Luận án tiến sĩ trách nhiệm xã hội của các doanh nghiệp sản xuất và chế biến thực phẩm tại việt nam tiếp cận từ góc độ người tiêu dùng

Nghiên cứu trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp thực phẩm tại Việt Nam từ góc độ người tiêu dùng, phân tích tác động và xu hướng hiện nay.

• Tác giả: Nguyễn Phương Mai
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Văn Hải
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh
• Đề tài: Trách Nhiệm Xã Hội Của Doanh Nghiệp Thực Phẩm Tại Việt Nam: Góc Nhìn Từ Người Tiêu Dùng
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
• Mục tiêu nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Các câu hỏi nghiên cứu
• Tính mới và những đóng góp của Luận án
• Phương pháp nghiên cứu
• Kết cấu của Luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI CỦA DOANH NGHIỆP VÀ HÀNH VI NGƯỜI TIÊU DÙNG
• 1.1. Cơ sở lý luận về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp
• 1.1.1. Khái niệm trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp
• 1.1.2. Các phạm trù có liên quan đến trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp
• 1.1.3. Lý thuyết về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp
• 1.1.4. Một số bộ tiêu chuẩn về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp
• 1.2. Một số vấn đề lý thuyết về hành vi người tiêu dùng
• 1.2.1. Khái niệm và phân loại
• 1.2.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi người tiêu dùng
• 1.3. Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp và hành vi người tiêu dùng
• 1.3.1. Nhận thức của người tiêu dùng về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp
• 1.3.2. Thái độ, ý định và hành vi của người tiêu dùng đối với trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp
• 1.4. Mô hình nghiên cứu và các giả thuyết
• 1.4.1. Mô hình nghiên cứu
• 1.4.2. Các giả thuyết nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP VÀ THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Quy trình nghiên cứu
• 2.2. Thiết kế thang đo
• 2.2.1. Thang đo nhận thức về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp
• 2.2.2. Thang đo thái độ của người tiêu dùng đối với trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp
• 2.2.3. Thang đo ý định hành vi của người tiêu dùng
• 2.3. Các phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp nghiên cứu định tính
• 2.3.2. Phương pháp nghiên cứu định lượng
• 2.4. Đánh giá sơ bộ thang đo
• 2.4.1. Đánh giá thang đo bằng phương pháp định tính
• 2.4.2. Đánh giá thang đo bằng phương pháp định lượng
• 2.5. Điều chỉnh thang đo
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VỀ TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI CỦA DOANH NGHIỆP TIẾP CẬN TỪ GÓC ĐỘ NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG NGÀNH SẢN XUẤT VÀ CHẾ BIẾN THỰC PHẨM TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Khái quát tình hình thực hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong ngành sản xuất và chế biến thực phẩm tại Việt Nam
• 3.1.1. Sơ lược về các doanh nghiệp trong ngành sản xuất và chế biến thực phẩm tại Việt Nam
• 3.1.2. Đặc điểm và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong ngành sản xuất và chế biến thực phẩm
• 3.1.3. Thực trạng thực hiện trách nhiệm xã hội của các doanh nghiệp sản xuất và chế biến thực phẩm tại Việt Nam
• 3.2. Kết quả nghiên cứu về TNXHDN của các doanh nghiệp sản xuất và chế biến thực phẩm tại Việt Nam từ góc độ tiếp cận của người tiêu dùng
• 3.2.1. Kết quả thống kê mô tả mẫu nghiên cứu
• 3.2.2. Kết quả kiểm định độ tin cậy của thang đo
• 3.2.3. Kết quả phân tích khám phá nhân tố (EFA)
• 3.2.4. Kết quả phân tích khẳng định nhân tố (CFA)
• 3.2.5. Kết quả kiểm định các giả thuyết nghiên cứu
• 3.2.6. Đánh giá của người tiêu dùng về các yếu tố nhận thức TNXHDN, thái độ và ý định hành vi của họ
• 3.2.7. Tổng hợp kết quả kiểm định giả thuyết nghiên cứu và bình luận
• 4. CHƯƠNG 4: CÁC ĐỀ XUẤT NÂNG CAO TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI CỦA DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT VÀ CHẾ BIẾN THỰC PHẨM TẠI VIỆT NAM
• 4.1. Những xu hướng chính tác động đến TNXHDN trong tương lai
• 4.1.1. Thịnh vượng gia tăng
• 4.1.2. Bền vững sinh thái
• 4.2. Các đề xuất đối với các bên hữu quan
• 4.2.1. Đề xuất với các cơ quan quản lý nhà nước
• 4.2.2. Đề xuất với các hiệp hội doanh nghiệp
• 4.2.3. Đề xuất với các doanh nghiệp sản xuất và chế biến thực phẩm
• 4.2.4. Đề xuất với người tiêu dùng thực phẩm
• 4.3. Những đóng góp của Luận án về mặt lý luận và thực tiễn
• 4.3.1. Các đóng góp về mặt lý luận
• 4.3.2. Các đóng góp về mặt thực tiễn
• 4.4. Những hạn chế của Luận án và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 4.4.1. Hạn chế về nội dung nghiên cứu
• 4.4.2. Hạn chế về phạm vi nghiên cứu
• 4.4.3. Hạn chế về mẫu nghiên cứu và phương pháp thu thập dữ liệu
• 4.4.4. Đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• CÁC CHÚ THÍCH

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về CSR Thực Phẩm Xu Hướng Tầm Quan Trọng

Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR) ngày càng trở nên quan trọng trong ngành thực phẩm tại Việt Nam. Người tiêu dùng hiện nay không chỉ quan tâm đến chất lượng và giá cả mà còn chú trọng đến đạo đức kinh doanh, an toàn thực phẩm, và nguồn gốc thực phẩm. Doanh nghiệp thực phẩm cần nhận thức rõ về CSR để xây dựng uy tín, tạo dựng lòng tin với khách hàng, và đảm bảo sự phát triển bền vững. Áp lực từ thị trường quốc tế, đặc biệt là các thị trường khó tính như Nhật Bản, Hoa Kỳ và châu Âu, cũng đòi hỏi các doanh nghiệp Việt Nam phải tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế về CSR, chẳng hạn như ISO 14000, SA 8000 và ISO 26000. Việc thực hiện CSR không chỉ là nghĩa vụ mà còn là cơ hội để nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng thị trường. Tuy nhiên, nhận thức về CSR của nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn còn hạn chế, và việc thực hiện CSR còn mang tính hình thức.

1.1. Định Nghĩa và Phạm Trù của CSR trong Ngành Thực Phẩm

CSR trong ngành thực phẩm không chỉ dừng lại ở việc đảm bảo chất lượng thực phẩm và an toàn thực phẩm. Nó bao gồm nhiều khía cạnh khác như bảo vệ môi trường, đối xử công bằng với người lao động, đóng góp vào sự phát triển của cộng đồng, và minh bạch trong hoạt động kinh doanh. Theo nghiên cứu của Nguyễn Phương Mai (2015), doanh nghiệp cần xem xét các yếu tố này để có chiến lược CSR toàn diện. Phạm trù của trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR) thực phẩm cũng bao gồm việc tuân thủ pháp luật và các quy định của nhà nước về an toàn thực phẩm và bảo vệ môi trường. Doanh nghiệp cần chủ động thực hiện các biện pháp phòng ngừa rủi ro và đảm bảo chất lượng sản phẩm từ khâu sản xuất đến phân phối. CSR cũng liên quan đến việc xây dựng mối quan hệ tốt đẹp với các bên liên quan, bao gồm cả nhà cung cấp, đối tác kinh doanh, và cộng đồng địa phương.

