PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Trong thời đại ngày nay, việc mở rộng quan hệ đối ngoại và tăng cƣờng hợp tác trên nhiều lĩnh vực giữa các quốc gia, dân tộc ngày càng đƣợc phát triển. Qua nhiều giai đoạn phát triển thăng trầm của lịch sử, mặc dù cách xa nhau về địa lý, song Việt Nam và các quốc gia Trung Đông từ lâu đã có mối quan hệ hợp táchữu nghị truyền thống. Với nền tảng vững chắc đó, quan hệ giữa Việt Nam và các quốc gia trong khu vực Trung Đông thời gian gần đây đã có nhiều phát triển đáng ghi nhận.
Tuy nhiên, sự hợp tác văn hóa giữa Việt Nam và các nƣớc Trung Đông vẫn còn gặp nhiều rào cản do sự hiểu biết văn hóa lẫn nhau còn hạn chế. Một trong những lĩnh vực quan trọng của văn hóa có thể kể đến là văn học. Đây là một lĩnh vực đem lại cho ngƣời đọc những hiểu biết một cách cụ thể, chân thực và đầy cảm xúc. Trong đó, văn học dân gian là kho tri thức phong phú phản ánh đời sống của các dân tộc và khi tìm hiểu về văn hóa các nƣớc Trung Đông, chúng ta không thể bỏ qua những giá trị của văn học dân gian tại khu vực này.
Trên Thế giới có rất nhiều nghiên cứu về lĩnh vực này, tuy nhiên ở Việt Nam đây vẫn là một lĩnh vực khá mới mẻ do những rào cản về ngôn ngữ và địa lý. Việc tìm hiểu văn hóa các nƣớc Trung Đông thông qua văn học dân gian là vô cùng thiết yếu bởi văn học dân gian tại khu vực Trung Đông còn là nơi lƣu giữ mối quan hệ văn hóa giữa các dân tộc. Chính vì vậy tác giả lựa chọn đề tài “Truyện Juha trong văn học các nước Trung Đông” nhằm phần nào khắc phục hạn chế nói trên, giới thiệu tới độc giả Việt Nam một loại truyện cƣời của khu vực Trung Đông có giá trị cao cả về nội dung tƣ tƣởng và hình thức nghệ thuật, xoay quanh nhân vật trung tâm với sự thông minh, sắc sảo trong các cuộc đấu tranh chống lại các thế lực thống trị hay những thói hƣ tật xấu trong xã hội. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong văn học dân gian của khu vực Trung Đông nói chung và của thế giới Ả Rập nói riêng, hình ảnh nhân vật gây cƣời Juha đƣợc xây dựng dựa trên một nhân vật có thật trong một loạt giai thoại có sức lan tỏa sâu rộng.
Những mẩu truyện cƣời về Juha phản ánh cuộc sống của ngƣời dân Ả Rập ở nhiều tầng lớp khác nhau. Sức ảnh hƣởng của nhân vật Juha tại thế giới Ả Rập không chỉ trong văn học dân gian mà còn trong văn học hiện đại. Juha nhƣ một tấm gƣơng phản chiếu những mặt trái của xã hội. Những giai thoại gây cƣời xoay quanh Juha nhƣ ẩn chứa những thông điệp chính trị xã hội sâu sắc.
Tính đến nay, có hàng trăm, hàng ngàn giai thoại về nhân vật Juha, những giai thoại về Juha giờ đây khi đƣợc kể lại đã mang hơi hƣớng hiện đại. Luận văn tập trung vào phân tích những giai thoại có từ xa xƣa đƣợc lƣu truyền lại nhằm làm nổi bật hình ảnh Juha hài hƣớc trong văn học dân gian của Ả Rập và tầm ảnh hƣởng của nhân vật này. Đồng thời, luận văn cung cấp cho ngƣời độc giả Việt Nam sự hiểu biết sâu sắc về văn hóa của ngƣời Trung Đông nói chung và ngƣời Ả Rập nói riêng nhƣ tƣ duy, lối sống, cách ứng xử. từ đó có những nhận thức đúng đắn về cuộc sống và văn hóa củacƣ dân tại khu vực này.
Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Luâ ̣n văn tâ ̣p trung nghiên cƣ́u: - Bối cảnh ra đời truyện Juha - Nguồn gốc nhân vật Juha - Motif truyện Juha, kết cấu truyện Juha và yếu tố gây cƣời. - Để làm nổi bật hơn những nét đặc trƣng của truyện Juha trong văn học dân gian Ả Rập và sự ảnh hƣởng của truyện Juha trong văn học Trung Đông, tác giả so sánh truyện Juha và những truyện cƣời có những nét tƣơng đồng trong khu vực Trung Đông. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Nhiệm vụ nghiên cứu - Dịch 18 truyện Juha sang tiếng Việt - Nghiên cứu tài liệu bằng tiếng Ả Rập về nhân vật Juha Ả Rập, sự ảnh hƣởng của truyện Juha trong khu vực Trung Đông. - Phân tích truyện Juha về mặt nội dung và nghệ thuật 3. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3. Nghiên cứu ngoài nƣớc Trong quá trình triển khai luận văn, tài liệu mà tác giả sử dụng chính cho việc nghiên cứu truyện Juha là tài liệu bằng tiếng Ả Rập, có thể kể tới cuốn Những giai thoại Juha nổi tiếng của tác giả Khalil Hana Tadris (2005), Nxb Nafida(.
Tác giả đã sử dụng một số giai thoại trong cuốn sách để phân tích đặc điểm nghệ thuật của truyện Juha. Nhìn chung, phần lớn sách tiếng Ả Rập nghiên cứu về đề tài này thƣờng tập trung phân tích nhân vật Juha và ảnh hƣởng của nhân vật này trong đời sống xã hội khu vực Trung Đông. Tác giả đã sử dụng những tài liệu dƣới đây để phân tích và đƣa ra kết luận về nguồn gốc của nhân vật Juha trong thực tế lịch sử, đồng thời chỉ ra ý nghĩa của nhân vật Juha trong đời sống xã hội khu vực Trung Đông.1990- 1923َٙانعدٔا Mohammed Rajab Alnajar(1/1978), Juha Ả Rập, cuốn sách đƣợc biên tập bới Ishraf Ahmed Mashari Al adawany 1923-1990. يكرثح يصس، أخثاز جحا،عثد انعراز ٔأحًد فساج Abdul Alsitar, Ahmed Faraj, Thông tin Juha, Nxb Ai Cập.ى ٔانثقافحٛ يؤظعح ُْدأ٘ نهرعه، جحا انضاحك انًضحك،2013 ،عثاض يحًٕد انعقاد Abas Mahmud Al Aqad,2013, Juha cười người người cười,Viện giáo dục và văn hóa Hendawi. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tài liệu tiếng Anh nghiên cứu về đặc điểm văn học dân gian Ả Rập khá phong phú có thể kể đến nhƣ Dwight F.
Reynolds(2007), Arab Folklore; Boaz Shoshan(2016) The Arabic Historical Traditional and The Early Islamic Conquests; Lenah Al-zahabe(2014), Perception of Arabic Folktales by Readers of Different Language/Cultural Backgrounds; Saad A.Sowayan, Special Issue: Arab Folklore, Guest Editor, King Saud University. Bên cạnh đó một số tài liệu là bản dịch giai thoại Juha hay tài liệu so sánh truyện Juha với những truyện có điểm tƣơng đồng trong khu vực Trung Đông đã đƣợc tác giả sử dụng để phân tích truyện Juha nhƣ Salma Khadra Jayyusi, Tales of Juha: Clasic Arab Folk Humour (International Folk Tales);Maman Lesmana(2014), Comparing Nashrudin Hoja, Juha and Mullah Nashrudin: Finding out Humor in Middle East Culture, Global Journal of human- social science sociology& culture, Vol14; 3. Nghiên cứu trong nƣớc Hiện nay, nghiên cứu trong nƣớc về văn học Ả Rập nói chung còn rất ít. Đặc biệt, với đề tài “Truyện Juha trong văn học các nước Trung Đông” chƣa có một nghiên cứu hay bài viết nào viết về đề tài này tính tới thời điểm hiện tại.
Chính vì vậy, khi triển khai luận văntôi đã gặp rất nhiều khó khăn trong việc tìm kiếm các tài liệu nghiên cứu trong nƣớc về đề tài này, tuy nhiên đây cũng chính là động lực để tôi nỗ lực tìm hiểu và nghiên cứu. Có thể thấy, ở Việt Nam tài liệu, sách báo chủ yếu nghiên cứu về văn hóa Ả Rập, tiêu biểu nhƣ cuốn Giới thiệu văn hóa Phương Đông của Khoa Đông Phƣơng học, Trƣờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn do GS.TS Mai Ngọc Chừ chủ biên, Nxb Hà Nội xuất bản năm 2008. Trong chƣơng một và hai, phần hai của cuốn sách này, Th.S Nguyễn Thanh Hoa đã đề cập đến văn hóa Ai Cập và văn hóa Ả Rập. Tác giả đã đƣa ra những nhận xét khái quát về lịch sử hình thành, phát triển các thành tố văn hóa Ai Cập cũng nhƣ Ả Rập cũng nhƣ một số nét khái quát về văn hóa vật chất phục vụ đời sống và một số phong tục tập quán 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của cƣ dân Ả Rập.
