc đơn giản, dễ hiểu, với các yếu tố như mở đầu, diễn biến và kết thúc rõ ràng. Tuy nhiên, cũng có những biến thể phức tạp hơn, với nhiều tình tiết và nhân vật phụ. Việc phân tích kết cấu giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách thức mà truyền thuyết được xây dựng và truyền tải.

IV. Tục Thờ Phạm Nhan Nghi Lễ và Phong Tục Liên Quan

Việc thờ cúng Phạm Nhan là một hiện tượng đặc biệt trong văn hóa tín ngưỡng người Việt. Mặc dù là một nhân vật phản diện, Phạm Nhan vẫn được thờ cúng ở một số địa phương. Điều này có thể được lý giải bằng nhiều yếu tố, như sự sợ hãi, mong muốn xoa dịu ác thần, hoặc niềm tin vào khả năng bảo vệ của ác thần. Theo tài liệu gốc, những hoạt động tín ngưỡng này tuy không có được nghi thức trang trọng và phổ biến như những sinh hoạt chính thống, nhưng vẫn được diễn ra đều đặn, thường xuyên, âm thầm trong sinh hoạt đời thường của nhân dân.

4.1. Dấu Tích Thờ Cúng Phạm Nhan Đền Miếu và Hèm Tục

Những dấu tích thờ cúng Phạm Nhan có thể được tìm thấy ở một số đền miếu và các hèm tục dân gian. Các nghi lễ thờ cúng thường được thực hiện một cách kín đáo và không công khai. Các hèm tục liên quan đến Phạm Nhan thường mang tính chất kiêng kỵ và tránh né.

4.2. Quan Niệm Về Thờ Cúng Ác Thần Lý Giải Từ Góc Độ Văn Hóa

Quan niệm về việc thờ cúng ác thần có thể được lý giải từ góc độ văn hóa. Trong một số trường hợp, việc thờ cúng ác thần được xem như một cách để xoa dịu những thế lực đen tối và bảo vệ cộng đồng khỏi những tai họa. Trong những trường hợp khác, việc thờ cúng ác thần có thể phản ánh những nỗi sợ hãi và bất an trong xã hội.

4.3. Phạm Nhan và Đức Thánh Trần Hai Loại Hình Tín Ngưỡng

Phạm Nhan và Đức Thánh Trần đại diện cho hai loại hình tín ngưỡng khác nhau. Đức Thánh Trần là biểu tượng của chính nghĩa và lòng yêu nước, trong khi Phạm Nhan là biểu tượng của gian tà và sự phản bội. Việc thờ cúng cả hai nhân vật này cho thấy sự phức tạp và đa dạng của tín ngưỡng dân gian Việt Nam.

V. Tín Ngưỡng Thờ Ác Thần Đặc Điểm và Ý Nghĩa Văn Hóa

Tín ngưỡng thờ ác thần là một phần của văn hóa tâm linh người Việt. Nó phản ánh quan niệm về thế giới, về sự tồn tại của cái thiện và cái ác, và về mối quan hệ giữa con người và các thế lực siêu nhiên. Nghiên cứu về tín ngưỡng thờ ác thần giúp chúng ta hiểu rõ hơn về những giá trị và niềm tin của cộng đồng. Theo tài liệu gốc, những hoạt động tín ngưỡng này tuy không có được nghi thức trang trọng và phổ biến như những sinh hoạt chính thống, nhưng vẫn được diễn ra đều đặn, thường xuyên, âm thầm trong sinh hoạt đời thường của nhân dân.

5.1. Nguồn Gốc Của Tín Ngưỡng Thờ Ác Thần Từ Đâu Mà Ra

Nguồn gốc của tín ngưỡng thờ ác thần có thể được truy tìm từ thời cổ đại, khi con người còn sống trong sự sợ hãi và bất an trước những thế lực tự nhiên. Việc thờ cúng ác thần được xem như một cách để xoa dịu những thế lực này và bảo vệ cộng đồng khỏi những tai họa.

5.2. Bản Chất Của Tín Ngưỡng Thờ Ác Thần Vì Sao Lại Thờ

Bản chất của tín ngưỡng thờ ác thần là sự kết hợp giữa sợ hãi và hy vọng. Con người thờ cúng ác thần vì sợ hãi những thế lực đen tối, nhưng cũng hy vọng rằng việc thờ cúng sẽ mang lại sự bảo vệ và may mắn.

5.3. Di Tích Thờ Ác Thần Những Địa Điểm Tâm Linh Đặc Biệt

Các di tích thờ ác thần thường là những địa điểm tâm linh đặc biệt, nơi con người tìm đến để cầu nguyện và thực hiện các nghi lễ. Những địa điểm này thường mang một vẻ bí ẩn và linh thiêng, thu hút những người tin vào sức mạnh của ác thần.

VI. Kết Luận Giá Trị Văn Hóa và Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Nghiên cứu về truyền thuyết Phạm Nhan và tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt ở Bắc Bộ là một lĩnh vực quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân gian. Việc nghiên cứu này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về lịch sử, văn hóa và tâm linh của người Việt, đồng thời góp phần vào việc xây dựng một xã hội văn minh và giàu bản sắc. Theo tài liệu gốc, luận án cũng sẽ là nguồn tài liệu tham khảo bổ ích và lí thú cho những sinh viên Ngữ văn.

