Chương 1: Cơ sở lý luận về trách nhiệm trong sử dụng mạng xã hội của sinh viên. Chương 2: Thực trạng trách nhiệm trong sử dụng mạng xã hội của sinh viên ngành Quản trị nhân lực, Học viện Hành chính Quốc gia. Chương 3: Một số giải pháp nhằm nâng cao trách nhiệm trong sử dụng mạng xã hội của sinh viên ngành Quản trị nhân lực, Học viện Hành chính Quốc gia. 7 PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM TRONG SỬ DỤNG MẠNG XÃ HỘI CỦA SINH VIÊN 1.
Một số khái niệm liên quan 1. Khái niệm “Mạng xã hội” Mạng xã hội là khái niệm được nhiều nhà nghiên cứu định nghĩa và diễn giải ở nhiều góc nhìn và khía cạnh khác nhau, chưa có một định nghĩa chung chính thức. Theo quy định tại khoản 22 Điều 3 Nghị định 72/2013/NĐ-CP của Chính Phủ về Quản lý, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng: “Mạng xã hội (social network) là hệ thống thông tin cung cấp cho cộng đồng người sử dụng mạng các dịch vụ lưu trữ, cung cấp, sử dụng, tìm kiếm, chia sẻ và trao đổi thông tin với nhau, bao gồm dịch vụ tạo trang thông tin điện tử cá nhân, diễn đàn (forum), trò chuyện (chat) trực tuyến, chia sẻ âm thanh, hình ảnh và các hình thức dịch vụ tương tự khác.” [13] Theo Trần Hữu Luyến và Đặng Hoàng Ngân (2014), "Mạng xã hội: Khái niệm, đặc điểm, tính năng, áp lực và ý nghĩa trong thực tiễn và nghiên cứu", Tạp chí tâm lý học, Số 7 (184), 7-2014 đã đưa ra định nghĩa: “Mạng xã hội là tập hợp các cá nhân với các mối quan hệ một hay nhiều mặt được gắn kết với nhau tạo nên một mạng lưới xã hội thông qua các phương tiện truyển thông”. [16;19] Theo Nguyễn Lan Nguyên (2020), “Ảnh hưởng của việc sử dụng mạng xã hội Facebook đến học tập và đời sống của sinh viên hiện nay”, Luận án Tiến sĩ Xã hội học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã định nghĩa: “Mạng xã hội là dịch vụ kết nối các thực thể truyền thông trên internet với nhau thành những cụm bạn nhỏ hơn theo sự liên kết tự nguyện không phân biệt thời gian, không gian”.
[9;10] Trên cơ sở nghiên cứu những quan điểm và định nghĩa về mạng xã hội của các tác giả, nhóm nghiên cứu đã thống nhất đưa ra đặc điểm chung về mạng xã hội như sau: Mạng xã hội là một website mở trong đó cho phép người dùng có thể tự xây dựng nội dung nhằm kết nối và tương tác với mọi người thông qua các tính năng riêng biệt của mạng xã hội. Khái niệm “sử dụng mạng xã hội” Trong thời đại công nghệ số 4.0 hiện nay, các mạng xã hội trở nên phổ biến hơn bao giờ hết. Người dùng truy cập vào các mạng xã hội với nhiều mục đích khác nhau để phục vụ cho công việc của mình. Một bộ phận người dùng sử dụng mạng xã hội với mục đích để học tập, làm việc và giải trí và họ rất có trách nhiệm trong phát hiện và đấu tranh phê phán những hành vi vi phạm pháp luật, vi phạm đạo đức lối sống, thuần phong mỹ tục, vi phạm chuẩn mực trên mạng xã hội … Tuy nhiên, vẫn còn một bộ 8 phận người dùng sử dụng mạng xã hội với hành vi và ý đồ xấu, làm hại đến lợi ích của cộng đồng, xã hội, và vi phạm đạo đức, thuần phong mỹ tục … Như vậy, sử dụng mạng xã hội là hoạt động của mỗi chủ thể dùng mạng xã hội làm công cụ, phương tiện nhằm thỏa mãn các nhu cầu, mục đích khác nhau trong cuộc sống.
