Trách Nhiệm Pháp Lý Của Doanh Nghiệp Hoạt Động Dịch Vụ Đưa Người Việt Nam Đi Lao Động Ở Nước Ngoài

Khám phá trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp trong lĩnh vực đưa người Việt Nam đi lao động ở nước ngoài, đảm bảo quyền lợi và nghĩa vụ.

• Tác giả: Phạm Anh Thắng
• Người hướng dẫn: TS Trần Minh Đức
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Trách Nhiệm Pháp Lý Của Doanh Nghiệp Trong Dịch Vụ Đưa Người Việt Nam Đi Lao Động Ở Nước Ngoài
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.2. Nhóm các công trình nghiên cứu vấn đề lý luận về trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người Việt Nam đi lao động ở nước ngoài
• 1.3. Nhóm các công trình nghiên cứu về thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện về trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người Việt Nam đi lao động ở nước ngoài
• 1.4. Nhóm các công trình nghiên cứu về giải pháp hoàn thiện trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người Việt Nam đi lao động ở nước ngoài
• 1.5. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu về trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài
• 1.6. Kết quả các công trình nghiên cứu mà luận án kế thừa
• 1.7. Những vấn đề còn khoản trống luận án tiếp tục nghiên cứu
• 1.8. Cơ sở lý thuyết, câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• 1.9. Câu hỏi nghiên cứu và giải thuyết nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ CỦA DOANH NGHIỆP HOẠT ĐỘNG DỊCH VỤ ĐƯA NGƯỜI ĐI LAO Ở NƯỚC NGOÀI
• 1.1. Lý luận về người lao động đi làm việc ở nước ngoài và trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài
• 1.2. Khái niệm về người lao động đi làm việc ở nước ngoài
• 1.3. Khái niệm, đặc điểm trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài
• 1.4. Nội dung trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài
• 1.4.1. Trách nhiệm pháp lý với người lao động
• 1.4.2. Trách nhiệm pháp lý đối với thực hiện pháp luật của Nhà nước
• 1.4.3. Trách nhiệm pháp lý với bên nước ngoài tiếp nhận lao động và tổ chức, cá nhân trung gian
• 1.5. Các yếu tố ảnh hưởng đến trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài
• 1.5.1. Cam kết của Việt Nam liên quan về người lao động đi làm việc ở nước ngoài trong các văn bản pháp luật quốc tế
• 1.5.2. Ý thức pháp luật, định hướng kinh doanh của người quản lý doanh nghiệp dịch vụ
• 1.5.3. Nguồn lực của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài
• 1.5.4. Sự thay đổi về công nghệ
• 1.6. Pháp luật của một số nước trong việc quy định về trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài
• 1.6.1. Pháp luật của Philippines
• 1.6.2. Pháp luật của Thái Lan
• 1.6.3. Pháp luật của Indonesia
• 1.6.4. Pháp luật của Pakistan
• 1.6.5. Pháp luật của Ấn Độ
• 1.6.6. Pháp luật của Trung Quốc
• 1.6.7. Bài học kinh nghiệm với Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ CỦA DOANH NGHIỆP HOẠT ĐỘNG DỊCH VỤ ĐƯA NGƯỜI VIỆT NAM ĐI LAO ĐỘNG Ở NƯỚC NGOÀI VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN
• 2.1. Thực trạng quy định pháp luật về trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người Việt Nam đi lao động ở nước ngoài
• 2.2. Thực trạng quy định về trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người Việt Nam đi lao động ở nước ngoài với người lao động
• 2.3. Thực trạng quy định về trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người Việt Nam đi lao động ở nước ngoài đối với các quy định về tổ chức, thành lập, hoạt động và quản lý nhà nước
• 2.4. Thực trạng quy định về trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người Việt Nam đi lao động ở nước ngoài với bên nước ngoài tiếp nhận lao động hoặc tổ chức, cá nhân trung gian
• 2.5. Tình hình thực hiện pháp luật về trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người Việt Nam đi lao động ở nước ngoài
• 2.5.1. Thực trạng thực hiện quy định về trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người Việt Nam đi lao động ở nước ngoài đối với người lao động
• 2.5.2. Thực trạng thực hiện quy định về trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người Việt Nam đi lao động ở nước ngoài đối với các quy định pháp luật của Nhà nước
• 2.5.3. Thực trạng thực hiện quy định về trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người Việt Nam đi lao động ở nước ngoài theo hợp đồng đối bên nước ngoài tiếp nhận lao động hoặc tổ chức, cá nhân trung gian
• 2.6. Đánh giá về thực trạng pháp luật và thực trạng thực hiện pháp luật về trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người Việt Nam đi lao động ở nước ngoài theo hợp đồng
• 2.6.1. Những kết quả đạt được
• 2.6.2. Những hạn chế, bất cập và nguyên nhân
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ CỦA DOANH NGHIỆP HOẠT ĐỘNG DỊCH VỤ ĐƯA NGƯỜI VIỆT NAM ĐI LAO ĐỘNG Ở NƯỚC NGOÀI
• 3.1. Nhu cầu hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người Việt Nam đi lao động ở nước ngoài
• 3.2. Các yêu cầu về trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài
• 3.2.1. Đảm bảo tính hợp hiến, hợp pháp
• 3.2.2. Đảm bảo hài hòa được lợi ích của các chủ thể
• 3.2.3. Đảm bảo công khai, minh bạch
• 3.3. Phương hướng hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người Việt Nam đi lao động ở nước ngoài
• 3.4. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người Việt Nam đi lao động ở nước ngoài
• 3.4.1. Hoàn thiện các quy định pháp luật về trách nhiệm pháp lý giữa doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người Việt Nam đi lao động ở nước ngoài với người lao động
• 3.4.2. Hoàn thiện các quy định pháp luật về trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người Việt Nam đi lao động ở nước ngoài đối với Nhà nước
• 3.4.3. Hoàn thiện các quy định pháp luật về trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người Việt Nam đi lao động ở nước ngoài với bên nước ngoài tiếp nhận lao động hoặc tổ chức trung gian
• 3.4.4. Hoàn thiện quy định về xử lý vi phạm hành chính
• 3.5. Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện trách nhiệm pháp lý của Doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người Việt Nam đi lao động ở nước ngoài
• 3.5.1. Tuyên truyền, phổ biến về Luật người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng năm 2020
• 3.5.2. Hỗ trợ đối với cơ sở giáo dục nghề nghiệp
• 3.5.3. Tăng cường sự hỗ trợ của cơ quan quản lý nhà nước
• 4. CHƯƠNG 4: CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ CÁI VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Trách Nhiệm Pháp Lý Doanh Nghiệp XKLĐ Bức Tranh Chung 50 60 ký tự

Đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài là xu thế tất yếu, đóng góp vào phát triển kinh tế xã hội. Tại Việt Nam, Đảng và Nhà nước luôn quan tâm đến lĩnh vực này. Các chỉ thị của Bộ Chính trị và Ban Bí thư khẳng định tầm quan trọng của việc đưa người lao động và chuyên gia Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài. Hoạt động này góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập, xóa đói giảm nghèo, xây dựng quê hương, và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Theo thống kê, có khoảng 600 nghìn lao động Việt Nam đang làm việc ở hơn 40 quốc gia và vùng lãnh thổ, gửi về nước khoảng từ 2,5 đến 3 tỷ đô la Mỹ mỗi năm. Luật về Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài đã tạo ra những bước phát triển vượt bậc.

1.1. Vai trò của Dịch vụ đưa người Việt Nam đi lao động

Dịch vụ đưa người Việt Nam đi lao động đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết việc làm, nâng cao tay nghề cho người lao động và tăng nguồn thu ngoại tệ cho đất nước. Sự tham gia của các Doanh nghiệp xuất khẩu lao động giúp kết nối người lao động với thị trường lao động quốc tế, tạo cơ hội cho họ phát triển sự nghiệp và cải thiện đời sống.

1.2. Quy định pháp luật về Lao động ở nước ngoài Yếu tố then chốt

Hành lang pháp lý, bao gồm Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài, là nền tảng để bảo vệ quyền lợi của người lao động và đảm bảo hoạt động của các doanh nghiệp diễn ra minh bạch, hiệu quả. Việc tuân thủ quy định pháp luật giúp giảm thiểu rủi ro và tranh chấp phát sinh trong quá trình làm việc ở nước ngoài.