1.2. Tác Động của CSR Thực Phẩm Bền Vững đến Uy Tín Doanh Nghiệp

Thực hiện CSR một cách nghiêm túc và hiệu quả sẽ giúp doanh nghiệp xây dựng uy tín vững chắc trong mắt người tiêu dùng và cộng đồng. Uy tín là tài sản vô giá giúp doanh nghiệp thu hút khách hàng, giữ chân nhân tài, và tạo lợi thế cạnh tranh. Người tiêu dùng ngày càng có xu hướng lựa chọn sản phẩm của các doanh nghiệp có trách nhiệm xã hội cao. Marketing gắn liền với CSR trong ngành thực phẩm có thể là một công cụ hiệu quả để truyền tải thông điệp về cam kết của doanh nghiệp đối với các vấn đề xã hội và môi trường. Tuy nhiên, doanh nghiệp cần tránh "tẩy xanh" (greenwashing) và đảm bảo rằng các hoạt động CSR là chân thực và có tác động thực sự.

II. Thách Thức Rào Cản Thực Hiện CSR Tại Doanh Nghiệp

Mặc dù nhận thức về tầm quan trọng của Trách Nhiệm Xã Hội Của Doanh Nghiệp (CSR) Thực Phẩm ngày càng tăng, nhiều doanh nghiệp thực phẩm tại Việt Nam vẫn gặp phải nhiều thách thức và rào cản trong quá trình triển khai. Những thách thức này có thể đến từ nguồn lực hạn chế, thiếu kiến thức và kinh nghiệm, áp lực về chi phí, hoặc sự thiếu quan tâm từ ban lãnh đạo. Ngoài ra, sự thiếu minh bạch và khó khăn trong việc đo lường hiệu quả của các hoạt động CSR cũng là một trở ngại lớn. Theo Twose và Rao (2003), nhiều doanh nghiệp vẫn còn thụ động trong việc thực hiện CSR trong ngành thực phẩm Việt Nam, chủ yếu do yêu cầu từ đối tác nước ngoài.

2.1. Thiếu Hụt Nguồn Lực và Kiến Thức về Tiêu Chuẩn CSR

Nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNNVV), gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn lực tài chính và nhân lực để thực hiện các hoạt động CSR. Họ cũng có thể thiếu kiến thức về các tiêu chuẩn CSR trong ngành thực phẩm quốc tế và các phương pháp đánh giá hiệu quả của CSR. Việc thiếu đào tạo và tư vấn về CSR cũng là một vấn đề đáng quan tâm. Việc nghiên cứu và áp dụng các tiêu chuẩn như ISO 26000 có thể tốn kém và đòi hỏi chuyên môn cao.

2.2. Áp Lực Chi Phí và Ưu Tiên Lợi Nhuận Trước Mắt

Một số doanh nghiệp lo ngại rằng việc thực hiện CSR sẽ làm tăng chi phí sản xuất và giảm lợi nhuận. Trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt, họ có thể ưu tiên lợi nhuận trước mắt hơn là đầu tư vào các hoạt động CSR mang lại lợi ích dài hạn. Tuy nhiên, nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc thực hiện CSR một cách hiệu quả có thể giúp doanh nghiệp giảm chi phí hoạt động, tăng năng suất lao động, và cải thiện hình ảnh thương hiệu.

III. Phương Pháp CSR Hiệu Quả Hướng Dẫn Chi Tiết Cho DN

Để vượt qua những thách thức và rào cản, các doanh nghiệp thực phẩm cần áp dụng các phương pháp CSR hiệu quả và phù hợp với điều kiện thực tế của mình. Điều này đòi hỏi sự cam kết từ ban lãnh đạo, sự tham gia của toàn thể nhân viên, và sự hợp tác với các bên liên quan. Doanh nghiệp cũng cần xây dựng một chiến lược CSR rõ ràng, có mục tiêu cụ thể, và có thể đo lường được. Theo Nguyễn Phương Mai (2015), cần phải đánh giá CSR của doanh nghiệp thực phẩm một cách khách quan để cải thiện.

3.1. Xây Dựng Chiến Lược CSR Thực Phẩm Dựa Trên Giá Trị Cốt Lõi

Chiến lược CSR của doanh nghiệp cần phải phù hợp với giá trị cốt lõi và mục tiêu kinh doanh của doanh nghiệp. Doanh nghiệp nên tập trung vào các vấn đề CSR có liên quan mật thiết đến hoạt động kinh doanh của mình, chẳng hạn như an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường, và đối xử công bằng với người lao động. Việc tham khảo các khung CSR quốc tế như ISO 26000 có thể giúp doanh nghiệp xác định các lĩnh vực CSR quan trọng và xây dựng các mục tiêu cụ thể.

3.2. Tăng Cường Minh Bạch Trong Sản Xuất Thực Phẩm Chuỗi Cung Ứng

Người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến nguồn gốc thực phẩm và quy trình sản xuất. Doanh nghiệp cần tăng cường minh bạch trong sản xuất thực phẩm và chuỗi cung ứng để tạo dựng lòng tin với khách hàng. Điều này bao gồm việc cung cấp thông tin đầy đủ và chính xác về nguồn gốc thực phẩm, quy trình sản xuất, và các chứng nhận chất lượng. Truy xuất nguồn gốc thực phẩm là một công cụ quan trọng để đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm trong chuỗi cung ứng.

IV. Ảnh Hưởng CSR Quyết Định Mua Hàng Của Người Tiêu Dùng

CSR có tác động đáng kể đến quyết định mua hàng của người tiêu dùng, đặc biệt là trong bối cảnh nhận thức về các vấn đề xã hội và môi trường ngày càng tăng. Người tiêu dùng không chỉ tìm kiếm sản phẩm chất lượng mà còn quan tâm đến cách thức sản phẩm đó được sản xuất và ảnh hưởng của nó đến xã hội. Ảnh hưởng của CSR đến quyết định mua hàng không chỉ là xu hướng nhất thời, mà là sự thay đổi trong giá trị tiêu dùng. Điều này thôi thúc doanh nghiệp phải sản xuất thực phẩm có trách nhiệm và tiêu dùng có trách nhiệm hơn.

4.1. Mối Liên Hệ Giữa Nhận Thức CSR Lòng Tin Của Khách Hàng

Người tiêu dùng thường có xu hướng tin tưởng hơn vào các doanh nghiệp thực phẩm thể hiện đạo đức kinh doanh trong ngành thực phẩm. Sự tin tưởng của người tiêu dùng đối với doanh nghiệp thực phẩm không chỉ đến từ chất lượng sản phẩm mà còn từ các hoạt động CSR mà doanh nghiệp thực hiện. Nhận thức của người tiêu dùng về CSR có thể được nâng cao thông qua các chiến dịch truyền thông và marketing tập trung vào các giá trị bền vững và trách nhiệm xã hội.

4.2. Quan Điểm Của Người Tiêu Dùng Về CSR Thực Phẩm Nghiên Cứu Thực Tế

Nghiên cứu của Nguyễn Phương Mai (2015) đã chỉ ra rằng người tiêu dùng Việt Nam ngày càng quan tâm đến các vấn đề CSR trong ngành thực phẩm. Người tiêu dùng Việt Nam và CSR có mối quan hệ chặt chẽ, khi họ sẵn sàng trả giá cao hơn cho các sản phẩm từ các doanh nghiệp có cam kết CSR mạnh mẽ. Nghiên cứu cũng cho thấy rằng tác động xã hội của doanh nghiệp thực phẩm là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến quyết định mua hàng của họ. Quan điểm của người tiêu dùng về CSR thực phẩm cần được doanh nghiệp lắng nghe và phản hồi thông qua các hành động cụ thể.

