Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài TNSP của nhà CƯHH là một nội dung nằm trong sự điều chỉnh của TNSP của các chủ thể kinh doanh hàng hóa nói chung; đồng thời, pháp luật về TNSP của nhà CƯHH cũng được nhìn nhận là một nội dung nằm trong sự điều chỉnh của pháp luật về TNSP nói chung. Trên cơ sở nghiên cứu, tiếp cận các tài liệu như luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ, giáo trình, sách báo, bài viết… của các học giả trong và ngoài nước liên quan đến đề tài luận án, nghiên cứu sinh tổng quan tài liệu theo các vấn đề cụ thể sau đây. Các công trình nghiên cứu lý luận về trách nhiệm sản phẩm và lý luận pháp luật về trách nhiệm sản phẩm 1.
Các công trình nghiên cứu lý luận về trách nhiệm sản phẩm Về khái niệm TNSP. Hiện nay, thuật ngữ “trách nhiệm sản phẩm” vẫn chưa được nhìn nhận là một thuật ngữ mang tính pháp lý chính thức được ghi nhận trong các văn bản pháp luật của Việt Nam. Mặc dù vậy, về khái niệm TNSP, đã có nhiều công trình trong và ngoài nước nghiên cứu, đề cập đến. Các công trình nghiên cứu của các tác giả Lê Hồng Hạnh (2013), Chế định trách nhiệm sản phẩm trong pháp luật Việt Nam [27]; Đoàn Tử Tích Phước (2009), Trách nhiệm sản phẩm và nội dung của trách nhiệm sản phẩm trong cơ chế pháp lý về bảo vệ người tiêu dùng [52]; Đinh Thị Mai Phương (2008), Nghiên cứu hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo vệ người tiêu dùng trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam [53]; Trường Đại học Luật Hà Nội (2014), Giáo trình Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng [68]; A.Mitchell Polinsky, Steven Shavell (2010), The Uneasy Case for Product Liability (tạm dịnh: “Trường hợp khó chịu về trách nhiệm sản phẩm”) [73]; Paul Stephen Dempsey (2014), The Law of Products Liability (tạm dịch: “Luật trách nhiệm sản phẩm”) 8 [100] đều có sự thống nhất về việc xác định TNSP là một loại trách nhiệm BTTH, phát sinh khi sản phẩm có khuyết tật đã gây thiệt hại cho NTD.
Tính “đặc biệt” của loại trách nhiệm BTTH này đó là chủ thể kinh doanh cũng phải chịu trách nhiệm ngay cả khi không có lỗi trong việc tạo ra khuyết tật của sản phẩm. Theo Giáo trình Luật Bảo vệ QLNTD của Trường Đại học Luật Hà Nội [68, tr.133], “Trách nhiệm sản phẩm là trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hàng hóa có khuyết tật gây ra ngay cả trong trường hợp tổ chức, cá nhân kinh doanh không có lỗi”. Tác giả Đinh Thị Mai Phương [53, tr.180] cũng cho rằng, nội dung cơ bản của chế định TNSP là việc nhà sản xuất, phân phối sản phẩm phải chịu trách nhiệm bồi thường toàn bộ thiệt hại mà NTD phải gánh chịu khi sử dụng sản phẩm có khuyết tật mà nhà sản xuất, phân phối cung cấp ngay cả khi nhà sản xuất, phân phối không có lỗi trong việc gây ra khuyết tật đó. Tác giả Lê Hồng Hạnh [27, tr.24-25] chỉ ra rằng TNSP là trách nhiệm của người sản xuất hoặc người bán hàng trong việc bồi thường cho các thiệt hại gây ra bởi khuyết tật của hàng hóa mà họ đã cung cấp cho NTD trong quá trình kinh doanh.
Hay tác giả Đoàn Tử Tích Phước [52, tr.113] cho rằng TNSP được hiểu theo nghĩa chung nhất là trách nhiệm BTTH phát sinh do sản phẩm có khuyết tật gây ra. Về phía công trình nước ngoài, A. Mitchell Polinsky và Steven Shavell [73, tr.1438-1439] cho rằng TNSP là trách nhiệm của nhà sản xuất đối với các sản phẩm bị khuyết tật do sản xuất, do thiết kế và do không cảnh báo mà gây ra thiệt hại cho khách hàng. Cũng theo Paul Stephen Dempsey [100, tr.2], TSNP là trách nhiệm BTTH, thương tật cho người mua, người sử dụng hoặc người thứ ba của nhà sản xuất hoặc nhà bán hàng do sử dụng sản phẩm có khuyết tật mà nhà sản xuất, nhà bán hàng đã cung cấp.