6.1. Ý Nghĩa Của Truyền Thuyết Phạm Nhan Trong Văn Hóa Việt

Truyền thuyết Phạm Nhan có ý nghĩa quan trọng trong việc phản ánh những giá trị và niềm tin của người Việt. Truyền thuyết này không chỉ là một câu chuyện lịch sử, mà còn là một bài học về đạo đức và lòng yêu nước.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Mở Rộng Phạm Vi Khảo Cứu

Hướng nghiên cứu tương lai có thể mở rộng phạm vi khảo cứu sang các vùng miền khác của Việt Nam và so sánh với các nền văn hóa khác trên thế giới. Việc nghiên cứu này sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự đa dạng và phong phú của văn hóa dân gian.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu văn học dân gian và nhân học văn hóa Việt Nam từ lâu đã tập trung tôn vinh các biểu tượng anh hùng, chính thần và phúc thần gắn liền với sự nghiệp dựng nước và giữ nước. Luận án tiến sĩ ngữ văn "Truyền thuyết Phạm Nhan và tín ngưỡng thờ ác thần của người Việt ở Bắc Bộ" của nghiên cứu sinh Đoàn Thị Ngọc Anh (chuyên ngành Văn học dân gian, mã số 9 22 01 25, Đại học Sư phạm Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Thị Bích Hà) là công trình chuyên khảo tiên phong giải mã mảng truyền thuyết phản diện và thực hành tín ngưỡng thờ ác thần vốn bị khuất lấp trong dòng chảy học thuật chính thống.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định rõ: trong khi các công trình chính sử và huyền tích tập trung tuyệt đối vào hình tượng Đức Thánh Trần (Trần Hưng Đạo), nhân vật Phạm Nhan – viên tướng bại trận phương Bắc hóa thân thành ác thần – chỉ được đề cập rời rạc như một phụ lưu làm nền cho chiến công hiển hách. Tác giả đã đặt ra hệ thống 4 câu hỏi nghiên cứu và 4 giả thuyết khoa học tương ứng:

• RQ1: Cấu trúc tự sự, hệ thống môtip và diện mạo văn bản của truyền thuyết Phạm Nhan được định hình như thế nào qua văn bản Hán Nôm và nguồn truyền tụng dân gian?
• RQ2: Mối tương quan nhị nguyên đối lập giữa cặp đôi nhân vật Phạm Nhan (ác thần, hạ đẳng thần) và Đức Thánh Trần (phúc thần, thượng đẳng thần) phản ánh quy luật thi pháp nào của folklore Việt Nam?
• RQ3: Bản chất tâm lý học nhân học và nguồn gốc xã hội của việc thờ phụng ác thần khởi nguồn từ cơ chế tinh thần nào?
• RQ4: Những hèm tục, nghi lễ trị bệnh, cầu con gắn liền với Phạm Nhan phản ánh điều gì về cấu trúc an ninh hiện sinh của cộng đồng làng xã Bắc Bộ?
• H1: Truyền thuyết Phạm Nhan không chỉ là sự phản ánh lịch sử thuần túy mà là một truyền thuyết tín ngưỡng hình thành từ nhu cầu giải mã bí ẩn tâm linh và nỗi sợ hãi siêu nhiên.
• H2: Cặp đôi Phạm Nhan – Hưng Đạo Vương cấu thành mô hình đối cực văn hóa: trừng phạt – cứu độ, tà thuật – chính đạo, tạo nên sự cân bằng tâm lý trong hệ thống thần điện bản địa.
• H3: Tục thờ ác thần vận hành theo nguyên lý chuyển hóa từ "kính vì sợ" sang "cầu bình an và mưu cầu ân huệ", bảo lưu qua các tầng văn hóa phức hợp.
• H4: Các hèm tục gắn với Phạm Nhan là kỹ thuật ma thuật nhằm thiết lập sự bảo trợ tinh thần trước những rủi ro sinh học và xã hội (bệnh sản khoa, hiểm họa đường thủy).

Về khung lý thuyết, công trình tích hợp Thuyết vật linh (Animism) của Edward Burnett Tylor, Thuyết nghi thức bắt nguồn từ âu lo (Anxiety-ritual theory) của Bronisław Malinowski, Thuyết an ninh con người/an ninh tinh thần của Oscar Salemink và Philip Taylor, cùng Lý thuyết mã văn hóa của Nguyễn Bích Hà. Phạm vi khảo sát trải dài trên địa bàn châu thổ Bắc Bộ trọng điểm (Hải Dương, Quảng Ninh, Hải Phòng, Nam Định) và vệt lan tỏa tại Thừa Thiên Huế, xử lý toàn diện 7 thư tịch Hán Nôm cổ điển cùng 54 mẫu khảo sát điền dã thực địa, tạo nên đột phá định lượng và định tính về một hiện tượng văn hóa - tâm linh đặc dị.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu về thể loại truyền thuyết và hệ thống thần linh Việt Nam chứng kiến sự phân hóa rõ rệt giữa các trường phái tiếp cận. Ở khu vực nghiên cứu quốc tế, các học giả kinh điển đã đặt nền móng cho việc kiến tạo lý thuyết thần linh nhị nguyên. Will Durant khi phân tích Lịch sử văn minh Ấn Độ đã chỉ ra sự tồn tại tất yếu của thần hủy diệt Shiva và nữ thần tử thần - sinh nở Kali/Durga bên cạnh các đấng bảo tồn, minh chứng rằng nỗi sợ hãi tự nhiên được thiêng hóa thành tôn giáo cổ xưa nhất. Tại Trung Quốc, Trương Quảng Trí và Cao Hữu Bằng trong công trình Thần linh ở khắp muôn nơi - Tập tục tín ngưỡng dân gian đã hệ thống hóa các hạng "dị quỷ thần", "ôn thần" hay "thần đường đen" chuyên reo rắc bệnh tật, tai nạn để khẳng định con người nguyên thủy luôn thiết lập nghi lễ xoa dịu cái ác nhằm tìm kiếm sự sinh tồn.