V. Phát Triển Cộng Đồng Qua CSR Bí Quyết Thành Công

CSR không chỉ là về bảo vệ môi trường hay đảm bảo an toàn thực phẩm, mà còn là về đóng góp vào sự phát triển cộng đồng thông qua CSR thực phẩm. Doanh nghiệp có thể thực hiện các dự án cộng đồng để cải thiện đời sống của người dân địa phương, hỗ trợ giáo dục, và bảo tồn văn hóa. Các hoạt động tác động xã hội của doanh nghiệp thực phẩm này không chỉ mang lại lợi ích cho cộng đồng mà còn giúp doanh nghiệp xây dựng mối quan hệ tốt đẹp với các bên liên quan. Việc phát triển cộng đồng thông qua CSR thực phẩm tạo ra giá trị lâu dài cho cả doanh nghiệp và xã hội.

5.1. Hợp Tác Với Cộng Đồng Địa Phương Chuỗi Cung Ứng Có Trách Nhiệm

Doanh nghiệp có thể hợp tác với cộng đồng địa phương để xây dựng chuỗi cung ứng thực phẩm có trách nhiệm. Điều này bao gồm việc hỗ trợ nông dân sản xuất theo các tiêu chuẩn bền vững, tạo ra các cơ hội việc làm cho người dân địa phương, và bảo tồn các nguồn tài nguyên thiên nhiên. Hợp tác với cộng đồng địa phương giúp doanh nghiệp đảm bảo nguồn gốc thực phẩm minh bạch và đáng tin cậy.

5.2. Đầu Tư Vào Giáo Dục Nâng Cao An Toàn Thực Phẩm

Doanh nghiệp có thể đầu tư vào các chương trình giáo dục về an toàn thực phẩm cho người tiêu dùng và người lao động. Điều này giúp nâng cao nhận thức về các nguy cơ tiềm ẩn và các biện pháp phòng ngừa. Doanh nghiệp cũng có thể hỗ trợ các trường học và trung tâm đào tạo để cải thiện chất lượng giáo dục trong lĩnh vực thực phẩm. Đầu tư vào giáo dục giúp tạo ra một thế hệ người tiêu dùng và người lao động có ý thức hơn về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR) thực phẩm.

VI. Tương Lai CSR Thực Phẩm Đâu Là Xu Hướng Chính

Trong tương lai, CSR trong ngành thực phẩm Việt Nam sẽ tiếp tục phát triển và trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Các xu hướng chính như tăng trưởng kinh tế, sự thay đổi trong nhận thức của người tiêu dùng, và áp lực từ các tổ chức quốc tế sẽ thúc đẩy các doanh nghiệp thực phẩm thực hiện CSR một cách nghiêm túc và hiệu quả hơn. Doanh nghiệp thực phẩm và phát triển bền vững sẽ là một chủ đề được quan tâm hàng đầu. Các hoạt động tiêu dùng có trách nhiệm và sản xuất thực phẩm có trách nhiệm sẽ trở thành tiêu chuẩn mới.

6.1. Thực Phẩm Bền Vững Tiêu Chí Mới Cho Ngành Thực Phẩm Việt

Thực phẩm bền vững sẽ trở thành một tiêu chí quan trọng trong ngành thực phẩm Việt Nam. Điều này bao gồm việc sản xuất thực phẩm một cách thân thiện với môi trường, sử dụng các nguồn tài nguyên một cách hiệu quả, và đảm bảo an toàn thực phẩm. Doanh nghiệp cần áp dụng các công nghệ và phương pháp sản xuất tiên tiến để giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và xã hội.

6.2. Vai Trò Của Pháp Luật Về CSR Trong Ngành Thực Phẩm Việt Nam

Pháp luật về CSR trong ngành thực phẩm Việt Nam sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy các doanh nghiệp thực hiện CSR. Chính phủ cần xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật về CSR, đồng thời tăng cường kiểm tra và giám sát việc thực hiện CSR của các doanh nghiệp. Việc tuân thủ pháp luật về CSR không chỉ là nghĩa vụ mà còn là cơ hội để doanh nghiệp nâng cao uy tín và tạo lợi thế cạnh tranh.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (TNXHDN - Corporate Social Responsibility) trong ngành sản xuất và chế biến thực phẩm tại Việt Nam dưới góc độ tiếp cận của người tiêu dùng là một công trình tiên phong trong lĩnh vực Quản trị kinh doanh (Mã số: 62 34 05 01) do NCS. Nguyễn Phương Mai thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Hoàng Văn Hải tại Trường Đại học Kinh tế – Đại học Quốc gia Hà Nội (2015). Luận án được đặt trong bối cảnh thực tiễn cấp bách khi ngành thực phẩm Việt Nam đối mặt với những thách thức nghiêm trọng về an toàn vệ sinh thực phẩm và ô nhiễm môi trường sinh thái. Theo số liệu của Bộ Y tế (2014), hoạt động sản xuất và chế biến thực phẩm tại Việt Nam chủ yếu do khoảng 10 triệu hộ nông dân và 500.000 cơ sở chế biến đảm nhiệm, trong đó 85% có quy mô vừa và nhỏ, sản xuất theo mùa vụ với điều kiện nhà xưởng không bảo đảm. Giai đoạn 2004–2008 ghi nhận 2.160 vụ ngộ độc thực phẩm khiến 85.000 người mắc và 388 người tử vong; hàng năm có khoảng 200.000 ca mắc ung thư mới với 150.000 ca tử vong, trong đó ước tính 35% xuất phát từ thực phẩm độc hại. Các cuộc khủng hoảng môi trường như vụ xả thải của Vedan trên sông Thị Vải hay Miwon tại Phú Thọ đã phơi bày khoảng trống lớn về đạo đức kinh doanh.

Khoảng trống nghiên cứu (Research gap) cốt lõi được luận án xác định rõ ràng: phần lớn các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chỉ tiếp cận TNXHDN từ phía cung (nhận thức của nhà quản trị hoặc doanh nghiệp xuất khẩu đối phó với rào cản kỹ thuật như SA8000, BSCI, WRAP), thiếu vắng một mô hình định lượng hoàn chỉnh tiếp cận từ phía cầu (người tiêu dùng nội địa) để giải thích cơ chế chuyển hóa từ nhận thức đa chiều về TNXHDN sang thái độ và ý định hành vi kép (mua sản phẩm và tẩy chay sản phẩm).

Luận án giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

1. Người tiêu dùng Việt Nam nhận thức như thế nào về các khía cạnh TNXHDN của doanh nghiệp sản xuất và chế biến thực phẩm?
2. Nhận thức của người tiêu dùng về TNXHDN tác động như thế nào đến thái độ của họ đối với sản phẩm thực phẩm?
3. Thái độ của người tiêu dùng có đóng vai trò là biến số trung gian trong mối quan hệ giữa nhận thức TNXHDN và ý định hành vi (ý định mua và ý định tẩy chay) hay không?
4. Các yếu tố nhân khẩu học và mức độ tiếp nhận thông tin TNXHDN điều tiết như thế nào đến thái độ và ý định hành vi của người tiêu dùng?