II. Vấn Đề Nhức Nhối Rủi Ro Pháp Lý Trong Xuất Khẩu Lao Động 50 60 ký tự

Tuy nhiên, sau hơn 10 năm thi hành Luật về Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, một số quy định pháp luật đã bộc lộ những hạn chế. Chế tài xử lý các vi phạm chưa đủ mạnh, một số quy định chưa tương thích với luật pháp nước tiếp nhận lao động, gây khó khăn cho hoạt động của doanh nghiệp và công tác quản lý của nhà nước. Các quy định pháp luật hiện hành đã bộc lộ những điểm không còn phù hợp với thực tiễn, đòi hỏi phải nghiên cứu sửa đổi bổ sung. Bởi vì, những bất cập của luật đã ảnh hưởng đến kết quả, mục tiêu đặt ra trong hoạt động đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài, đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ.

2.1. Hạn chế trong Hợp đồng đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài

Nhiều hợp đồng còn sơ sài, thiếu các điều khoản bảo vệ quyền lợi của người lao động, dẫn đến tình trạng bị bóc lột, trả lương không đúng hạn hoặc làm việc trong điều kiện không đảm bảo an toàn. Vi phạm hợp đồng từ phía chủ sử dụng lao động nước ngoài là một vấn đề nan giải cần được giải quyết.

2.2. Thiếu chế tài xử lý vi phạm Khó khăn trong Giải quyết tranh chấp

Hệ thống chế tài xử lý các hành vi vi phạm pháp luật trong lĩnh vực xuất khẩu lao động còn thiếu tính răn đe. Khi xảy ra tranh chấp, việc giải quyết tranh chấp thường kéo dài, tốn kém và gây thiệt hại lớn cho người lao động. Cần có cơ chế hiệu quả để bảo vệ quyền lợi của người lao động khi họ gặp khó khăn ở nước ngoài.

2.3. Bồi thường thiệt hại Vấn đề nan giải khi quyền lợi bị xâm phạm

Việc xác định và bồi thường thiệt hại cho người lao động bị xâm phạm quyền lợi thường gặp nhiều khó khăn do thiếu bằng chứng, thủ tục phức tạp và sự phối hợp không chặt chẽ giữa các bên liên quan. Cần có quy trình minh bạch và hiệu quả để đảm bảo người lao động được bồi thường xứng đáng.

III. Cách Tối Ưu Trách Nhiệm Pháp Lý Doanh Nghiệp XKLĐ 3 Giải Pháp 50 60 ký tự

Để giải quyết những vấn đề trên, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Thứ nhất, hoàn thiện hệ thống pháp luật về trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người Việt Nam đi lao động ở nước ngoài. Thứ hai, nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật, tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm. Thứ ba, đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật để nâng cao nhận thức của người lao động và doanh nghiệp.

3.1. Hoàn thiện Quy định pháp luật về Nghĩa vụ của doanh nghiệp

Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật hiện hành để đảm bảo tính minh bạch, rõ ràng và phù hợp với thực tiễn. Đặc biệt, cần quy định cụ thể nghĩa vụ của doanh nghiệp trong việc bảo vệ quyền lợi của người lao động, đảm bảo an toàn lao động, và hỗ trợ họ khi gặp khó khăn ở nước ngoài.

3.2. Nâng cao hiệu quả Thanh tra kiểm tra hoạt động Xuất khẩu lao động

Tăng cường hoạt động thanh tra, kiểm tra của các cơ quan chức năng để phát hiện và xử lý kịp thời các hành vi vi phạm pháp luật trong lĩnh vực xuất khẩu lao động. Cần có cơ chế phối hợp hiệu quả giữa các cơ quan quản lý nhà nước để đảm bảo tính khách quan và minh bạch trong quá trình thanh tra, kiểm tra.