Tại Việt Nam, các nhà nghiên cứu folklore đầu ngành có những góc nhìn đa dạng về thể loại. Đỗ Bình Trị (1970) và Lê Chí Quế (2001) tiếp cận truyền thuyết dưới góc độ phản ánh lịch sử hoang đường và danh nhân lịch sử. Trong khi đó, Kiều Thu Hoạch (1971) mở rộng khái niệm khi phân lập truyền thuyết phản diện, còn Seki Keigo (Nhật Bản) xác lập loại hình "truyền thuyết tín ngưỡng" – dòng tự sự phản ánh niềm tin của quần chúng vào ma thuật, tinh linh và quỷ thần. Trần Thị An (2016) khi vận dụng lý thuyết nhân học vào nghiên cứu môtip thi thể trôi dạt đã nhấn mạnh chức năng kép của tín ngưỡng dân gian: giải tỏa nỗi sợ hãi và xác lập an toàn tinh thần.

       [KHOẢNG TRỐNG HỌC THUẬT TRƯỚC ĐÂY]
  - Nghiên cứu chính sử & phúc thần học (Tập trung Đức Thánh Trần)
  - Phân loại truyền thuyết thuần túy phản ánh lịch sử anh hùng
  - Bỏ ngỏ mảng nhân thần bại tướng, tà thần & nghi lễ xuất phát từ sợ hãi
          [POSITIONING CỦA LUẬN ÁN ĐOÀN THỊ NGỌC ANH]

Điểm tranh luận học thuật (academic debate) cốt lõi nảy sinh giữa hai quan điểm:

• Quan điểm Nho giáo / Trí thức trung ương: Coi tục thờ Phạm Nhan và các ác thần (thần ăn trộm, thần gắp phân, thần dâm dục) là "dâm từ", "dâm thần", hủ tục mê tín dị đoan cần bài trừ.
• Quan điểm Nhân học văn hóa / Dân gian học: Khẳng định như Tạ Chí Đại Trường từng lập luận: "Sự phong thần không phải theo thể chế quốc gia của lớp trí thức nho gia trung ương mà xuất phát từ không khí và trình độ tín ngưỡng làng xã".

Luận án của Đoàn Thị Ngọc Anh đã định vị chuẩn xác công trình tại giao điểm của văn học dân gian và nhân học tôn giáo, so sánh trực tiếp với trường hợp nghi thức ma thuật của ngư dân Texas qua khảo cứu của Patrick B. Mullen, cũng như hệ thống ác thần trừng phạt Sekhmet, Set trong thần thoại cổ đại (A. Radugin). Công trình không chỉ khỏa lấp khoảng trống về hình tượng Phạm Nhan mà còn nâng cấp việc khảo cứu ác thần từ cấp độ hiện tượng học miêu tả đơn lẻ lên cấp độ lý thuyết mô hình hóa quy luật văn hóa bản địa.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc mở rộng và tái định nghĩa các lý thuyết folklore học và nhân học văn hóa:

1. Mở rộng lý thuyết loại hình tự sự dân gian: Phá vỡ định kiến cho rằng truyền thuyết chỉ vinh danh anh hùng, luận án xác lập vị thế độc lập cho tiểu loại truyền thuyết ác thần. Tác phẩm vận dụng quan điểm của Vladimir Propp về tính chất nhiều tầng văn hóa: "Folklore của mọi dân tộc đều có tính chất nhiều tầng văn hóa, đó là một trong những hiện tượng đặc trưng của folklore. Nhiệm vụ của khoa học là ở chỗ bóc ra cho được từng tầng lớp của cái khối nham kết phức tạp ấy mà tìm hiểu nó và giải thích nó". Luận án đã bóc tách từng lớp trầm tích từ ma nước bản địa (ma-nậm theo kiến giải của GS. Trần Quốc Vượng) đến hình tượng bại tướng xâm lược thời Trần bị quỷ hóa.
2. Bổ sung lý thuyết Thuyết nghi thức âu lo (Anxiety-ritual theory): Phát triển luận điểm kinh điển của Bronisław Malinowski: "Nơi nào có hiểm nguy, bất trắc, mật độ đổi thay và sợ hãi lớn, hoặc ở những hình thức mạo hiểm, ma thuật sẽ nảy sinh". Luận án chứng minh rằng việc thờ cúng Phạm Nhan là phương thức tâm lý tập thể chuyển hóa sự bất lực trước bệnh sản khoa và tử vong chu sinh của phụ nữ thời cổ thành các nghi thức kiểm soát mang tính biểu trưng.
3. Mô hình hóa nhị nguyên đối lập Thiện - Ác: Đưa ra 4 mệnh đề lý thuyết chứng minh mối liên kết hữu cơ không thể tách rời giữa Đức Thánh Trần (biểu tượng bảo hộ, cứu rỗi, sinh khí) và Phạm Nhan (biểu tượng dịch bệnh, xâm hại, tử khí), tạo thành cấu trúc cân bằng nội tại cho tâm thức cộng đồng.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của đề tài được tích hợp đa tầng từ ba trụ cột lý thuyết:

Theo sơ đồ kỹ thuật ma thuật và nghi thức chuyển tiếp của Arnold van Gennep, luận án phân tích các hèm tục tế lễ Phạm Nhan (như tế đêm, nghi thức che mặt của phụ nữ khi đi qua đền Kiếp Bạc, tục dùng tro than, bùa chú Trần Triều trừ tà) như những cơ chế nghi thức lây truyền và nghi thức kiêng cữ tiêu cực nhằm vô hiệu hóa năng lực tàn phá của ác thần. Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập chặt chẽ trong không gian sinh thái nông nghiệp - sông nước Bắc Bộ, nơi các nguy cơ dịch bệnh và thủy tai thường trực đe dọa cuộc sống con người.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường bản thể luận Hiện thực phản biện (Critical Realism) kết hợp Thuyết diễn giải (Interpretivism), nhìn nhận các hiện tượng ma thần không phải là sự hoang đường vô căn cứ mà là các thực tại xã hội - tâm lý được kiến tạo qua thực hành văn hóa. Nghiên cứu triển khai thiết kế hỗn hợp (mixed methods):

                        THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU HỖN HỢP

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu trải qua 4 bước kiểm chứng nghiêm ngặt:

1. Khảo sát thư tịch Hán Nôm: Tiếp cận các bản dịch tiêu chuẩn của 7 nguồn tư liệu cổ điển: Đại Việt sử ký tiền biên, Việt điện u linh tập lục toàn biên, Thiên Nam ngữ lục, Công dư tiệp ký, Tang thương ngẫu lục, Sự tích Trần Hưng Đạo, Trần Triều Hưng Đạo Vương truyện.
2. Điền dã dân tộc học nhiều đợt: Tiến hành khảo sát thực địa tại các không gian gắn liền với chiến địa Bạch Đằng 1288 và hệ thống đền miếu Trần Triều: đảo Hà Nam (thị xã Quảng Yên) và Đông Triều (Quảng Ninh); Chí Linh, Nam Sách, đền Kiếp Bạc (Hải Dương); đình Tràng Kênh (Hải Phòng); Nam Định và mở rộng tới Huế.
3. Kỹ thuật tam giác đạc (Triangulation): Đối chiếu chéo giữa Dữ liệu thư tịch cổ $\leftrightarrow$ Dữ liệu truyền khẩu dân gian $\leftrightarrow$ Di tích vật thể và thực hành nghi lễ thực tế.
4. Phỏng vấn sâu chuyên gia và nhân chứng văn hóa: Phỏng vấn ông Ngô Đăng Lợi (nguyên Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Hải Phòng), ông Phạm Khắc Hồng (nguyên Trưởng ban quản lý di tích Đền Kiếp Bạc), ông Phan Thanh Kiếm (Trưởng ban khánh tiết đình Hưng Học), nhân viên ban quản lý Nguyễn Sĩ Đông và thanh đồng Trần Vũ Tiến (Quảng Yên).

Data và phân tích

Toàn bộ dữ liệu được hệ thống hóa trong hệ thống bảng biểu định lượng chi tiết:

• Bảng 2.1 & Biểu đồ 2.1: Thống kê số lượng và tỷ lệ phân bố truyền thuyết Phạm Nhan giữa nguồn tư liệu thành văn (chiếm 38.5%) và nguồn điền dã dân gian (chiếm 61.5%), khẳng định sức sống bền bỉ của truyền thuyết trên cửa miệng dân gian.
• Bảng 2.2: Phân bố truyền thuyết qua nguồn điền dã tại 4 địa phương trọng điểm: Hải Dương (35.2%), Quảng Ninh (29.6%), Hải Phòng (20.4%), Nam Định (14.8%).
• Bảng 2.4: Thống kê tần suất xuất hiện của các môtip đặc trưng: Môtip "Học phép thần thông ở đền Long Mẫu/chém đầu này mọc đầu khác" (tần suất 92%), Môtip "Bị Hưng Đạo Vương dùng kiếm thần/kiếm bôi phân gà sáp chém đứt" (88%), Môtip "Hồn ma biến thành vắt, đỉa, tinh quái quấy phá sản phụ" (96%).
• Bảng 3.1 & Bảng 3.2: Bảng phân loại 3 nhóm ác thần của người Việt: (1) Nhiên thần hung dữ (Mộc tinh, Ngư tinh, Hồ tinh); (2) Tà thần/dâm thần chết giờ thiêng (Bà Chúa Ngựa Cẩm Giàng, Thần trẻ con Dương Xá, thần ăn trộm, thần hót phân); (3) Ác thần bại tướng/ngoại xâm mang tà thuật (Phạm Nhan, Liễu Thăng, Sầm Nghi Đống).
• Bảng 4.1: Thống kê 28 di tích, phế tích và địa điểm có liên quan đến thực hành thờ cúng hoặc trấn yểm ác thần ở Bắc Bộ.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Công trình mang lại 5 phát hiện mang tính đột phá cho ngành nghiên cứu folklore:

                            5 PHÁT HIỆN ĐỘT PHÁ CỦA LUẬN ÁN

Đặc biệt, bài ca dao nghi lễ thu thập được từ nghệ nhân dân gian tại Quảng Yên đã cung cấp bằng chứng thuyết phục về tính đa diện của thần điện làng xã:

"Tín thay có tục lạ đời
Thánh ơi là thánh, thần ơi là thần
Có làng lại thờ quân cướp nước
Lúc sinh thời phép nước chẳng dung
Có làng lại thờ thần hèn hạ
Gã đánh đơm cùng thằng hót phân
Có làng lại thờ thần dâm dục
Gái qua đình làng phải tốc váy lên
Tục thờ tế lễ về đêm
Để cho trai gái thỏa niềm hoang dâm"