Khung lý thuyết của nghiên cứu được xây dựng trên sự tích hợp giữa Lý thuyết các bên liên quan (Freeman, 1984), Lý thuyết bộ ba cốt lõi bền vững - TBL (Elkington, 1997), Lý thuyết hành vi hợp lý - TRA (Ajzen & Fishbein, 1975, 1980) và Tiêu chuẩn hướng dẫn trách nhiệm xã hội ISO 26000:2010. Nghiên cứu thực hiện kiểm định 5 nhóm giả thuyết chính về tác động của 5 thành tố nhận thức TNXHDN (trách nhiệm đối với người lao động, môi trường, sản phẩm, cộng đồng, kinh doanh trung thực) đến thái độ, và từ thái độ đến ý định mua sắm cũng như ý định tẩy chay. Phạm vi không gian tập trung vào người tiêu dùng thực phẩm chế biến tại khu vực miền Bắc, trọng tâm là các tỉnh vùng đồng bằng sông Hồng trong giai đoạn khảo sát 2009–2014.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu học thuật về TNXHDN chứng kiến sự đối lập sâu sắc giữa hai trường phái tư tưởng kinh điển. Một bên là trường phái cổ điển của Milton Friedman (1970) với luận điểm bất hủ: "Trách nhiệm xã hội duy nhất của doanh nghiệp là gia tăng lợi nhuận" vì xã hội sẽ tối ưu hóa phúc lợi khi thị trường vận hành hiệu quả về tài chính. Đối lập hoàn toàn là trường phái hiện đại khởi xướng bởi Howard Bowen (1953), Archie Carroll (1979, 1991) và Edward Freeman (1984). Carroll (1979) định nghĩa TNXHDN bao gồm toàn bộ các kỳ vọng về kinh tế, pháp lý, đạo đức và từ thiện mà xã hội đặt ra cho tổ chức. Freeman (1984) củng cố nền tảng này qua Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder Theory), khẳng định doanh nghiệp không chỉ phục vụ cổ đông mà phải cân bằng quyền lợi của người lao động, khách hàng, nhà cung ứng và cộng đồng xã hội.

Trong nhánh nghiên cứu về hành vi người tiêu dùng, cuộc tranh luận xoay quanh mức độ quan tâm thực sự của khách hàng đối với TNXHDN diễn ra gay gắt. Một số học giả như Mittal (2008), Onlaor và Rotchanakitumnuai (2010) cho thấy người tiêu dùng đánh giá cao các cam kết xã hội của doanh nghiệp và sẵn sàng ủng hộ thương hiệu có trách nhiệm. Ngược lại, Auger và cộng sự (2003) lập luận rằng phần lớn người tiêu dùng không hiểu rõ khía cạnh đạo đức của sản phẩm, trong khi Schultz và Morsing (2003) cảnh báo các thông điệp truyền thông CSR thái quá có thể gây phản cảm, bị quy kết là hành vi "tẩy xanh" (greenwashing). Dolnicar và Pomering (2007) khi khảo sát ngành ngân hàng tại Úc đã phát hiện mức độ nhận biết của người tiêu dùng về các sáng kiến CSR là rất thấp.

Về mặt so sánh quốc tế, Maignan và Ferrell (2003) khi đối chiếu người tiêu dùng tại Mỹ, Pháp và Đức chỉ ra sự phân hóa văn hóa: người tiêu dùng châu Âu coi trọng trách nhiệm đạo đức và từ thiện, trong khi người tiêu dùng Mỹ ưu tiên trách nhiệm kinh tế. Nghiên cứu toàn cầu của Boulstridge và cộng sự (2000) với 1.000 công dân tại 23 quốc gia ghi nhận 80% người được hỏi tuyên bố từ chối mua sản phẩm từ doanh nghiệp vi phạm trách nhiệm xã hội. Tại Việt Nam, nghiên cứu sơ khởi của Bùi Thị Lan Hương (2010) trên 198 người tiêu dùng tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh xác định cơ cấu nhận thức TNXHDN gồm trách nhiệm kinh tế (59%), trách nhiệm môi trường (54%) và trách nhiệm xã hội (32%).

Vị trí của luận án Nguyễn Phương Mai (2015) được định vị tại giao điểm của lý thuyết hành vi người tiêu dùng và quản trị chiến lược bền vững, khắc phục hạn chế của các nghiên cứu quốc tế khi chuyển giao thang đo vào nền kinh tế chuyển đổi như Việt Nam – nơi mức độ nhận thức về an toàn thực phẩm của người sản xuất năm 2008 chỉ đạt 55.7% và người kinh doanh thực phẩm chỉ đạt 49.3%.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết hành vi hợp lý (TRA) của Ajzen và Fishbein trong bối cảnh đạo đức kinh doanh bằng cách chứng minh cấu trúc nhận thức TNXHDN đa chiều đóng vai trò là tiền tố trực tiếp định hình thái độ của người tiêu dùng, từ đó kích hoạt cơ chế phản ứng kép. Thay vì chỉ xem xét ý định mua như các nghiên cứu marketing truyền thống, mô hình lý thuyết của luận án đưa vào biến phụ thuộc "Ý định tẩy chay" (Boycott Intention), phản ánh hai thái cực hành vi đối lập của người tiêu dùng trước các hành vi chuẩn mực hoặc phi chuẩn mực của doanh nghiệp.

Luận án làm phong phú thêm Lý thuyết các bên liên quan của Freeman (1984) và Khung bộ ba cốt lõi bền vững (TBL) của Elkington (1997) thông qua việc hệ thống hóa và bản địa hóa 5 chiều cạnh nhận thức TNXHDN trong ngành thực phẩm Việt Nam:

1. Nhận thức trách nhiệm đối với người lao động: Cam kết bảo đảm an toàn lao động, thu nhập công bằng, không phân biệt đối xử và bảo hiểm xã hội.
2. Nhận thức trách nhiệm môi trường: Xử lý nước thải, khí thải, giảm thiểu rác thải độc hại và sử dụng năng lượng tiết kiệm theo tinh thần nguyên tắc CERES.
3. Nhận thức trách nhiệm sản phẩm: Bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm, ghi nhãn minh bạch, không sử dụng hóa chất cấm và chịu trách nhiệm khi có sự cố.
4. Nhận thức trách nhiệm cộng đồng: Tham gia hoạt động từ thiện, phát triển kinh tế địa phương, cứu trợ thiên tai và hỗ trợ giáo dục.
5. Nhận thức trách nhiệm kinh doanh trung thực: Cạnh tranh lành mạnh, công khai minh bạch thông tin tài chính, không gian lận thương mại và tuân thủ pháp luật.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp chặt chẽ giữa Tiêu chuẩn ISO 26000:2010 (7 chủ đề cốt lõi: Quản trị tổ chức, Nhân quyền, Thực hành lao động, Môi trường, Hoạt động điều hành công bằng, Vấn đề người tiêu dùng, Tham gia và phát triển cộng đồng) với Mô hình khoảng cách TNXHDN của Swaen (2005) kế thừa từ Parasuraman và cộng sự (1985).

Tác giả định nghĩa rõ ràng: “Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp là những hoạt động thể hiện sự cam kết của doanh nghiệp đóng góp vào sự phát triển kinh tế bền vững thông qua việc sử dụng các nguồn lực của mình nhằm đáp ứng kỳ vọng của các bên liên quan vượt trên cả những yêu cầu của pháp luật” (kế thừa định nghĩa của Kotler & Lee, 2008 và Liên minh Châu Âu, 2011).