3.3. Tăng cường Tư vấn pháp lý cho Người lao động Việt Nam

Cung cấp dịch vụ tư vấn pháp lý miễn phí hoặc chi phí thấp cho người lao động Việt Nam trước, trong và sau khi đi làm việc ở nước ngoài. Giúp họ hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ của mình, biết cách tự bảo vệ mình khi gặp khó khăn, và có thể giải quyết tranh chấp một cách hiệu quả.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Về Trách Nhiệm Pháp Lý Trong XKLĐ 50 60 ký tự

Nghiên cứu về trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người Việt Nam đi lao động ở nước ngoài là cần thiết, có tính thời sự, có ý nghĩa khoa học và thực tiễn. Luận án tập trung nghiên cứu các vấn đề pháp lý liên quan đến trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người Việt Nam đi lao động ở nước ngoài. Luận án tổng quan và đánh giá tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài luận án.

4.1. Phân tích Trách nhiệm dân sự của Doanh nghiệp xuất khẩu lao động

Phân tích sâu sắc về trách nhiệm dân sự của doanh nghiệp xuất khẩu lao động khi gây thiệt hại cho người lao động, bao gồm các trường hợp vi phạm hợp đồng, cung cấp thông tin sai lệch, hoặc không đảm bảo an toàn lao động. Xác định rõ phạm vi bồi thường thiệt hại và quy trình giải quyết tranh chấp.

4.2. Nghiên cứu Trách nhiệm hành chính và Trách nhiệm hình sự

Nghiên cứu về trách nhiệm hành chính và trách nhiệm hình sự của doanh nghiệp khi vi phạm pháp luật trong lĩnh vực xuất khẩu lao động, bao gồm các hành vi trốn thuế, lừa đảo, hoặc đưa người lao động đi làm việc trái phép. Đề xuất các biện pháp xử phạt vi phạm phù hợp để tăng tính răn đe.

4.3. So sánh với Pháp luật quốc tế Bài học kinh nghiệm

Nghiên cứu và so sánh quy định về trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp xuất khẩu lao động ở Việt Nam với pháp luật quốc tế và pháp luật của một số quốc gia khác. Rút ra bài học kinh nghiệm để hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam, đảm bảo quyền lợi của người lao động và nâng cao uy tín của Việt Nam trên thị trường lao động quốc tế.

V. Kết Luận Hướng Đến Xuất Khẩu Lao Động Bền Vững An Toàn 50 60 ký tự

Hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người Việt Nam đi lao động ở nước ngoài là yếu tố then chốt để đảm bảo quyền lợi của người lao động, xây dựng thị trường lao động ngoài nước ổn định và bền vững. Đồng thời, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp và người lao động để tạo ra một môi trường làm việc an toàn, công bằng và hiệu quả.

5.1. Hậu quả pháp lý và Giải pháp phòng ngừa rủi ro cho doanh nghiệp

Phân tích các hậu quả pháp lý mà doanh nghiệp có thể phải đối mặt khi vi phạm pháp luật trong lĩnh vực xuất khẩu lao động. Đề xuất các giải pháp phòng ngừa rủi ro, giúp doanh nghiệp tuân thủ pháp luật và hoạt động hiệu quả hơn.

5.2. Vai trò của Bộ Lao động Thương binh và Xã hội

Nhấn mạnh vai trò quan trọng của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội trong việc quản lý nhà nước về xuất khẩu lao động. Đề xuất các giải pháp để nâng cao hiệu quả hoạt động của Bộ, đảm bảo quyền lợi của người lao động và phát triển thị trường lao động ngoài nước.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Hoạt động đưa người lao động (NLĐ) Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng là một bộ phận hữu cơ trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia, gắn liền với các định hướng lớn tại Chỉ thị 41/CT-TW, Chỉ thị 16-CT/TW và Chỉ thị 20-CT/TW của Đảng. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và phân công lao động quốc tế, lĩnh vực này đã đạt được những bước tiến vượt bậc: quy mô đạt khoảng 600.000 lao động đang làm việc tại hơn 40 quốc gia và vùng lãnh thổ, hàng năm chuyển về lượng kiều hối từ 2,5 đến 3 tỷ USD. Liên tục từ năm 2014 đến nay, số lượng lao động xuất cảnh bình quân vượt mốc 100.000 người/năm, đặc biệt năm 2022 đạt kỷ lục gần 150.000 lao động. Số lượng doanh nghiệp dịch vụ (DNDV) được cấp phép tăng trưởng mạnh mẽ từ dưới 150 doanh nghiệp trước năm 2007 lên hơn 500 doanh nghiệp hiện nay.