Trong phạm vi tiếp cận rộng hơn, Simon Whittaker, University of Oxford (2010), The development of product liability (tạm dịch: “Quá trình phát triển của chế định trách nhiệm sản phẩm”) [105]. Cuốn sách do tác giả Simon Whittaker - trường Đại học Oxford làm chủ biên. Nhóm tác giả khẳng định TNSP là một loại trách nhiệm đặc thù của chủ thể kinh doanh, liên quan 9 đến các quy định về trách nhiệm bảo hành sản phẩm, chống sai sót, khiếm khuyết của sản phẩm, trách nhiệm BTTH do sản phẩm khiếm khuyết gây ra đối với NTD. Nội dung tiếp cận này cũng được tác giả Nguyễn Văn Cương (2010), Các quan điểm lý luận, học thuyết chủ yếu về trách nhiệm sản phẩm với tư cách là công cụ bảo vệ người tiêu dùng ở một số nước [16, tr.216] và Nguyễn Thị Hải Hà (2010), Trách nhiệm sản phẩm - Những vấn đề đặt ra trong thương mại quốc tế [23, tr.10] nhìn nhận qua lăng kính xác định chế định TNSP là các quy tắc trách nhiệm nghiêm ngặt áp dụng cho nhà sản xuất (hoặc phân phối) sản phẩm khi sản phẩm có khuyết tật gây ra thiệt hại cho NTD hoặc nạn nhân khác có liên quan.
Theo đó, chế định TNSP bao gồm ba bộ phận cấu thành: i) Chế độ bảo hành sản phẩm; ii) Chế độ BTTH ngoài hợp đồng khi nhà sản xuất có lỗi; iii) Chế độ BTTH ngoài hợp đồng ngay cả khi nhà sản xuất, phân phối không có lỗi (trách nhiệm nghiêm ngặt). Luận giải rõ hơn nội dung này, tác giả Nguyễn Tiến Hùng (2020), Pháp luật về trách nhiệm sản phẩm ở Việt Nam [33, tr.52-53] cho rằng, theo nghĩa rộng, TNSP là tổng hợp các nghĩa vụ mà chủ thể kinh doanh phải tuân thủ nhằm đảm bảo sản xuất, cung ứng sản phẩm an toàn cho thị trường và gánh chịu hậu quả pháp lý bất lợi khi vi phạm các nghĩa vụ đó hoặc khi sản phẩm mà họ sản xuất, cung ứng cho thị trường được xác định là không đảm bảo an toàn. Còn theo nghĩa hẹp, TNSP là tổng hợp các trách nhiệm của chủ thể kinh doanh đối với NTD do pháp luật quy định, phát sinh từ thời điểm sản phẩm mà họ sản xuất, cung ứng cho thị trường được xác định là không đảm bảo an toàn. Về đặc điểm của TNSP, trong Chế định trách nhiệm sản phẩm trong pháp luật Việt Nam [27], tác giả Lê Hồng Hạnh trình bày một số đặc điểm của TNSP: i) TNSP là một loại trách nhiệm BTTH phát sinh dựa trên căn cứ pháp luật hoặc những thỏa thuận theo hợp đồng; ii) Chủ thể chịu TNSP bao gồm: người sản xuất ra sản phẩm, người thực hiện vai trò phân phối trung gian đối với sản phẩm và người cung cấp sản phẩm đến tay NTD; iii) Cơ sở xác định TNSP là việc sản phẩm có khuyết tật và khuyết tật đó gây thiệt hại cho NTD.