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận học thuật: Bổ sung vào kho tàng thi pháp học tự sự dân gian Việt Nam một hệ thống phân loại hoàn chỉnh về ác thần; mở ra hướng tiếp cận giải cấu trúc các huyền tích lịch sử thông qua lăng kính nhân học tôn giáo.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp mô hình mẫu mực về kết hợp nghiên cứu văn bản Hán Nôm và điền dã văn hóa dân gian sâu, áp dụng hiệu quả phương pháp so sánh loại hình liên văn hóa.
• Về thực tiễn bảo tồn di sản: Luận án cung cấp luận cứ khoa học chuẩn xác giúp phân biệt giữa thực hành tín ngưỡng bản địa đặc thù với các hiện tượng mê tín dị đoan biến tướng, buôn thần bán thánh đang bị dư luận xã hội phản ánh gay gắt tại các di tích lịch sử hiện nay.
• Về chính sách quản lý văn hóa: Giúp các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) có cái nhìn thấu cảm và khoa học hơn khi thực thi Luật Tín ngưỡng, Tôn giáo đối với các di tích thờ cúng mang yếu tố tà thần, hung thần.

Limitations và Future Research

1. Giới hạn không gian và địa bàn: Luận án tập trung chủ yếu ở đồng bằng châu thổ Bắc Bộ; các dấu tích truyền thuyết và miếu thờ Phạm Nhan tại khu vực miền Trung (Thừa Thiên Huế) và vùng Nam Bộ mới chỉ được khảo sát bước đầu, chưa thực hiện tổng điều tra quy mô lớn.
2. Hạn chế về nguồn tư liệu văn bản nguyên bản: Đa phần các tài liệu Hán Nôm cổ (Trần Triều Hưng Đạo Vương truyện, Sự tích Trần Hưng Đạo) được tiếp cận qua các bản dịch chữ quốc ngữ đã qua nhiều lớp khúc xạ biên tập thời Nguyễn, có thể đã bị "thuần hóa" bớt các yếu tố tà thần dân gian.
3. Định hướng nghiên cứu tương lai:
   • Mở rộng nghiên cứu so sánh liên quốc gia giữa hình tượng Phạm Nhan ở Việt Nam với các hiện tượng thờ cúng ác thần bại tướng trong khu vực Đông Á (như tục thờ Ochi Koma, Taira no Masakado tại Nhật Bản hay thần Ôn dịch tại Phúc Kiến, Đài Loan).
   • Ứng dụng Nhân học y tế (Medical Anthropology) để giải mã sâu hơn các chứng bệnh hậu sản thời trung đại dưới góc nhìn huyền tích dân gian.
   • Số hóa bản đồ GIS toàn bộ hệ thống di tích thờ cúng và phân bố truyện kể ác thần tại Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án khẳng định vị thế học thuật tiên phong, tạo sức ảnh hưởng sâu rộng trên 4 phương diện:

• Tác động học thuật (Academic Impact): Trở thành tài liệu tham khảo nền tảng cho các giáo trình Văn học dân gian, Văn hóa học, Tín ngưỡng tôn giáo Việt Nam tại các trường đại học sư phạm và khoa học xã hội. Tiềm năng trích dẫn cao trong các công trình nghiên cứu về cấu trúc tâm thức Việt và thi pháp truyện kể dân gian.
• Đổi mới giáo dục: Cung cấp tư liệu chuyên sâu giúp giáo viên ngữ văn và sinh viên đại học tiếp cận đa chiều về thể loại truyền thuyết, khắc phục lối giảng dạy một chiều thuần túy ca ngợi chính diện.
• Chấn hưng văn hóa và du lịch tâm linh: Cung cấp cứ liệu lịch sử - văn hóa chuẩn xác cho Ban quản lý di tích Đền Kiếp Bạc (Hải Dương), Quần thể di tích Bạch Đằng (Quảng Ninh, Hải Phòng) trong việc xây dựng hồ sơ di sản, thuyết minh phục vụ du khách và giải mã các nghi lễ hội đền truyền thống.
• Định hướng dư luận xã hội: Đem lại nhận thức duy vật lịch sử và nhân văn cho cộng đồng, giải tỏa nỗi sợ hãi mơ hồ về "tà ma Phạm Nhan", hướng người dân tới lối sống thực hành tín ngưỡng lành mạnh, văn minh.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giảng viên ngành Folklore, Văn hóa học: Tiếp cận khung lý thuyết liên ngành tân tiến, hệ thống hóa bảng biểu và phương pháp điền dã nhân học mẫu mực.
• Các nhà hoạch định chính sách & Quản lý văn hóa: Cơ sở khoa học để thẩm định, phân loại di sản và ban hành các quy chế quản lý lễ hội, kiểm soát các biểu hiện lệch chuẩn tâm linh.
• Ban quản lý di tích & Thuyết minh viên du lịch: Kho tư liệu phong phú, sống động để nâng cao chất lượng diễn giải di sản tại các vùng di tích lịch sử quốc gia đặc biệt.
• Cộng đồng cư dân địa phương: Hiểu rõ nguồn gốc lịch sử - nhân học của phong tục làng xã, nâng cao ý thức tự hào và bảo tồn bản sắc văn hóa phi vật thể của quê hương.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết thể loại truyền thuyết tín ngưỡng (Seki Keigo) và Lý thuyết an ninh tinh thần (Oscar Salemink, Malinowski). Luận án chứng minh truyền thuyết ác thần không phải là dị bản lịch sử sai lệch mà là một thiết chế tự sự - tâm linh độc lập, phục vụ chức năng cân bằng tâm lý và thiết lập an toàn hiện sinh cho cộng đồng trước hiểm họa tự nhiên.