[Nhận thức TNXHDN 5 chiều cạnh]
  - Trách nhiệm với Người lao động (H1)
  - Trách nhiệm Môi trường (H2)
  - Trách nhiệm Sản phẩm (H3)
  - Trách nhiệm Cộng đồng (H4)
  - Trách nhiệm Kinh doanh trung thực (H5)
               │
               ▼ (+)
     [Thái độ của Người tiêu dùng]
         │                     │
         ▼ (+)                 ▼ (-)
  [Ý định Mua hàng (H6)]   [Ý định Tẩy chay (H7)]
         ▲                     ▲
         └──────[Biến điều tiết]──────┘
          - Từng nghe về TNXHDN (Có/Không)
          - Giới tính (Nam/Nữ)
          - Nhân khẩu học (Tuổi, Thu nhập, Học vấn)

Điều kiện biên (Boundary conditions) của khung phân tích được xác lập đối với ngành hàng tiêu dùng nhanh (FMCG), cụ thể là thực phẩm chế biến đóng gói sẵn lưu thông trên thị trường nội địa, nơi rủi ro tiêu dùng liên quan trực tiếp đến sức khỏe và tính mạng con người.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan thực chứng (Positivism) kết hợp phương pháp hiện thực phản biện (Critical Realism) nhằm lượng hóa các cấu trúc tâm lý vô hình của người tiêu dùng thành các chỉ số đo lường cụ thể. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp kết hợp tuần tự hai giai đoạn (Exploratory Sequential Mixed-Methods Design):

Giai đoạn 1: Nghiên cứu định tính
  - Tổng quan y văn & chuẩn hóa khung lý thuyết (ISO 26000, BSCI, SA8000)
  - Phỏng vấn chuyên gia & phỏng vấn sâu người tiêu dùng
  - Khảo sát thử nghiệm quy mô nhỏ (Pilot test) -> Hiệu chỉnh thang đo
                    │
                    ▼
Giai đoạn 2: Nghiên cứu định lượng chính thức
  - Điều tra diện rộng qua bảng hỏi chuẩn hóa (Thang đo Likert 5 mức độ)
  - Đánh giá độ tin cậy (Cronbach's Alpha) & Phân tích nhân tố khám phá (EFA)
  - Phân tích nhân tố khẳng định (CFA) & Kiểm định mô hình phương trình cấu trúc (SEM)
  - Phân tích đa nhóm bất biến (Multi-group SEM) & Phân tích phương sai (ANOVA)

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập dữ liệu sơ cấp được triển khai bài bản qua hai bước nghiêm ngặt:

• Khảo sát thử nghiệm (Pilot Study): Phỏng vấn sâu chuyên gia quản trị kinh doanh, chuyên gia an toàn thực phẩm và khảo sát thử nghiệm trên nhóm mẫu nhỏ nhằm chuẩn hóa câu chữ, bảo đảm giá trị nội dung (Content validity) và tính phù hợp văn hóa ngôn ngữ tiêu dùng Việt Nam.
• Khảo sát diện rộng chính thức: Sử dụng phương pháp chọn mẫu thuận tiện có phân tầng theo khu vực địa lý, thu thập dữ liệu từ người tiêu dùng trực tiếp mua sắm thực phẩm chế biến tại hệ thống siêu thị, chợ truyền thống và khu dân cư thuộc các tỉnh, thành phố lớn miền Bắc (Hà Nội, Hải Phòng, Bắc Ninh, Hải Dương, Nam Định...).

Các thang đo được thiết kế theo thang đo Likert 5 điểm (1: Hoàn toàn không đồng ý đến 5: Hoàn toàn đồng ý). Tiêu chuẩn kiểm định độ tin cậy yêu cầu hệ số Cronbach's Alpha tổng thể $\alpha \ge 0.70$ và hệ số tương quan biến - tổng (Corrected Item-Total Correlation) $\ge 0.30$. Quy trình làm sạch dữ liệu loại bỏ triệt để các phiếu trả lời thiếu thông tin hoặc sai quy tắc trước khi phân tích thống kê.

Data và phân tích

Quy trình phân tích dữ liệu đa bước được thực hiện trên phần mềm SPSS 20.0 và AMOS với các kỹ thuật kinh tế lượng nâng cao:

1. Thống kê mô tả (Descriptive Statistics): Đánh giá cơ cấu mẫu theo giới tính, độ tuổi, học vấn, thu nhập và mức độ hiểu biết về TNXHDN.
2. Phân tích nhân tố khám phá (EFA): Sử dụng phép trích Principal Axis Factoring với phép quay Promax/Varimax, hệ số KMO (Kaiser-Meyer-Olkin) đạt chuẩn $> 0.5$, kiểm định Bartlett có ý nghĩa thống kê ($p < 0.001$), tổng phương sai trích (Total Variance Explained) $> 50%$, hệ số tải nhân tố (Factor Loading) $> 0.50$.
3. Phân tích nhân tố khẳng định (CFA): Kiểm định giá trị hội tụ (Convergent validity), giá trị phân biệt (Discriminant validity) và tính đơn nguyên (Unidimensionality). Các chỉ số độ phù hợp mô hình (Goodness-of-fit): Chi-square/df ($CMIN/df < 3.0$), GFI $> 0.90$, TLI $> 0.90$, CFI $> 0.90$ và RMSEA $< 0.08$.
4. Mô hình phương trình cấu trúc (Structural Equation Modeling - SEM): Ước lượng các trọng số hồi quy chuẩn hóa ($\beta$), giá trị $p$-value ($p < 0.05$), kiểm định mức độ giải thích $R^2$ của các biến phụ thuộc.
5. Phân tích đa nhóm (Multi-group Invariance Analysis): So sánh mô hình khả biến (Unconstrained model) và mô hình bất biến từng phần/toàn phần (Constrained model) dựa trên phép thử sai biệt Chi-square ($\Delta \chi^2$) theo 2 nhóm biến điều tiết: Nhóm đã từng nghe nói và Nhóm chưa từng nghe nói về TNXHDN; Nhóm Nam giới và Nhóm Nữ giới.
6. Phân tích phương sai một yếu tố (One-way ANOVA): Kiểm định sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về ý định mua và ý định tẩy chay giữa các phân khúc độ tuổi, trình độ học vấn và mức thu nhập hàng tháng.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả kiểm định mô hình SEM và phân tích định lượng mang lại những phát hiện quan trọng:

1. Thứ tự ưu tiên của các thành tố nhận thức TNXHDN: Người tiêu dùng Việt Nam đặc biệt nhạy cảm với "Nhận thức trách nhiệm sản phẩm" ($\beta$ lớn nhất, $p < 0.001$) và "Nhận thức trách nhiệm kinh doanh trung thực", tiếp đến là "Nhận thức trách nhiệm môi trường". Trách nhiệm đối với người lao động và trách nhiệm cộng đồng có tác động cùng chiều nhưng ở mức độ thấp hơn đến thái độ người tiêu dùng.
2. Vai trò trung gian toàn phần của Thái độ: Thái độ người tiêu dùng đóng vai trò cầu nối trung gian quan trọng truyền dẫn toàn bộ tác động từ nhận thức TNXHDN sang ý định hành vi. Thái độ tích cực thúc đẩy mạnh mẽ ý định mua sản phẩm ($\beta > 0, p < 0.001$).
3. Tính bất đối xứng giữa Ý định mua và Ý định tẩy chay: Thái độ tiêu cực xuất phát từ các vụ bê bối vi phạm TNXHDN kích hoạt ý định tẩy chay với cường độ phản ứng tâm lý rất mạnh mẽ. Ý định tẩy chay phản ứng tức thì và quyết liệt hơn so với sự gia tăng từ tốn của ý định mua hàng khi doanh nghiệp làm việc thiện nguyện.
4. Tác động điều tiết của mức độ nhận biết TNXHDN: Phân tích SEM đa nhóm khẳng định sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm người tiêu dùng đã từng nghe nói đến TNXHDN và nhóm chưa từng nghe nói. Nhóm có hiểu biết trước về TNXHDN thể hiện mối liên kết chặt chẽ hơn từ nhận thức sang thái độ và có thái độ khắt khe hơn đối với các vi phạm đạo đức kinh doanh.
5. Phân hóa hành vi theo nhân khẩu học (ANOVA): Giới tính nữ, nhóm người tiêu dùng có gia đình, nhóm có trình độ học vấn từ đại học trở lên và nhóm có mức thu nhập khá thể hiện ý định tẩy chay cao hơn rõ rệt đối với thực phẩm không an toàn.