Đối với sinh viên: Sử dụng mạng xã hội của sinh viên là hoạt động mà mỗi sinh viên dùng mạng xã hội làm công cụ, phương tiện nhằm thỏa mãn các nhu cầu, mục đích khác nhau trong học tập và cuộc sống hàng ngày. Sử dụng mạng xã hội của sinh viên được thể hiện qua một số đặc điểm hành vi như: dành nhiều thời gian cho mạng xã hội; chia sẻ các nội dung trên mạng xã hội; đăng tải thông tin lên mạng xã hội; bày tỏ cảm xúc thông qua các icon hay comment … Mỗi một sinh viên sẽ có một mục đích khi sử dụng mạng xã hội và nó thể hiện thông qua từng đặc điểm hành vi nhất định. Hành vi đó có thể là tích cực, cũng có thể là tiêu cực mà qua đó có thể thấy được cách ứng xử, sở thích, mục tiêu cá nhân và nhu cầu tương tác trên mạng xã hội của họ. Điều này thể hiện sự đa dạng và linh hoạt trong cách sinh viên khai thác sử dụng mạng xã hội.
Khái niệm “sinh viên” Theo Hoàng Phê (2000), “Từ điển tiếng Việt”, Nxb Đà Nẵng định nghĩa: “Sinh viên được dùng để chỉ những người đang theo học ở bậc Đại học” [6;860]. Khái niệm sinh viên được hiểu ở các khía cạnh khác nhau nhưng đều có những điểm chung là những người ở độ tuổi khoảng 18 – 25; trưởng thành về thể chất, xã hội và tâm lý và đang theo học tại các trường Cao đẳng, Đại học. Thứ nhất, đặc điểm về thể chất của sinh viên: Thể chất là một nhân tố đóng vai trò vô cùng quan trọng, ảnh hưởng đến mọi hoạt động của sinh viên. Sinh viên là người đến độ tuổi mà tất cả các cơ quan hệ thần kinh, não bộ, cơ bắp, xương, các giác quan trên cơ thể phát triển hoàn chỉnh.
Từ đó họ có được các đặc điểm về thể chất là sức nhanh, sức mạnh, sức bền và sự khéo léo, linh hoạt… Đây là tiền đề quan trọng nhất để sinh viên có thể thực hiện được những hoạt động trong học tập, rèn luyện, sinh hoạt hàng ngày trong cuộc sống đời thực và ngay cả trên mạng xã hội. Thứ hai, đặc điểm về tâm lý của sinh viên: Ở lứa tuổi này, sinh viên luôn mang trong mình tâm lý học hỏi và tìm tòi những điều mới mẻ, từ đó khả năng thích nghi với những điều mới ở sinh viên là rất cao. Các hoạt động học tập, hoạt động xã hội và môi trường sống của sinh viên sẽ có rất nhiều thay đổi nên đòi hỏi sinh viên phải tự thích nghi để bắt kịp với sự thay đổi đó. Nhất là sự thay đổi không ngừng của các thông tin trên những trang mạng xã hội hiện nay.
Những thông tin, xu hướng và trào lưu không ngừng được cập nhật một cách nhanh chóng, để có thể nắm bắt kịp thời những thông tin đó đòi hỏi sự nhanh nhạy thích ứng của sinh viên. Thứ ba, sự hình thành phẩm chất và nhân cách của sinh viên: Sự tự đánh giá, 9 tự ý thức của sinh viên. Tự đánh giá của sinh viên là quá trình sinh viên thu thập, xử lý các thông tin về bản thân, xem xét về trình độ của mình, từ đó tự hoàn thiện, giáo dục và điều chỉnh thái độ hành vi và hành động. Bên cạnh đó, sinh viên sẽ có định hướng phát triển trong tương lai như: xây dựng cuộc sống gia đình ổn đỉnh, có công việc thu nhập cao, nghề nghiệp phù hợp với sức khỏe, trình độ, sở thích của mình hay các dự định trong học tập như thi chứng chỉ tiếng anh.