Tuy nhiên, sự bùng nổ về số lượng kéo theo nhiều hệ lụy pháp lý phức tạp khi hành lang pháp lý bộc lộ độ trễ so với thực tiễn. Nghiên cứu sinh Phạm Anh Thắng thực hiện luận án tiến sĩ Luật học chuyên ngành Luật Kinh tế (Mã số: 9 38 01 07) tại Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Trần Minh Đức và TS. Nguyễn Thanh Lý, với đề tài: "Trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người Việt Nam đi lao động ở nước ngoài".

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm nằm ở chỗ: các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận vấn đề dưới lăng kính kinh tế học lao động, quản lý nhà nước vĩ mô hoặc xem trách nhiệm pháp lý thuần túy là việc áp dụng chế tài cưỡng chế sau vi phạm. Luận án xác lập tính tiên phong khi tái cấu trúc khung lý thuyết về trách nhiệm pháp lý theo hướng ràng buộc pháp lý chủ động (vinculum juris), phân tích đa chiều trách nhiệm dân sự, hành chính và hình sự của DNDV trong mối tương quan giữa Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng năm 2006 và Luật sửa đổi năm 2020 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2022).

Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu được xác lập đồng bộ:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cơ sở lý luận về trách nhiệm pháp lý của DNDV đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài bao gồm những cấu thành, đặc điểm và mối quan hệ pháp lý nền tảng nào?
   • Giả thuyết 1 (H1): Khung lý luận hiện hành chưa có sự thống nhất giữa văn bản pháp lý quốc tế và quốc gia, chưa bao quát toàn diện các nhánh trách nhiệm pháp lý (dân sự, hành chính, hình sự) đối với bốn nhóm chủ thể tương tác: NLĐ, Nhà nước, đối tác tiếp nhận nước ngoài và bên trung gian.
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng quy định pháp luật và thực tiễn thực thi trách nhiệm pháp lý của DNDV tại Việt Nam từ năm 2013 đến nay bộc lộ những xung đột, rào cản và nguyên nhân cốt lõi nào?
   • Giả thuyết 2 (H2): Hệ thống quy định pháp luật còn mang tính hành chính hóa nặng nề, tồn tại cơ chế "xin - cho", thiếu tính tương thích với chuẩn mực quốc tế và pháp luật nước tiếp nhận, tạo kẽ hở dẫn đến tình trạng cạnh tranh không lành mạnh và vi phạm hợp đồng.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về dịch chuyển lao động phản ánh sự phân hóa sâu sắc giữa hai trường phái tiếp cận:

Trường phái thứ nhất tiếp cận theo góc độ di cư lao động quốc tế (international labour migration). Tác giả Piyasiri Wickramasekera (2002) trong công trình "Asian Labour Migration: Issues and Challenges in an Era of Globalization" nhấn mạnh việc bảo vệ quyền của lao động di cư trước nguy cơ bóc lột và bất bình đẳng tại nước sở tại. Đồng quan điểm, nghiên cứu của Ngân hàng Phát triển Châu Á - ADB (2006) "Workers remittance Flows in Southeast Asia" và công trình của Alan Winters, Terrie Walmsley, Zhen Kun Wang, Roman Grynberg (2002) "Liberalising Labour Mobility Under the GATS" chỉ ra dòng luân chuyển kiều hối và sự cần thiết phải giảm bớt các rào cản kỹ thuật đối với lao động bán kỹ năng. Nhóm nghiên cứu của IOM Seoul (2005) khi khảo sát chương trình cấp phép việc làm EPS của Hàn Quốc tại 12 quốc gia đã chuẩn hóa các thuật ngữ "quốc gia xuất khẩu lao động" và "lao động hợp đồng ở nước ngoài" (overseas contract workers). Điểm hạn chế chung của dòng nghiên cứu này là xem nhẹ vai trò của các tổ chức trung gian thương mại (DNDV) như một chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý độc lập.