Tiếp cận ở giác độ nghiên cứu khác, tác giả Nguyễn Tiến Hùng (2020), Pháp 10 luật về trách nhiệm sản phẩm ở Việt Nam [33, tr.54-56] chỉ ra ba đặc điểm đặc trưng của TNSP gồm: i) Chủ thể chịu TNSP có thể là nhà sản xuất, nhà nhập khẩu, nhà phân phối hoặc bán hàng; ii) TNSP rất đa dạng, bao gồm nhiều dạng trách nhiệm như: trách nhiệm ngừng cung cấp sản phẩm có khuyết tật; trách nhiệm khắc phục khuyết tật của sản phẩm; trách nhiệm cảnh báo về khuyết tật của sản phẩm; trách nhiệm thu hồi sản phẩm có khuyết tật và trách nhiệm BTTH do sản phẩm có khuyết tật gây ra; iii) TNSP được quy định là một loại trách nhiệm nghiêm ngặt. Về bản chất của TNSP, tác giả Nguyễn Trường Ngọc (2022), Trách nhiệm sản phẩm của nhà sản xuất ở Việt Nam hiện nay [44, tr.42] đưa ra nhận định TNSP chính là sự ràng buộc về mặt pháp luật trách nhiệm của các nhà sản xuất, phân phối cũng như người bán lẻ đối với công chúng khi cung ứng sản phẩm trên thị trường. Điều đó được thể hiện thông qua việc khi một sản phẩm được nhà cung cấp đưa ra thị trường thì nghiễm nhiên sản phẩm đó phải được coi là an toàn mà không nhất thiết phải phụ thuộc vào việc người sản xuất hay cung ứng có công bố là sản phẩm đó có an toàn hay không. Sự ràng buộc trách nhiệm này giữa nhà sản xuất, cung ứng sản phẩm được tạo nên nhằm giảm thiểu hoặc loại trừ những hậu quả pháp lý mà sản phẩm khuyết tật gây ra thiệt hại cho NTD; buộc nhà sản xuất, cung ứng sản phẩm khi đưa sản phẩm ra thị trường sẽ phải nỗ lực để loại trừ khuyết tật của sản phẩm, từ đó đem lại cho NTD những sản phẩm đảm bảo an toàn.
Về phân biệt TNSP với các loại trách nhiệm khác của chủ thể kinh doanh, nội dung này được đề cập đến trong các công trình nghiên cứu của tác giả Nguyễn Trường Ngọc (2022), Trách nhiệm sản phẩm của nhà sản xuất ở Việt Nam hiện nay [44]; Chu Đức Nhuận (2012), Trách nhiệm của doanh nghiệp đối với chất lượng sản phẩm, hàng hóa [47]. Trong đó, tác giả Nguyễn Trường Ngọc [44] phân biệt TNSP với trách nhiệm bảo đảm chất lượng sản phẩm, trách nhiệm bảo hành sản phẩm của nhà sản xuất. Còn tác giả Chu Đức Nhuận [47] phân biệt trách nhiệm của doanh nghiệp đối với chất lượng sản phẩm, hàng hóa với trách nhiệm của doanh nghiệp về bảo đảm chất lượng sản 11 phẩm; trách nhiệm bảo hành sản phẩm; trách nhiệm theo hợp đồng của doanh nghiệp đối với chất lượng sản phẩm, hàng hóa; trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng do sản phẩm gây ra. Những nghiên cứu được đề cập ở trên là cơ sở để nghiên cứu sinh xây dựng được khái niệm, đặc điểm, bản chất về TNSP và phân biệt TNSP với các loại trách nhiệm khác của nhà CƯHH như trách nhiệm xã hội.
hay phân biệt TNSP của nhà CƯHH với TNSP của nhà sản xuất hàng hoá. Các công trình nghiên cứu lý luận pháp luật về trách nhiệm sản phẩm Về các học thuyết, nguyên tắc pháp lý của pháp luật về TNSP. Trong Products Liability, Frumer, Friedman và Sklaren [85] đã phân tích cụ thể, chi tiết các nguyên lý cơ bản của chế định TNSP, trong đó nổi bật là nguyên lý về trách nhiệm nghiêm ngặt, nguyên lý về sự bất cẩn và nguyên lý về sự vi phạm nghĩa vụ bảo đảm. Những học thuyết này cũng được Zhen He và Hong Liu đề cập đến trong công trình A Comparative Study of Product Liability of The United States and China (tạm dịch “Nghiên cứu so sánh về trách nhiệm sản phẩm của Hoa Kỳ và Trung Quốc”) [113].