2. Đột phá phương pháp luận của luận án khi so sánh với các công trình trước đây?
Trả lời: So với các nghiên cứu trước đây vốn chỉ điểm xuyết Phạm Nhan trong các chuyên luận về Hưng Đạo Đại Vương (như nghiên cứu của Nguyễn Từ Chi hay Đặng Văn Lung), luận án đã thực hiện phương pháp tam giác đạc liên ngành quy mô lớn: xử lý đồng thời 7 văn bản cổ Hán Nôm và 54 điểm điền dã thực địa, định lượng hóa tần suất môtip qua hệ thống 7 bảng biểu thống kê chi tiết.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực địa là gì?
Trả lời: Phát hiện về sự chuyển hóa chức năng thần linh: Phạm Nhan từ một "bại tướng xâm lược – quỷ vương tác quái" bị căm ghét đã dần biến đổi trong tâm thức dân gian thành một "đối tượng được thờ cúng để cầu con, chữa bệnh phụ khoa và ban phát may mắn", minh chứng cho quy luật thực dụng hóa tâm linh của cư dân nông nghiệp Bắc Bộ.

4. Quy trình nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lặp (replication protocol) không?
Trả lời: Hoàn toàn có. Luận án cung cấp chi tiết danh mục 28 địa điểm thờ tự, tọa độ điền dã tại 5 tỉnh thành, mẫu phiếu điều tra dân tộc học, danh tính nhân chứng phỏng vấn sâu và phương pháp giải mã cấu trúc môtip tự sự có thể áp dụng trực tiếp để khảo sát các hệ thống tà thần khác (như Liễu Thăng, Sầm Nghi Đống, Thần Trộm Cắp).

5. Luận án phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào?
Trả lời: Mở rộng mô hình nghiên cứu ác thần ra toàn bộ không gian văn hóa Đông Nam Á và Đông Á; liên kết Folklore học với Nhân học thần kinh (Neuroanthropology) và Nhân học y tế để giải mã các hiện tượng lên đồng trừ tà, áp chế tâm thần phân liệt trong nghi lễ Trần Triều.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Đoàn Thị Ngọc Anh là một công trình khoa học công phu, chuẩn mực và mang tính khai phóng cao, đúc kết 5 giá trị cốt lõi:

1. Khẳng định tính chính danh học thuật của Thể loại Truyền thuyết Ác thần trong dòng chảy văn học dân gian Việt Nam.
2. Giải mã thành công cơ chế tâm lý - văn hóa "kính vì sợ" và "an ninh tinh thần", chứng minh bản chất nhân bản sâu xa đằng sau các hiện tượng thờ cúng tà thần kỳ dị.
3. Mô hình hóa hoàn chỉnh cặp đối cực nhị nguyên Phúc thần (Đức Thánh Trần) - Ác thần (Phạm Nhan), làm sáng rõ quy luật vận hành của hệ thống thần điện làng xã Bắc Bộ.
4. Cung cấp khối tư liệu điền dã và văn bản học Hán Nôm vô giá với 7 bảng biểu định lượng và hàng chục di tích, hèm tục lần đầu tiên được khảo sát hệ thống.
5. Mở ra hướng nghiên cứu liên ngành đột phá giữa Folklore học, Dân tộc học, Nhân học tôn giáo và Khoa học quản lý văn hóa di sản.

Công trình không chỉ hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu ngữ văn dân gian mà còn để lại một di sản học thuật bền vững, góp phần làm phong phú và sâu sắc thêm bức tranh văn hóa tâm linh của dân tộc Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1, chúng tôi triển khai ba vấn đề: - Cơ sở lí thuyết của đề tài - Lịch sử nghiên cứu truyền thuyết Phạm Nhan và tín ngưỡng thờ ác thần - Đánh giá tình hình nghiên cứu và định hướng của đề tài 1. Cơ sở lí thuyết của đề tài 1. Xác định một số thuật ngữ, khái niệm 1. Truyền thuyết Truyền thuyết được gọi bằng nhiều tên gọi khác nhau trên thế giới: tiếng Anh gọi là legend; tiếng Pháp dùng chữ légende và tiếng Đức dùng chữ sage.

Truyền thuyết là từ gốc Hán, nhưng không phải thuật ngữ đã có từ xa xưa ở Trung Quốc. Nhà nghiên cứu Kiều Thu Hoạch cho biết: “Theo giới nghiên cứu Folklore Trung Quốc thì đây là một danh từ được chuyển dịch từ thuật ngữ sage trong tiếng Đức” [52,132]. Chữ sage trong tiếng Đức có nghĩa là truyện ngắn về sự kiện trong quá khứ mà không cần có sự đảm bảo về lịch sử. Ở Việt Nam, có lẽ Đào Duy Anh là người sớm sử dụng từ truyền thuyết khi ông viết về vấn đề “Những truyền thuyết đời thượng cổ nước ta”.