Trường phái thứ hai tiếp cận theo góc độ quản lý kinh tế và luật chuyên ngành tại Việt Nam. Tác giả Nguyễn Lương Trào (1993) đặt nền móng lý luận kinh tế về dịch chuyển lao động có thời hạn; tác giả Nguyễn Xuân Hưng (2015) và Trần Văn Hằng (1996) hoàn thiện hệ thống quản lý nhà nước về xuất khẩu lao động. Dưới góc độ pháp lý, tác giả Hoàng Kim Ngọc (2013) trong Đề tài cấp Bộ đánh giá 5 năm thi hành Luật năm 2006 đã chỉ rõ sự lỏng lẻo trong giám sát tài chính và hiện tượng doanh nghiệp trúng thầu dự án đưa người đi chui. Tác giả Bùi Ngọc Thanh (2020), Nguyễn Văn Quân (2018) và Lê Ngọc Thạnh (2018) đưa ra những tranh luận lý thuyết sâu sắc về việc phân định trách nhiệm pháp lý hồi tố (chế tài trừng phạt) với trách nhiệm tích cực (nghĩa vụ cam kết).

                      KHÔNG GIAN LITERATURE VÀ POSITIONING

Luận án của NCS. Phạm Anh Thắng định vị tại điểm giao thoa giữa luật kinh tế và chuẩn mực quốc tế: trực tiếp mổ xẻ trách nhiệm của DNDV trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, so sánh đa hệ thống với mô hình cấp phép POEA của Philippines và cơ chế bảo đảm của Thái Lan, Indonesia, Trung Quốc nhằm lấp đầy khoảng trống lập pháp tại Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại bước chuyển biến mang tính bước ngoặt (paradigm shift) đối với khoa học pháp lý kinh tế qua việc mở rộng và kiểm chứng các hệ lý thuyết nền tảng:

Thứ nhất, mở rộng Học thuyết Mác - Lênin về hàng hóa sức lao động. Luận án chứng minh rằng sức lao động trong hoạt động đưa người đi làm việc ở nước ngoài mang tính chất của một "hàng hóa đặc biệt". Quyền sở hữu sức lao động không tách rời khỏi người lao động; người mua (chủ sử dụng lao động nước ngoài) chỉ có quyền sử dụng tạm thời trong không gian và thời gian xác định. DNDV đóng vai trò chủ thể thương mại trung gian cung ứng dịch vụ kết nối, do đó trách nhiệm pháp lý của DNDV mang tính lưỡng tính: vừa bảo đảm quan hệ mua - bán theo quy luật giá trị thị trường, vừa phải tôn trọng tư cách chủ thể quyền con người bất khả xâm phạm của NLĐ.

Thứ hai, vận dụng sáng tạo Lý thuyết Bất cân xứng thông tin (Information Asymmetry Theory) của George Akerlof và Joseph Stiglitz. Trong chuỗi cung ứng lao động xuyên biên giới, tồn tại khoảng trống bất cân xứng nghiêm trọng về thông tin, tài chính và năng lực pháp lý giữa DNDV và NLĐ. DNDV nắm giữ toàn bộ dữ liệu về điều kiện làm việc, hợp đồng cung ứng và chi phí thực tế. Luận án xây dựng luận cứ khoa học khẳng định: việc luật pháp quy định nghĩa vụ minh bạch thông tin, ký quỹ bảo đảm và giới hạn trần tiền dịch vụ thực chất là cơ chế pháp lý can thiệp nhằm triệt tiêu hiện tượng "lựa chọn bất lợi" (adverse selection) và "rủi ro đạo đức" (moral hazard) của DNDV.

Thứ ba, chuẩn hóa Học thuyết Quyền con người (Human Rights Theory) và tư tưởng về trách nhiệm pháp lý. Trích dẫn nguyên văn từ văn bản luận án:

"Trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ là sự ràng buộc pháp lý giữa doanh nghiệp hoạt động dịch vụ với các chủ thể khác (NLĐ, Nhà nước, bên nước ngoài tiếp nhận lao động hoặc trung gian). Theo đó, doanh nghiệp hoạt động dịch vụ có nghĩa vụ thực hiện một hành vi nào đó, thực hiện cam kết của mình nhằm đảm bảo quyền và lợi ích của các bên liên quan."