Trong cuốn Lịch sử văn minh Ả Rập của Durant Will do Nguyễn Hiến Lê dịch, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội, xuất bản năm 2006 có giới thiệu chung về văn học Ả Rập trong chƣơng 5: Tƣ tƣởng Hồi giáo và nghệ thuật phƣơng Đông: 632-1058. Đối với lĩnh vực văn học Ả Rập, một số bài viếtnhƣ “Văn học Ấn Độ, Nhật Bản, Lào, Campuchia, Ả Rập” của Th.s Phùng Hoài Ngọc, trƣờng Đại học An Giang; “Hình ảnh người phụ nữ Ả Rập qua tác phẩm ngàn lẻ một đêm” của tác giả Lê Thị Ngọc Điệp đăng trên tạp chí khoa học xã hội số 8(108)-2013có đề cập tới lĩnh vực này nhƣng chủ yếu các bài viết thƣờng viết về tác phẩm “Nghìn lẻ một đêm” vì đây là một tác phẩm nổi tiếng, khi nhắc đến văn học Ả Rập, chắc hẳn ngƣời đọc sẽ nghĩ ngay tới tác phẩm này. Bên cạnh đó, cuốn “Tuyển tập truyện cười Thế giới” Phần 1 của tác giả Clifford Sawhney đƣợc dịch ra tiếng Việt của Nxb Văn hóa Sài Gòn là một tập truyện cƣời về nhân vật Mullah Nashrudin- một biến thể của nhân vật Juha đƣợc xem là tài liệu gần gũi với đề tài nhất. Đối tƣợng, phạm vi và phƣơng pháp nghiên cứu 4.
Đối tƣợng nghiên cứu Những đặc điểm của truyện Juha và ảnh hƣởng của nó đối với khu vực Trung Đông và một số nƣớc trên thế giới 4. Phạm vi nghiên cứu: Luận văn chủ yếu sử dụng tài liệu bằng tiếng Ả Rập để khảo sát nguồn gốc nhân vật Juha và phân tích những đặc điểm của truyện Juha.1990- 1923َٙانعدٔا Mohammed Rajab Alnajar(1/1978), Juha Ả Rập, cuốn sách đƣợc biên tập bới Ishraf Ahmed Mashari Al adawany 1923-1990. يكرثح يصس، أخثاز جحا،عثد انعراز ٔأحًد فساج Abdul Alsitar, Ahmed Faraj, Thông tin Juha, Nxb Ai Cập. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.ى ٔانثقافحٛ يؤظعح ُْدأ٘ نهرعه، جحا انضاحك انًضحك،2013 ،عثاض يحًٕد انعقاد Abas Mahmud Al Aqad,2013, Juha cười người người cười,Viện giáo dục và văn hóa Hendawi. Phƣơng pháp nghiên cứu Phƣơng pháp phân tích tổng hợp kết hợp với phƣơng pháp thống kê để đƣa ra đƣợc những dẫn chứng, nhận định và đánh giá về vấn đề.
Phƣơng pháp so sánh văn học: đối chiếu, so sánh motif truyện Juha và so sánh truyện Juha và những biến thể của truyện Juha trong văn học các nƣớc Trung Đông. Phƣơng pháp lịch sử nghiên cứu truyện Juha trong văn học các nƣớc Trung Đông theo trình tự về mặt thời gian, xuất hiện ở Ả Rập sau đó ở Thổ Nhĩ Kỳ, Ba Tƣ. Phƣơng pháp liên ngành: nghiên cứu bối cảnh ra đời truyện Juha tại khu vực Trung Đông dựa trên các yếu tố nhƣ vị trí địa. Đóng góp của luận văn - Luận văn là tiền đề cho những nghiên cứu về văn học dân gian Ả Rập.
Với phƣơng pháp tiếp cận bối cảnh, nghiên cứu phần nào làm nổi bật giá trị văn học dân gian Ả Rập một cách thuyết phục nhất.