Đến những năm 50 của thế kỉ XX, thuật ngữ truyền thuyết đã được sử dụng nhiều hơn. Các tác giả nhóm Lê Quý Đôn trong công trình Lược thảo lịch sử văn học Việt Nam, khi xác định ranh giới giữa thần thoại với truyền thuyết, bước đầu định nghĩa truyền thuyết như sau: “Truyền thuyết là tất cả những chuyện lưu hành trong dân gian có thật xảy ra hay không thì không có gì đảm bảo. Như vậy có những truyền thuyết lịch sử mà cũng có những 9 truyền thuyết khác, hoặc dính dáng về một đặc điểm địa lý (Chuyện nàng Tô Thị, Chuyện Núi Vọng Phu…) hoặc kể lại gốc tích một sự vật gì (Chuyện bánh chưng bánh giầy, Chuyện Trầu Cau), hoặc giải thích phong tục tập quán, hoặc nói về sự tích các nghề nghiệp, và tất cả những chuyện kì lạ khác” [27, 60]. Đến những năm 60, danh từ truyền thuyết cũng như nội dung truyền thuyết dân gian đã trở nên quá quen thuộc với nhiều nhà nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn, qua cuộc tranh luận khá sôi động về một truyền thuyết cụ thể: truyền thuyết Mị Châu - Trọng Thủy diễn ra trên Tập san Nghiên cứu văn học (tiền thân của Tạp chí Văn học).

Từ cuối những năm 60 cho đến những năm 70 trở đi, đến những năm cuối thế kỉ XX có nhiều bài báo, công trình khoa học, giáo trình đại học viết về truyền thuyết. Năm 1970, trong giáo trình Văn học dân gian của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Đỗ Bình Trị đã định nghĩa: “Truyền thuyết là những truyện cổ dính líu đến lịch sử mà lại có sự kì diệu - là lịch sử hoang đường - hoặc là những truyện tưởng tượng ít nhiều gắn với lịch sử” [102]. Năm 1971, trong một bài tiểu luận “Truyền thuyết anh hùng trong thời kì phong kiến”, tác giả Kiều Thu Hoạch đã đưa ra một quan niệm về truyền thuyết mà cho đến nay vẫn được nhiều nhà nghiên cứu chấp nhận. Theo ông: “Truyền thuyết là một thể loại truyện kể truyền miệng, nằm trong loại hình tự sự dân gian, nội dung cốt truyện của nó kể lại truyện tích của nhân vật lịch sử hoặc giải thích nguồn gốc các phong vật địa phương theo quan điểm của nhân dân, biện pháp nghệ thuật phổ biến của nó là khoa trương, phóng đại, đồng thời nó cũng sử dụng các yếu tố hư ảo, thần kì như cổ tích và thần thoại; nó khác cổ tích ở chỗ không nhằm phản ánh xung đột gia đình, sinh hoạt xã hội và số phận cá nhân mà thường phản ánh những vấn đề thuộc phạm vi quốc gia, dân tộc rộng lớn; nó khác thần thoại ở chỗ nhào nặn tự nhiên và xã hội trên cơ sở sự thật lịch sử cụ thể chứ không phải là hoàn toàn trong trí tưởng tượng và bằng trí tưởng tượng” [16].

Năm 2001, giáo trình Văn học dân gian Việt Nam của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, Lê Chí Quế đã đưa ra định nghĩa: “Truyền thuyết là một thể loại trong loại hình tự sự dân gian phản ánh những sự kiện, nhân vật lịch sử, danh nhân văn hóa hay nhân vật tôn giáo thông qua sự hư cấu nghệ thuật thần kì” [97,49]. Vấn đề phân loại truyền thuyết có nhiều khuynh hướng khác nhau. Các nhà folklore Nhật Bản cũng có nhiều cách phân loại khác nhau đối với thể loại truyền thuyết. Trong đó có quan niệm của Seki Keigo, đứng trên lập trường nghiên cứu so sánh để phân loại truyền thuyết.

Ông căn cứ vào hình thái tồn tại và chức năng của 10 truyền thuyết làm tiêu chuẩn phân loại. Theo cách phân loại của ông thì truyền thuyết được chia làm 3 loại: “Truyền thuyết thuyết minh (giải thích sự đời); truyền thuyết lịch sử và truyền thuyết tín ngưỡng. Loại thứ nhất - truyền thuyết thuyết minh bao gồm những loại truyền thuyết về các hiện tượng tự nhiên có liên quan đến thiên thể; những truyền thuyết về nguồn gốc động thực vật; những truyền thuyết về nham thạch, tảng đá, núi, hang núi, đèo dốc, đỉnh nủi, ao chuôm, đầm vực; những truyền thuyết về nguồn gốc các di tích kiến trúc văn hóa, các từ đường v.v… Loại thứ hai - truyền thuyết lịch sử bao gồm những truyền thuyết về các nhân vật lịch sử và những truyền thuyết về các sự kiện lịch sử. Loại thứ ba - truyền thuyết tín ngưỡng bao gồm những truyền thuyết phản ánh tín ngưỡng nảy sinh trong quần chúng về phép ma, về thần núi, thủy thần, thủy quái, về những tinh linh ở ao hồ, long vương, thần rắn, về thần tổ tiên trong các gia đình, về yêu ma, quỷ quái các loại, về người khổng lồ”[52,94].

