Chương 1 QUAN NIỆM CỦA TRIẾT HỌC MÁC-LÊNIN VỀ TẤT YẾU VÀ TỰ DO TRONG ĐẠO ĐỨC 1.1 Quan niệm về tất yếu và tự do trong đạo đức 1.1 Quan niệm về tất yếu và tất yếu trong đạo đức “Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội, là tập hợp những nguyên tắc, quy tắc, chuẩn mực xã hội nhằm điều chỉnh và đánh giá cách ứng xử của con người trong quan hệ với nhau và với xã hội, chúng được thực hiện bởi niềm tin cá nhân, bởi truyền thống và sức mạnh của dư luận xã hội” [25,tr. Có hai ý nghĩa từ quan điểm này: một là, khẳng định nguồn gốc khách quan và tất yếu của đạo đức, đạo đức nảy sinh trên cơ sở thực tiễn xã hội, với trình độ xã hội nhất định sẽ tương ứng có nền đạo đức đặc trưng của nó. Xem xét đạo đức là một hình thái ý thức xã hội nghĩa là đề cập đến khía cạnh nhận thức luận, đến tính nhân quả của đạo đức, nó cho phép tiếp cận đạo đức trên quan điểm phản ánh, quan điểm quyết định luận duy vật, thừa nhận đạo đức là cái phản ánh tồn tại xã hội ; hai là, khẳng định đạo đức là một phương thức điều chỉnh hành vi con người thông qua hệ thống các quy tắc và chuẩn mực đạo đức. Do đó, dưới góc độ đạo đức cá nhân, quan điểm trên cho phép vạch ra cơ sở để lên án những hành vi vô luân cũng như khẳng định việc chủ thể đạo 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đức phải chịu trách nhiệm trước hành vi của mình.
Với ý nghĩa thứ hai, đạo đức vừa là một phương thức, vừa như một phưong tiện điều chỉnh hành vi. Như vậy, hướng tiếp cận đạo đức khả dĩ nhất sẽ là quan điểm xem đạo đức vừa là một hình thái ý thức, đồng thời là một hình thái thực tiễn, nghĩa là xem đạo đức học thực sự là một khoa học về đạo đức. Triết học thực tiễn về đạo đức không chủ trương coi đạo đức là đối tượng nghiên cứu của nhận thức luận đạo đức, càng không phải của xã hội học đạo đức. Yêu cầu khảo sát đạo đức như một hiện tượng xã hội đa dạng là đòi hỏi tất yếu và đúng đắn, đạo đức ở đây là đời sống đạo đức, là hiện thực đạo đức, là đạo đức đang vận động, đang “sống” cùng các lĩnh vực hoạt động vật chất và tinh thần khác của đời sống xã hội.
Chúng ta biết rằng, tất yếu là những mối liên hệ bản chất, do nguyên nhân cơ bản bên trong của sự vật quyết định, tất yếu mang tính quy luật, tính không tránh khỏi, trong những điều kiện nhất định thì phải xảy ra đúng như thế chứ không thể khác. Tất yếu phản ánh khuynh hướng vận động và phát triển nội tại của hiện thực, tất yếu nói lên sự cưỡng bức từ bên trong. Về bản chất, tất yếu mang ý nghĩa bắt buộc nhưng khi tất yếu là tất yếu - tự do thì ý nghĩa áp đặt không còn mà trở thành cái đối lập với nó - tự do. Sự nối dài đến tự do khiến tất yếu tồn tại như một “mâu thuẫn”.
Ở đây mâu thuẫn của tất yếu thật sự là một mâu thuẫn triết học bởi vì phát triển cũng chính là quá trình giải quyết cái tất yếu. Tất yếu mang tính chất khách quan và phổ biến [39,tr.86], nó tồn tại độc lập, không lệ thuộc vào ý thức con người, ngược lại, con người phải tuân theo cái khách quan đó; tất yếu tồn tại trong giới tự nhiên và trong xã hội loài người. Tất yếu trong giới tự nhiên được biểu hiện chủ yếu thông qua các quy luật tự nhiên khách quan. Tính khách quan tất yếu của giới tự nhiên là tự thân, nội tại, trong tác phẩm Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phán, Lênin vạch rõ: thế giới là một sự vận động có quy luật của vật chất, nhận thức của chúng ta - sản phẩm cao nhất của giới tự nhiên - chỉ có thể phản ánh tính quy luật đó mà thôi.
Quan niệm về tất yếu trong tự nhiên của triết học Mác - Lênin đã khẳng định tính quy luật, tính thống nhất vật chất cũng như tính đa dạng phong phú của giới tự nhiên bên ngoài. Tuy nhiên, thế giới tự nhiên không chỉ là giới tự nhiên bên ngoài mà còn bao hàm trong đó cả con người, chủ nghĩa Mác-Lênin đã khẳng định rằng con người là một bộ phận của tự nhiên, giới tự nhiên là thân thể vô cơ của con người, thế giới là chỉnh thể thống nhất con người - tự nhiên, con người sống bằng giới tự nhiên, quan hệ giữa con người với tự nhiên – xét đến cùng – chính là quan hệ giữa giới tự nhiên với giới tự nhiên mà thôi. Con người là một phần của tự nhiên, sự tồn tại của con người cũng tất yếu khách quan như sự tồn tại của tự nhiên, vì thế những mối quan hệ, những lĩnh vực liên quan đến con người, đến cách thức tổ chức xã hội của con người cũng tất yếu khách quan, trong phạm vi này ta gọi đó là tất yếu xã hội, tức là tất yếu trong xã hội loài người. Quan điểm biện chứng duy vật không tách rời quan hệ giữa xã hội với tự nhiên.