Implications đa chiều

Đóng góp học thuật

Luận án hoàn thiện hệ thống thang đo nhận thức TNXHDN bản địa hóa trong ngành thực phẩm cho các nền kinh tế mới nổi, cung cấp cơ sở phương pháp luận vững chắc để kiểm định cấu trúc thái độ - hành vi người tiêu dùng trong điều kiện thị trường phi đối xứng thông tin.

Ứng dụng thực tiễn cho doanh nghiệp thực phẩm

• Tái định vị chiến lược CSR: Doanh nghiệp cần chấm dứt tư duy CSR đơn thuần là hoạt động từ thiện tài trợ bề nổi. Trọng tâm cốt lõi phải đặt vào "Trách nhiệm sản phẩm" (kiểm soát nghiêm ngặt chuỗi cung ứng từ nông trại đến bàn ăn, minh bạch tem nhãn, truy xuất nguồn gốc) và "Kinh doanh trung thực".
• Truyền thông minh bạch: Xây dựng chiến lược truyền thông TNXHDN dựa trên chứng chỉ tiêu chuẩn thực tế (HACCP, ISO 22000, VietGAP, GlobalGAP), tránh bẫy quảng cáo phóng đại gây phản ứng ngược từ người tiêu dùng.
• Quản trị rủi ro khủng hoảng: Thiết lập hệ thống phản ứng nhanh giải quyết khiếu nại sản phẩm để ngăn chặn làn sóng tẩy chay thương hiệu.

Kiến nghị chính sách cho cơ quan quản lý nhà nước

• Hoàn thiện thể chế pháp lý: Khắc phục sự chồng chéo giữa Luật An toàn thực phẩm, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2011 và Luật Bảo vệ môi trường; tăng chế tài xử phạt hành chính và hình sự đối với các hành vi cố ý đầu độc thực phẩm.
• Thiết lập cơ chế công khai thông tin: Xây dựng cổng thông tin minh bạch định kỳ công bố danh sách đen các doanh nghiệp vi phạm an toàn thực phẩm và vinh danh các đơn vị thực hiện xuất sắc TNXHDN.

Giải pháp đối với các Hiệp hội và Người tiêu dùng

• Hiệp hội ngành nghề: Ban hành bộ quy tắc ứng xử CSR tiêu chuẩn cho ngành chế biến thực phẩm, hỗ trợ đào tạo kỹ thuật cho 85% cơ sở sản xuất quy mô vừa và nhỏ.
• Người tiêu dùng: Nâng cao ý thức "Tiêu dùng có trách nhiệm", chủ động sử dụng quyền lực tẩy chay để thanh lọc thị trường thực phẩm bẩn.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra 4 giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn về không gian địa lý: Mẫu khảo sát tập trung chủ yếu tại các tỉnh, thành phố khu vực phía Bắc (đồng bằng sông Hồng), chưa bao phủ khu vực miền Trung và miền Nam, nơi có sự khác biệt nhất định về văn hóa tiêu dùng.
2. Thiết kế nghiên cứu cắt ngang (Cross-sectional study): Dữ liệu được thu thập tại một thời điểm nhất định trong giai đoạn 2009–2014, chưa theo dõi được sự biến động dài hạn trong nhận thức và hành vi người tiêu dùng qua các biến cố thời gian.
3. Đo lường ý định hành vi thay vì hành vi thực tế: Luận án đo lường "Ý định mua" và "Ý định tẩy chay" (Intention-behavior gap), chưa kết hợp dữ liệu mua hàng thực tế qua quét mã vạch hoặc nhật ký chi tiêu của hộ gia đình.
4. Phạm vi ngành hàng: Nghiên cứu chỉ tập trung vào nhóm thực phẩm chế biến đóng gói, chưa mở rộng sang các phân khúc thực phẩm tươi sống hoặc dịch vụ ăn uống nhà hàng.

Chương trình nghiên cứu tương lai cần:

• Mở rộng quy mô khảo sát liên vùng trên toàn quốc (Bắc - Trung - Nam) nhằm so sánh sự biến thiên văn hóa tiêu dùng.
• Áp dụng phương pháp nghiên cứu theo chuỗi thời gian (Longitudinal design) hoặc phương pháp thực nghiệm hiện trường (Field experiment) để kiểm tra hành vi mua sắm thực tế.
• Tích hợp thêm các biến số trung gian mới như Niềm tin thương hiệu (Brand Trust), Danh tiếng doanh nghiệp (Corporate Reputation) và Rủi ro cảm nhận (Perceived Risk).
• Khám phá hành vi tiêu dùng xanh trong bối cảnh thực phẩm hữu cơ (Organic food) và thực phẩm biến đổi gen (GMO).

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án là tài liệu tham khảo nền tảng trong các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Quản trị kinh doanh và Marketing tại Việt Nam, mở ra hướng nghiên cứu liên ngành giữa Đạo đức kinh doanh và Kinh tế học hành vi.
• Tác động chuyển đổi ngành: Thúc đẩy các doanh nghiệp chế biến thực phẩm tại Việt Nam chuyển dịch mô hình quản trị từ bị động đối phó sang chủ động tích hợp TNXHDN vào chuỗi giá trị, nâng cao năng lực cạnh tranh khi hội nhập các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA).
• Đóng góp xã hội: Nâng cao phúc lợi cộng đồng thông qua việc thúc đẩy cung cấp thực phẩm an toàn, giảm thiểu tỷ lệ ngộ độc thực phẩm và các bệnh lý nan y liên quan đến hóa chất độc hại, hướng đến mục tiêu phát triển bền vững quốc gia.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận bộ thang đo định lượng TNXHDN 5 chiều cạnh đã được chuẩn hóa và kiểm định nghiêm ngặt bằng EFA, CFA và SEM; kế thừa khung lý thuyết tích hợp TRA - Stakeholder - TBL.
• Ban Giám đốc và Quản trị viên Doanh nghiệp thực phẩm: Nhận diện chính xác kỳ vọng của khách hàng để tối ưu hóa ngân sách CSR, ưu tiên đầu tư vào an toàn sản phẩm và môi trường thay vì các hoạt động từ thiện phân tán kém hiệu quả.
• Cơ quan Hoạch định Chính sách (Bộ Y tế, Bộ Công Thương, Bộ NN&PTNT): Sở hữu luận cứ khoa học để hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia, xây dựng chính sách khuyến khích doanh nghiệp thực hiện trách nhiệm giải trình.
• Hội Bảo vệ Quyền lợi Người tiêu dùng (VINASTAS): Có cơ sở dữ liệu để nâng cao nhận thức cộng đồng, thúc đẩy phong trào tiêu dùng thông thái và bảo vệ quyền lợi người dân.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết hành vi hợp lý (TRA) bằng cách tích hợp mô hình 5 chiều cạnh nhận thức TNXHDN (Người lao động, Môi trường, Sản phẩm, Cộng đồng, Kinh doanh trung thực) dựa trên ISO 26000 vào bối cảnh ngành thực phẩm của một nền kinh tế chuyển đổi, đồng thời thiết lập cơ chế tác động kép lên cả Ý định mua hàng (+) và Ý định tẩy chay (-).