Đối với giới folklore Trung Quốc tình hình phân loại truyền thuyết cũng chưa có được tiếng nói chung: Có tài liệu thì chia truyền thuyết thành 6 loại (truyền thuyết nhân vật, truyền thuyết lịch sử, truyền thuyết địa phương, truyền thuyết sản vật, truyền thuyết phong tục, truyền thuyết thời sự). Có tài liệu phân loại truyền thuyết gọn gàng hơn, chỉ gồm 3 loại: truyền thuyết nhân vật, truyền thuyết sự kiện lịch sử, truyền thuyết phong vật địa phương v.v… Ở Việt Nam vấn đề phân loại truyền thuyết cũng có khá nhiều ý kiến khác nhau. Đỗ Bình Trị căn cứ vào sự khác biệt của đối tượng được truyện kể đến và chức năng cụ thể của từng bộ phận để chia thành ba biến thể được định danh gồm: truyền thuyết địa danh, truyền thuyết phổ hệ và truyền thuyết về nhân vật và sự kiện lịch sử. Tác giả Lê Chí Quế lại có cách phân loại khác khi chia truyền thuyết thành ba loại: truyền thuyết anh hùng, truyền thuyết lịch sử và truyền thuyết về ác danh nhân văn hóa.

Tác giả Kiều Thu Hoạch đưa ra một cách phân loại khác. Theo ông, truyền thuyết có thể chia làm hai loại lớn: truyền thuyết nhân vật và truyền thuyết phong vật (phong tục và sản vật). Trong từng loại lại bao gồm nhiều tiểu loại. Truyền thuyết về nhân vật có thể căn cứ vào tính chất của câu chuyện mà chia thành những tiểu loại khác nhau như: truyền thuyết anh hùng, truyền thuyết phản diện, truyền thuyết tôn giáo (theo nghĩa rộng).

Trong giáo trình Văn học dân gian của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội do NXB Giáo dục xuất bản năm 2012, chương truyền thuyết do Vũ Anh Tuấn chấp bút đã nhóm truyền thuyết thành hai nhóm chính: truyền thuyết danh nhân văn hóa, truyền thuyết về các nhân vật tôn giáo. 11 Để giải quyết được yêu cầu và nhiệm vụ của luận án, chúng tôi dựa vào quan điểm và cách phân loại truyền thuyết của nhà nghiên cứu Nhật Bản Seki Keigo và nhà nghiên cứu folklore Việt Nam Kiều Thu Hoạch. Theo ý của các nhà nghiên cứu thì sự tồn tại của truyền thuyết không phải chỉ để phản ánh lịch sử và tôn vinh những nhân vật anh hùng. Truyền thuyết ra đời và tồn tại còn vì những lí do tâm lí xã hội khác, nhằm phản ánh tín ngưỡng dân gian về lực lượng thần linh, ma quỷ, về thế lực có quyền năng và ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống văn hóa của con người.

Sau này trong công trình nghiên cứu về Đặc trưng thể loại và việc văn bản hóa truyền thuyết dân gian Việt Nam, tác giả Trần Thị An đã lí giải về sự tồn tại của tiểu loại “truyền thuyết tín ngưỡng” hay “truyền thuyết tôn giáo” như sau: “Trong kho tàng truyền thuyết Việt Nam cũng như truyền thuyết thế giới, có một bộ phận truyền thuyết đang được lưu truyền, đang tiếp tục được sáng tạo, tiếp tục nảy sinh không dựa trên nhu cầu bày tỏ sự tôn vinh các biểu tượng lịch sử mà dựa trên nhu cầu tâm lý về sự sùng bái lực lượng siêu hình (mà truyện kể Việt Nam gọi là ma, quỷ, hồn…) hoặc khát vọng giải mã những bí ẩn của đời sống (sự hiện hữu của lực lượng siêu hình trong đời thực) [1,58]. Điều đó càng cho thấy mối liên hệ máu thịt giữa truyền thuyết và các hoạt động tín ngưỡng dựa trên niềm tin vào phép màu nhiệm của thế giới tâm linh. Các truyền thuyết về những nhân vật có phép lạ, có khả năng đặc biệt không cần phải là những anh hùng danh nhân, đôi khi chỉ là những hồn ma, những quỷ thần có thể mang đến vận may hoặc sự trừng phạt đối với người trần. Sự đồn đại về phép lạ của các vị thần linh khiến cho nhiều tầng lớp trong xã hội bị thu hút và hấp dẫn bởi những tin đồn đó: “Nhóm truyền thuyết lan truyền về phép lạ hiện hữu trong đời sống của cộng đồng mà mỗi người, dù ít dù nhiều, đều liên can hoặc tham dự.

Nhóm truyền thuyết này liên quan đến tín ngưỡng dân gian, đến sức mạnh của phép lạ được huyên truyền có thể mang đến vận may hoặc sự phù hộ hay trừng phạt đối với người trần mà lực lượng siêu nhiên mang tới. Tất cả những trải nghiệm đó đều được coi là “bí ẩn của đời sống tâm linh” [1,73]. Niềm tin đối với những sức mạnh thần bí đã lôi kéo được sự tham gia nhiệt thành của nhân dân vào các hoạt động tín ngưỡng như là sự lây lan của hiệu ứng đám đông. Sự ám thị của những điều kì lạ xảy ra trong cuộc sống đối với con người chính là nhu cầu giải tỏa tinh thần và khát vọng nhận được nhiều ân huệ từ thần thiêng.

Như vậy, theo quan điểm của nhà nghiên cứu Nhật Bản Seki Keigo thì truyền thuyết Phạm Nhan thuộc vào loại thứ ba - truyền thuyết tín ngưỡng. Theo cách phân loại của Kiều Thu Hoạch: truyền thuyết Phạm Nhan thuộc tiểu loại truyền thuyết về nhân vật phản diện.