tin học, những môn học cần hoàn thành để ra trường… Những định hướng này bị ảnh hưởng và thay đổi bởi nhiều yếu tố khác nhau, nhưng đều thế hiện được mong muốn, mục tiêu, khát vọng và kế hoạch phấn đấu của sinh viên trong tương lai. Thứ tư, tâm lý tiêu cực ở sinh viên: Sinh viên là độ tuổi có khả năng dễ bị xa vào tệ nạn xã hội cao, do nhận thức còn chưa hoàn thiện đầy đủ, hạn chế về kinh nghiệm sống hay do ảnh hưởng của một số yếu tố khác lôi kéo. Ngoài ra, sinh viên còn ham mê, thích thú các cuộc vui, việc giao tiếp, tiếp xúc với những người trong nhiều trường hợp còn không tốt. Khả năng mất cân bằng cuộc sống cao, nhiều bạn không cân đối được giữa việc học và kiếm tiền … Việc tiếp thu và chọn lọc thông tin của sinh viên cũng hạn chế nên rất dễ bị ảnh hưởng và tác động của các thông tin tiêu cực làm cho tâm lý bị ảnh hưởng, xao nhãng việc học.
Khái niệm “trách nhiệm” Theo Hội đồng Quốc gia chỉ đạo biên soạn từ điển Bách khoa (2005) “Từ điển Bách khoa Việt Nam, tập 4”, Nxb Từ điển Bách Khoa, định nghĩa: “Trách nhiệm là khái niệm của ý thức đạo đức và ý thức pháp luật, nói lên nhân cách con người trong việc thực hiện nghĩa vụ do xã hội đặt ra cho con người”. [5;740] Tiếp cận quan điểm tâm lí học, trách nhiệm là sự kiểm soát được thực hiện dưới các hình thức khác nhau đối với hoạt động của chủ thể xét từ góc độ thực hiện các chuẩn mực và nguyên tắc thông thường. Đặc trưng của trách nhiệm là việc tuân thủ có ý thức các nguyên tắc đạo đức và các chuẩn mực pháp luật. Trách nhiệm là nét nhân cách đặc biệt.
Trong quá trình hoạt động chung, trách nhiệm được hình thành và là kết quả của sự hướng đến các giá trị, chuẩn mực và quy tắc xã hội. Trách nhiệm bao giờ cũng gắn liền với con người, bị quy định bởi những nhu cầu phát triển của đời sống con người, phản ánh nhận thức và hoạt động của chủ thể về những bổn phận đạo đức và quy định của pháp luật bắt buộc mọi người cần phải thực hiện trong mối quan hệ giữa con người với con người, con người với tự nhiên, vì sự phát triển lành mạnh và bền vững của toàn xã hội. Khái niệm “trách nhiệm của sinh viên trong sử dụng mạng xã hội” Căn cứ trên cơ sở nghiên cứu, tìm hiểu và phân tích những khái niệm trên, nhóm tác giả đã thống nhất đưa ra đặc điểm trách nhiệm của sinh viên trong sử dụng mạng xã hội: Trách nhiệm của sinh viên trong sử dụng mạng xã hội được hiểu là yêu cầu 10 hay nghĩa vụ của sinh viên phải thực hiện hoặc phải hoàn thành khi sử dụng mạng xã hội. Đây được xem như là bổn phận của của sinh viên phải làm để ngăn ngừa những tác động tiêu cực mà mạng xã hội mang lại, đồng thời nó cũng là động lực quan trọng để sinh viên hoàn thiện và phát triển bản thân tốt hơn nữa trong học tập, cuộc sống.
Trách nhiệm trong sử dụng mạng xã hội của sinh viên là tính tự giác của sinh viên trong việc sử dụng và phát huy tối đa những giá trị tích cực mà mạng xã hội mang lại và đẩy lùi những tác động tiêu cực mà mạng xã hội ảnh hưởng xấu đến xã hội.