2. Tính đổi mới trong phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây?

So với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam vốn chủ yếu dừng lại ở thống kê mô tả hoặc hồi quy tuyến tính đơn giản (như Bùi Thị Lan Hương, 2010), luận án sử dụng quy trình phân tích định lượng tiên tiến kết hợp CFA, mô hình cấu trúc tuyến tính SEM và phân tích cấu trúc đa nhóm bất biến (Multi-group SEM) trên phần mềm SPSS 20.0/AMOS nhằm kiểm soát triệt để sai số đo lường.

3. Phát hiện bất ngờ và có ý nghĩa thực tiễn nhất từ dữ liệu là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là người tiêu dùng Việt Nam không đánh giá cao các hoạt động từ thiện, tài trợ cộng đồng bằng trách nhiệm bảo đảm chất lượng sản phẩm và tính trung thực trong kinh doanh. Hơn nữa, ý định tẩy chay khi doanh nghiệp vi phạm đạo đức có mức độ phản ứng mạnh mẽ và dứt khoát hơn nhiều so với ý định mua sắm khi doanh nghiệp làm từ thiện.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication protocol) không?

Có. Toàn bộ thang đo chi tiết (gồm 5 nhóm biến quan sát nhận thức TNXHDN, thang đo thái độ, thang đo ý định mua và ý định tẩy chay), quy trình lấy mẫu, các bước kiểm định EFA/CFA và cú pháp phân tích mô hình SEM đều được công bố minh bạch và hệ thống hóa trong luận án.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được định hình như thế nào?

Định hình lộ trình nghiên cứu tích hợp: Chuyển dịch từ đo lường nhận thức tĩnh sang nghiên cứu thực nghiệm thần kinh marketing (Neuromarketing), theo dõi hành vi tiêu dùng thực phẩm bền vững qua dữ liệu lớn (Big Data) và đánh giá tác động của công nghệ chuỗi khối (Blockchain) trong việc minh bạch hóa nguồn gốc thực phẩm.

Kết luận

Công trình nghiên cứu tiến sĩ của tác giả Nguyễn Phương Mai đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu khoa học đề ra, mang lại những giá trị cốt lõi:

1. Xác lập khung lý luận toàn diện về TNXHDN tiếp cận từ phía cầu trong ngành sản xuất và chế biến thực phẩm tại Việt Nam.
2. Xây dựng và kiểm định thành công bộ thang đo chuẩn hóa gồm 5 thành tố nhận thức TNXHDN phù hợp với bối cảnh kinh tế - xã hội Việt Nam.
3. Chứng minh vai trò trung gian then chốt của thái độ người tiêu dùng trong việc định hình ý định mua sắm và ý định tẩy chay sản phẩm.
4. Lượng hóa sự khác biệt trong phản ứng hành vi của các phân khúc khách hàng theo giới tính, trình độ học vấn, thu nhập và mức độ hiểu biết về TNXHDN.
5. Cung cấp hệ thống giải pháp thực tiễn, khả thi cho các nhà quản trị doanh nghiệp thực phẩm nhằm chuyển đổi trách nhiệm xã hội thành lợi thế cạnh tranh bền vững.
6. Đề xuất các căn cứ khoa học chuẩn xác giúp các cơ quan quản lý nhà nước hoàn thiện hành lang pháp lý bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và sức khỏe cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI CỦA DOANH NGHIỆP VÀ HÀNH VI NGƯỜI TIÊU DÙNG 1. Cơ sở lý luận về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp 1. Khái niệm trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp Nếu như khái niệm “trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp” (TNXHDN) là tương đối mới mẻ và chỉ được đề cập đến nhiều từ những năm 1950 trở lại đây thì ngược lại, sự quan tâm đến những hậu quả nảy sinh từ các hoạt động của các doanh nghiệp nói riêng và các hoạt động kinh tế nói chung đã có từ rất lâu trên thế giới (Capron và Quairel-Lannoizelee, 2009). Nói một cách khác, nhu cầu về việc thực hiện trách nhiệm xã hội trong các doanh nghiệp không phải là một khái niệm mới.

Những ghi chép của người Trung Hoa, người Ai Cập và người Xume cổ đại2 đã phác họa những quy tắc giao thương để thúc đẩy thương mại và đảm bảo rằng lợi ích của cộng đồng rộng lớn được quan tâm. Kể từ đó, mối quan tâm của công chúng đến sự tương tác giữa doanh nghiệp và xã hội ngày càng phát triển cùng với sự phát triển các hoạt động của doanh nghiệp. Từ thế kỷ thứ 17, người ta đã quan tâm đến sự phát triển quá lớn của các Công ty Đông Ấn3 và những hệ lụy của sự phát triển đó đối với xã hội. Những bằng chứng về các hoạt động xã hội phản kháng lại những hành động của các tổ chức cũng đã trải dài qua nhiều thế kỷ, phản chiếu sự phát triển về mặt pháp lý và thương mại của các công ty khi chúng tự tạo cho mình trở thành một lực lượng thúc đẩy các xã hội dựa trên thị trường.

Bắt đầu từ đầu thập niên 1950, những nghiên cứu học thuật chính thức về TNXHDN đầu tiên được công bố. Thuật ngữ TNXHDN xuất hiện chính thức lần đầu tiên năm 1953 trong cuốn sách “Trách nhiệm xã hội của doanh nhân” (Social Responsibilities of the Businessmen) của tác giả Howard Rothmann Bowen nhằm mục đích tuyên truyền và kêu gọi người quản lý tài sản không làm tổn hại đến các quyền và lợi ích của người khác, kêu gọi lòng từ thiện nhằm bồi hoàn những thiệt hại do các doanh nghiệp làm tổn hại cho xã hội. 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Từ đó đến nay, thuật ngữ TNXHDN đang được hiểu theo nhiều cách khác nhau. Nghĩa của từ TNXHDN có thể được hiểu từ nghĩa của ba từ chứa đựng trong cụm từ này: trách nhiệm, xã hội và doanh nghiệp.

Theo Capron và Quairel- Lanoizelee (2009), khi nói đến từ “trách nhiệm”, doanh nghiệp cần trả lời được câu hỏi “Doanh nghiệp chịu trách nhiệm về cái gì, đến ai, liên quan đến đâu và như thế nào?” Với câu hỏi “chịu trách nhiệm với ai?”, có thể có nhiều câu trả lời rất khác nhau, tùy thuộc vào quan niệm về doanh nghiệp và vị trí của doanh nghiệp trong xã hội. Đối với Friedman, doanh nghiệp chỉ phải chịu trách nhiệm với các cổ đông mà thôi bởi vì vai trò của doanh nghiệp là phải tối đa hóa lợi nhuận vì lợi ích chung của các cổ đông. Kiểu trả lời thứ hai, theo Liên minh châu Âu, doanh nghiệp phải quan tâm đến những cá nhân hoặc nhóm có thể bị tác động bởi các hoạt động của mình, hoặc những nhóm, cá nhân có thể có ảnh hưởng đối với các hoạt động của doanh nghiệp. Cách trả lời thứ ba cho rằng doanh nghiệp phải có trách nhiệm với lợi ích chung của cộng đồng.

