CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC CHO HỌC SINH TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TIỂU HỌC 1. Cở sở lí luận 1. Hoạt động trải nghiệm Hoạt động trải nghiệm được xem là một trong những điểm nhấn của đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục hiện nay. Bằng nhiều công văn, bộ Giáo dục và Đào tạo đã chỉ đạo các cơ sở giáo dục, nhà trường tăng cường tổ chức các động trải nghiệm cho HS trong các hoạt động giáo dục và dạy học.
Đặc trưng cơ bản của hoạt động trải nghiệm là đặt HS trong môi trường hoạt động học tập đa dạng, học đi đôi với hành, học từ chính hành động của bản thân, học trong nhà trường gắn với giải quyết các vấn đề thực tiễn của cộng đồng, điều này phù hợp với chủ trương đổi mới chương trình giáo dục và SGK theo định hướng phát triển năng lực, phẩm chất của HS hiện nay. Theo chương trình giáo dục phổ thông tổng thể thì khi tham gia hoạt động trải nghiệm, HS được trực tiếp thực hiện các hoạt động trong hoặc ngoài nhà trường, dưới sự hướng dẫn của GV hoặc nhà giáo dục. Quá trình hoạt động trong môi trường tự nhiên và xã hội sẽ kích thích và phát triển sự sáng tạo của HS. Chính HS sẽ tự học qua trải nghiệm để hình thành năng lực cho chính mình.
Nội dung, hình thức các chủ đề hoạt động trải nghiệm luôn mang tính tổng hợp của nhiều lĩnh vực giáo dục, kiến thức, kĩ năng khác nhau, đáp ứng mục tiêu dạy học tích hợp và phân hóa HS trong quá trình tổ chức hoạt động. Bằng hoạt động trải nghiệm của bản thân, mỗi HS vừa là người tham gia, vừa là người kiến thiết và tổ chức các hoạt động cho chính mình nên mỗi hoạt động đều phù hợp với năng lực của bản thân HS. Bản chất của hoạt động trải nghiệm là tạo ra cơ hội cho tất cả HS vận dụng kiến thức, kĩ năng, thái độ đã học ở nhà trường và những kinh nghiệm của bản thân vào giải quyết vấn đề thực tiễn cuộc sống một cách sáng tạo. Vai trò của hoạt động học tập trải nghiệm Hoạt động học tập trải nghiệm là quá trình người học tham gia vào việc xây dựng kiến thức, hình thành kĩ năng, năng lực qua các thao tác, hoạt động, hành động của cá nhân với môi trường xã hội, môi trường sống, môi trường tự nhiên bằng sự nhận thức và cảm xúc của chính mình.
Hoạt động này dựa trên sự dịch chuyển từ những kinh nghiệm sống của bản thân thành các kiến thức cá nhân. Dewey, sự học chỉ có nghĩa khi người học huy động các kinh nghiệm cụ thể của bản thân một cách tích cực và có suy nghĩ đến những kinh nghiệm này đối với mục tiêu muốn đạt được qua các hành động cụ thể.[2] Nhu cầu học chỉ nổi lên từ kinh nghiệm sống hàng ngày và từ những kiến thức đã thu được theo một chuỗi các hoạt động tái hiện, đầu tư, vận dụng kiến thức trong các hành động, hoạt động của cá nhân người học để tiếp tục tiến xa hơn, hiểu biết sâu hơn trong sự trải nghiệm của bản thân. Theo Coleman (1976), người học thay vì tìm cách hiểu và đồng hóa thông tin dựa trên lời nói, chữ viết thì trong học tập trải nghiệm người học phải đưa ra được ý nghĩa của các kiến thức mà họ chiếm lĩnh được, xây dựng được khi họ cảm thấy các kiến thức này là có ích, có giá trị với bản thân.Schon, trong quá trình học tập trải nghiệm, học sinh không chỉ phát triển kiến thức của mình bằng cách áp dụng lý thuyết vào thực tiễn, mà còn phát triển sự nhận thức và phản ánh kép đó là nhận thức trong hành động và nhận thức trên hành động mà mình thực hiện.Kolb (1984) và Serre (1995), hoạt động học tập trải nghiệm dựa trên hai tương tác giữa kiến thức và trải nghiệm, đó là kiến thức được rút ra từ chính sự trải nghiệm của người học và giá trị, ý nghĩa của kiến thức lại được xác nhận qua sự trải nghiệm mới của người học. Quá trình này tạo thành một vòng lặp lại giữa kiến thức và sự trải nghiệm.
Kiến thức mới luôn được hình thành qua sự trải nghiệm và sự trải nghiệm mới là môi trường để xây dựng kiến thức mới. Do đó, Bản chất của mô hình chính là tổ chức hoạt động 9 học tập dựa trên các hoạt động, hành động để người học tự tạo kiến thức cho bản thân, và qua hoạt động, hành động người học lại vận dụng, áp dụng được kiến thức vào thực tiễn để xây dựng hình thành các kiến thức mới.[1] Quá trình hoạt động học tập trải nghiệm là quá trình kiến tạo, đặc biệt sự kiến tạo này kết nối với kinh nghiệm cuộc sống của người học và có giá trị tác dụng thay đổi chính giá trị, kinh nghiệm của người học để hình thành kinh nghiệm mới, giá trị mới. Dựa trên sự phân tích hoạt động nhận thức trong sự thành công, thất bại của quá trình tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm, có thể đưa ra 5 giai đoạn nhận thức để định hướng tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm đó là người học được “Khám phá”, được “Suy nghĩ”, phải “Trừu tượng hóa” trở thành “Người xác nhận” và trở thành người “Quản lý”. Đối với định hướng phát triển nhận thức, hoạt động học tập trải nghiệm tương ứng với quá trình hoạt động nhận thức hướng tới sự sáng tạo và xử lý thông tin trong các tình huống học tập.