Tất yếu xã hội khẳng định sự phát triển khách quan có quy luật của đời sống xã hội mà ý chí, nguyện vọng chủ quan của con người không thay đổi được, mỗi một thời kỳ lịch sử đều có quy luật riêng của nó. khi cuộc sống đã vượt qua một thời kì phát triển nhất định thì nó cũng bắt đầu bị những quy luật khác chi phối. Tất yếu xã hội khẳng định sự phát triển tất yếu của sản xuất vật chất xã hội, nó biểu hiện ở sự thay thế của các phương thức sản xuất xuất phát từ các cuộc cách mạng xã hội rộng lớn mà yếu tố quyết định là lực lượng sản xuất “Để khỏi bị mất kết quả đã đạt được, … con người buộc phải thay đổi tất cả những hình thức xã hội đã kế thừa vào thời điểm mà phương thức quan hệ của 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com con người không còn phù hợp với các lực lượng sản xuất đã có được… Cùng với việc có được lực lượng sản xuất mới, con người cũng thay đổi phương thức sản xuất của mình và cùng với phương thức sản xuất thì họ cũng thay đổi tất cả các quan hệ kinh tế đã từng là những quan hệ tất yếu đối với phương thức sản xuất nhất định đã tồn tại”[55, tr. Tất yếu trong lĩnh vực đạo đức là một bộ phận của tất yếu xã hội bởi đạo đức là một lĩnh vực của xã hội.
Chúng ta đã biết, đời sống xã hội của con người gồm bốn lĩnh vực: kinh tế, chính trị, xã hội và tinh thần. Tất yếu xã hội tác động và thể hiện trong tất cả các lĩnh vực trên. Do đó, khi nói đến tất yếu xã hội thì không chỉ là tất yếu kinh tế mà còn là tất yếu của lĩnh vực tinh thần, triết học Mác - Lênin phản ánh mối quan hệ này trong quy luật về sự phụ thuộc của ý thức xã hội vào tồn tại xã hội. Theo đó, lịch sử phát triển và hoàn thiện đạo đức tất yếu phụ thuộc vào trình độ phát triển thực tiễn và nhận thức xã hội của con người.
Đạo đức ra đời từ tồn tại xã hội, từ đời sống hiện thực của con người, đạo đức là một hiện tượng tinh thần của xã hội cần được xem xét trong mối quan hệ với đời sống vật chất, đạo đức không thể tách rời cuộc sống. Đạo đức là kết quả của sự phát triển lịch sử đồng thời đạo đức cũng tác động lại xã hội, đáp ứng những đòi hỏi của xã hội đối với cá nhân ở khía cạnh đạo đức. Đây là quan điểm có ý nghĩa phương pháp luận, định hướng tư tưởng cho việc tìm hiểu vấn đề tất yếu trong lĩnh vực đạo đức. Tóm lại, tất yếu trong lĩnh vực đạo đức mang nghĩa rằng nguồn gốc, quy luật, khuynh hướng vận động và phát triển khách quan của đạo đức xã hội là do những nguyên nhân nội tại cơ bản của nó quyết định mà xét đến cùng, chính phương thức sản xuất và trình độ phát triển của xã hội, tức là tồn tại xã hội, là cội rễ bên trong quy định quá trình tồn tại của đạo đức một cách không tránh khỏi.
Nói cách khác, nghiên cứu vấn đề tất yếu trong lĩnh vực đạo đức là sự chiếu nhìn đạo đức qua lăng kính cái tất yếu, nghĩa là dưới góc 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com độ cái quy định không thể thay thế hay phủ nhận của điều kiện kinh tế - xã hội đối với đạo đức. Theo đó, nguồn gốc, bản chất và tính quy luật trong lịch sử phát triển của đạo đức là những vấn đề then chốt có liên quan chặt chẽ với vấn đề tất yếu trong lĩnh vực đạo đức. Theo Mác và Ănghen, con người sống tức là hoạt động trong “mối quan hệ song trùng”, con người không thể đơn độc tự mình thoả mãn nhu cầu của mình chỉ bằng việc lao vào chinh phục tự nhiên. Chính từ và trong các quan hệ cộng đồng này, đạo đức xuất hiện.
Cụ thể, đó là các mối quan hệ trong lao động và trong các hoạt động chung khác như bảo vệ cộng đồng, phân chia thành quả lao động, duy trì nòi giống, …, trong đó lao động là yêu cầu và hành động đầu tiên của con người nhằm duy trì sự sống, là cội nguồn cơ bản và chân chính nhất của mọi giá trị đạo đức. Quan niệm của chủ nghĩa Mác - Lênin về nguồn gốc của đạo đức khẳng định một quan điểm khoa học về bản chất đạo đức. Tồn tại xã hội là nguyên nhân đầu tiên ra đời đạo đức nhưng tồn tại xã hội không chỉ là cái hích đầu tiên, tồn tại xã hội tác động thường xuyên, liên tục đến đạo đức tạo nên bản chất xã hội của đạo đức. Đạo đức hiện thân cho những giá trị cao đẹp trong đời sống con người, trong mối quan hệ cá nhân với xã hội, nó là sản phẩm của tất yếu lịch sử.
Ở đây, tính tất yếu liên quan đến tính xã hội của bản chất đạo đức. Bản chất xã hội và sự hoàn thiện bản chất xã hội của đạo đức được hiểu theo nghĩa cả nội dung và hình thức đạo đức đều được quy định bởi trình độ phát triển và hoàn thiện của thực tiễn và nhận thức xã hội của con người.