Hiện nay khi các vấn đề về lợi ích chung đã vượt khỏi biên giới của các nhà nước quốc gia thì vấn đề đóng góp của doanh nghiệp vào lợi ích chung cần được đặt trong bối cảnh toàn cầu hóa, nhưng vấn đề này cho đến nay mới chỉ có những phác thảo hay những kinh nghiệm hạn chế về các cơ chế điều tiết. Câu hỏi “có trách nhiệm về điều gì?” đề cập đến những tiêu chí mà dựa vào đó người ta sẽ đánh giá xem một doanh nghiệp nào đó có trách nhiệm về mặt xã hội hay không. Các tiêu chí này là hết sức đa dạng khiến cho việc đánh giá khó mang tính khách quan, bởi vì người lượng giá không thể không bị tác động bởi các giá trị riêng của mình cũng như vị trí của anh ta trong các mối quan hệ xã hội, hoặc các lợi ích của các tổ chức mà anh ta là thành viên. “Doanh nghiệp phải có trách nhiệm xã hội đến mức nào?” Biên độ giới hạn về TNXHDN có thể đi từ không đến vô cực.

Không thể có câu trả lời phổ quát và vĩnh viễn cho câu hỏi này. Phạm vi của TNXHDN có thể thay đổi qua các thời kỳ, tùy theo mong đợi và áp lực của các xã hội dân chủ, và câu trả lời có thể cũng rất khác nhau tùy theo thành phần của những người có liên quan. Cuối cùng, các câu trả lời cho câu hỏi này còn phụ thuộc rất nhiều vào nền văn hóa, lịch sử và các định chế của mỗi quốc gia. 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Bên cạnh từ “trách nhiệm”, để hiểu rõ phạm trù TNXHDN, thì “xã hội” cần được hiểu như thế nào? Hiện nay, việc sử dụng từ “xã hội” trong cụm từ “trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp” đang được hiểu theo nghĩa xã hội phổ quát, nghĩa là bao trùm mọi khía cạnh của đời sống xã hội.

Đối với từ “doanh nghiệp” trong phạm trù TNXHDN, câu hỏi đặt ra ở đây là doanh nghiệp là thực thể nào và ở phạm vi nào? Cho đến nay, việc xác định thế nào là một doanh nghiệp chưa bao giờ là việc dễ dàng. Trong ngôn ngữ Anh-Mỹ, từ corporation (doanh nghiệp) thường được dùng để nói về các doanh nghiệp có quy mô lớn. Nếu hiểu doanh nghiệp theo nghĩa hẹp như vậy thì không thể bao gồm các doanh nghiệp vừa và nhỏ, vốn có rất nhiều tại Châu Âu mà đặc biệt là tại Pháp. Nhưng điều này vẫn không giải quyết được vấn đề ranh giới giữa các tổ chức và vấn đề phạm vi của thực thể doanh nghiệp: nhóm, công ty, công ty gia công, mạng lưới công ty.

Đó là chúng ta còn chưa nói đến việc đánh giá TNXHDN ngày càng chú trọng vào các mạng lưới sản xuất, các chuỗi giá trị, các dự án lớn kết nối hàng chục doanh nghiệp với nhau, thậm chí là toàn bộ những ngành kinh tế. Phạm vi trách nhiệm phụ thuộc phần lớn vào cách mà doanh nghiệp xem mình thuộc về lĩnh vực ảnh hưởng nào. Như vậy, TNXHDN xác định xã hội là một phạm trù rộng, gồm nhiều cấp độ, bao gồm tất cả các bên liên quan và nhóm phần tử có mối quan tâm thường xuyên đến các hoạt động của tổ chức đó. Tổng quan các công trình nghiên cứu về chủ đề TNXHDN đã cho thấy có sự đa dạng khá lớn các quan niệm về TNXHDN.1 tổng hợp các định nghĩa phổ biến về TNXHDN đã được phát triển từ những năm 1950 đến nay.1: Các định nghĩa về TNXHDN STT Tác giả/năm Định nghĩa Nghĩa vụ của doanh nhân là theo đuổi các chính sách, ra các Bowen 1 quyết định hay thực hiện những hành động phù hợp với các (1953) mục tiêu và các giá trị của xã hội.

Trách nhiệm xã hội – “những quyết định và hành động của Davis 2 doanh nhân vì những lý do mà ít nhất cũng một phần nào đó (1960) vượt trên lợi ích trực tiếp về kinh tế và kỹ thuật của doanh 11 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] STT Tác giả/năm Định nghĩa nghiệp” Trách nhiệm xã hội nghĩa là các doanh nhân cần giám sát được hoạt động của một hệ thống kinh tế nhằm thỏa mãn các kỳ vọng của công chúng. Điều này có nghĩa là quá trình sản xuất và phân phối phải tăng cường được tổng phúc lợi Frederick ích kinh tế - xã hội. Suy cho cùng, trách nhiệm xã hội đề cập 3 (1960) đến việc sử dụng các nguồn lực kinh tế và con người sao cho các nguồn lực đó được sử dụng cho những mục đích xã hội to lớn chứ không đơn thuần phục vụ cho những lợi ích hạn hẹp của một số những cá nhân hay doanh nghiệp nào đó. Trách nhiệm xã hội là nghĩa vụ của một cá nhân phải xem xét ảnh hưởng của những quyết định và hành động của anh Davis và ta đến toàn bộ hệ thống xã hội.

Doanh nghiệp cũng áp dụng 4 Blomstrom trách nhiệm xã hội khi nó cân nhắc tới những nhu cầu và lợi (1966) ích của những đối tượng bị ảnh hưởng bởi hoạt động kinh doanh. Như vậy có nghĩa là doanh nghiệp nhìn vượt ra khỏi những lợi ích hạn hẹp về kinh tế và kỹ thuật của mình. Trách nhiệm xã hội duy nhất của doanh nghiệp là gia tăng Friedman lợi nhuận vì xã hội sẽ được lợi nhiều nhất khi các doanh 5 (1970) nghiệp tập trung tối đa hóa sự thành công về mặt tài chính của họ. Một doanh nghiệp có trách nhiệm xã hội là doanh nghiệp mà những người quản lý nó biết cân bằng giữa các lợi ích đa Johnson chiều.

Thay vì cố gắng để đạt được lợi nhuận lớn hơn cho 6 (1971) các cổ đông, một doanh nghiệp có trách nhiệm cũng sẽ cân nhắc đến những người lao động, nhà cung ứng, đại lý, cộng đồng địa phương và quốc gia. Steiner Doanh nghiệp là một tổ chức kinh tế nhưng nó có những 7 (1971) trách nhiệm giúp đỡ xã hội đạt được các mục tiêu cơ bản và 12 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] STT Tác giả/năm Định nghĩa vì vậy, nó có trách nhiệm xã hội. Công ty càng lớn thì trách nhiệm càng lớn, nhưng tất cả các công ty đều có thể làm được những trách nhiệm này mà không mất chi phí mà thậm chí còn có lợi nhuận trong ngắn và dài hạn. Đây là một triết lý hướng đến lợi ích xã hội và lợi ích của doanh nghiệp trong dài hạn thay cho cách nhìn hạn hẹp và lạc hậu đến lợi ích cá nhân trong ngắn hạn.

Doanh nghiệp là một thể chế tồn tại để phục vụ xã hội, Hội đồng tương lai của một doanh nghiệp là kết quả trực tiếp của việc Phát triển quản trị doanh nghiệp hiệu quả như thế nào để đáp ứng các 8 kinh tế (CED) kỳ vọng luôn thay đổi của công chúng. Trách nhiệm của một (1971) doanh nghiệp là đóng góp vào chất lượng cuộc sống chứ không đơn thuần chỉ là cung cấp hàng hóa và dịch vụ. Trách nhiệm của một doanh nghiệp là đánh giá trong các quá trình ra quyết định của nó những ảnh hưởng đến hệ Davis 9 thống xã hội theo cách thức nào đó sao cho đạt được những (1973) lợi ích xã hội cùng với những lợi ích kinh tế truyền thống mà doanh nghiệp kiếm tìm .