Đối với định hướng phát triển hành động, hoạt động học tập trải nghiệm hướng đến ý thức xử lý, xây dựng kế hoạch hoạt động, hành động và điều chỉnh hành động theo bối cảnh, đánh giá hành động tương ứng. Do đó, phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm chính là dựa trên các phương pháp dạy học tích cực và huy động cảm xúc, kinh nhiệm của cá nhân người học theo bối cảnh hoạt động, trong suốt quá trình đó, người học thể hiện cảm xúc và giá trị của mình qua các thách thức, đam mê, so sánh, thỏa mãn, kích thích, xác nhận, khẳng định để chia sẻ các ấn tượng của mình. Theo Legendre (2007), phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm phải dựa trên mô hình học tập khuyến khích sự tham gia của người học vào trong các hoạt động. Các hoạt động học tập của HS phải được xây dựng trên các bối cảnh, tình huống gần gũi nhất có thể với kiến thức, nhận thức, năng lực của HS và với sự cố gắng của mình, HS có thể đạt được mục tiêu học tập, qua đó học sinh sẽ thay đổi thái độ, cảm xúc, giá trị và hình thành năng lực mới.
10 Theo quan điểm của nhà cải cách giáo dục Nhật Bản T.Makiguchi, mục đích trong giáo dục phải xuất phát từ những nhu cầu của cuộc sống hàng ngày của con người. Việc học trong nhà trường phải song hành với cuộc sống thì mới phát triển được sự sáng tạo của HS, bởi vì con người vốn có tính sáng tạo từ bản chất và tinh hoa của nhân loại cũng chính là sự sáng tạo. Trong hoạt động con người thường biểu lộ tính sáng tạo trong hành vi của mình. Do vậy, trong tổ chức hoạt động trải nghiệm, cần gắn hoạt động học tập với môi trường cuộc sống của chính HS và của cộng đồng.
Nền giáo dục ưu việt cho phép mỗi cá nhân nhận thức về cuộc sống của mình trong mối quan hệ với cộng đồng và luôn biết chọn cách dùng năng lực sáng tạo để nâng cao đời sống của chính mình và tạo ra lợi ích lớn nhất cho cộng đồng. Tổ chức cho HS học tập thông qua hoạt động trải nghiệm của bản thân HS là một con đường, cách thức đổi mới phương pháp giáo dục trong nhà trường, đã được nhiều tổ chức nghiên cứu và các nhà khoa học trên thế giới chỉ ra vai trò to lớn của nó đối với giáo dục và dạy học. Tổ chức UNESCO cho rằng, hoạt động học tập dựa trên sự trải nghiệm của HS sẽ tạo môi trường học tập suốt đời cho HS.Balleux thì khẳng định chính hoạt động trải nghiệm là chất keo gắn kết nhà trường với cuộc sống. Nhà giáo dục học M.Lindeman thì nhấn mạnh vai trò của hoạt động trải nghiệm là hình thức đặt HS vào giải quyết các tình huống thực tiễn ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.
Các nhà khoa học J. Kolb lại làm nổi bật vai trò phát triển năng lực sáng tạo của HS dựa vào môi trường học tập, bởi vì chính cuộc sống sẽ kích thích và phát triển sự sáng tạo của HS. Sự phát triển năng lực của HS cũng được chỉ rõ trong hoạt động trải nghiệm trên cơ sở các nhận định của các nhà khoa học J. Kolb là HS sẽ phát huy được năng lực thích nghi, năng lực sáng tạo dựa trên sự huy động kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm của bản thân cho phù hợp với bối cảnh, tình huống thực tiễn đang xử lý.
Nội dung và hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm trong nhà trường. Nội dung và hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm trong nhà trường cần được định hướng và nghiên cứu kỹ để tránh việc quá tải cho HS và tránh sự mất liên kết giữa hoạt động và mục tiêu giáo dục của môn học. Các công văn chỉ đạo số 791, 3031, 5555, 4325, 7291, của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chỉ ra một số định hướng nội dung và hình thức tổ chức hoạt động trong nhà trường như: Xây dựng chương trình của nhà trường gắn với phát triển nghề nghiệp, gắn với định hướng nghề nghiệp, kĩ năng sống của HS. Xây dựng các chủ đề dạy học liên môn với nội dung giáo dục liên quan đến các vấn đề thời sự của địa phương, đất nước để bổ sung vào kế hoạch dạy học và hoạt động giáo dục của nhà trường.
Gắn với nghiên cứu khoa học - kĩ thuật trong nhà trường. Gắn với văn hóa, đời sống, xã hội và đặc điểm truyền thống của địa phương, của cộng đồng. Gắn với sản xuất, kinh doanh tiêu biểu tại địa phương, theo truyền thống gia đình. Tuy nhiên khi lựa chọn nội dung tổ chức hoạt động trải nghiệm trong môn học cũng cần đảm bảo một số yêu cầu sau để tránh cho HS bị quá tải và làm mất đi tính giáo dục của hoạt động, đó là: Có tính thời sự, được truyền thông đăng tải nhiều lần trong một khoảng thời gian nhất định khi tổ chức chủ đề cho HS.
Được nhiều HS biết đến và HS phải có kiến thức, thông tin một cách khá hệ thống về vấn đề đó để thu hút toàn bộ HS trong hoạt động.