Định nghĩa này chuyển dịch trọng tâm lý luận từ "hậu quả pháp lý bất lợi mang tính trừng phạt" sang "liên hệ ràng buộc pháp lý chủ động (vinculum juris)", nâng cao tính tự giác tuân thủ và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ma trận 4x3: Bốn nhóm chủ thể tương tác được soi chiếu qua Ba chế định trách nhiệm pháp lý cốt lõi.

                    MA TRẬN KHUNG PHÂN TÍCH TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập rõ: áp dụng cho các DNDV được thành lập theo Luật Doanh nghiệp Việt Nam hoạt động đưa lao động đi theo diện hợp đồng thương mại, ngoại trừ các kênh phi thương mại như hiệp định chính phủ phi lợi nhuận (EPS) hoặc tu nghiệp sinh thuộc các chương trình tài trợ văn hóa đơn thuần.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được kiến tạo trên nền tảng triết học pháp lý của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử mác-xít, kết hợp lập trường thực chứng pháp lý (legal positivism) và hiện thực pháp lý (legal realism).

Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level design) bao gồm:

• Tầng vĩ mô (Macro level): Đánh giá thể chế chính trị, quan điểm chỉ đạo của Đảng (Chỉ thị 41-CT/TW, Chỉ thị 20-CT/TW), các hiệp định song phương và cam kết quốc tế của Việt Nam (ASEAN Consensus, GATS, ILO Conventions).
• Tầng trung mô (Meso level): Khảo sát hành vi tuân thủ của hơn 500 DNDV, cấu trúc tổ chức bộ máy, năng lực tài chính và quy trình đào tạo giáo dục định hướng.
• Tầng vi mô (Micro level): Đánh giá mức độ bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của NLĐ di trú, tình trạng vi phạm hợp đồng, chi phí thực tế và tranh chấp phát sinh.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu kết hợp chặt chẽ các công cụ phương pháp luận chuyên ngành luật học:

1. Phương pháp phân tích quy phạm (Doctrinal Legal Research): Rà soát toàn diện Luật năm 2006, Luật năm 2020, Bộ luật Lao động 2019, Bộ luật Dân sự 2015, Luật Giá 2012 và các Nghị định hướng dẫn (Nghị định 38/2020/NĐ-CP, Nghị định 112/2021/NĐ-CP).
2. Phương pháp so sánh luật học (Comparative Law): Đối chiếu chuẩn mực pháp lý quốc tế từ Công ước Quốc tế về Bảo vệ Quyền của Tất cả Người Lao động Di trú và Thành viên Gia đình họ (ICRMW 1990) của Liên Hợp Quốc và khung pháp lý của 6 quốc gia: Philippines, Thái Lan, Indonesia, Pakistan, Ấn Độ, Trung Quốc.
3. Phương pháp tiếp cận hệ thống và lịch sử: Khảo cứu tiến trình chuyển dịch từ cơ chế bao cấp hợp tác lao động (thập niên 1980) sang cơ chế kinh tế thị trường xuất khẩu lao động (thập niên 1990) đến giai đoạn hoàn thiện pháp luật đưa người đi làm việc theo hợp đồng (từ 2007 đến 2023).

                      QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU RIGOROUS (TRIANGULATION)

Data và phân tích

Nguồn dữ liệu thực nghiệm được thu thập toàn diện trong khung thời gian từ 2013 đến 2023:

• Dữ liệu thống kê quản lý: Số liệu chính thức từ Cục Quản lý lao động ngoài nước (Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội), tổng hợp biến động của hơn 500 doanh nghiệp được cấp phép hoạt động dịch vụ.
• Dữ liệu dòng dịch chuyển và kiều hối: Tổng hợp dữ liệu từ Ngân hàng Thế giới (WB) và Tổ chức Di cư Quốc tế (IOM) ghi nhận lượng kiều hối 2,5 - 3 tỷ USD/năm và quy mô 600.000 kiều bào lao động.
• Dữ liệu thanh tra, giám sát: Phân tích các biên bản vi phạm hành chính, thu hồi giấy phép hoạt động của các DNDV có hành vi thu tiền quá quy định, không tổ chức bồi dưỡng định hướng hoặc bỏ rơi NLĐ tại nước tiếp nhận.
• Công cụ chuẩn hóa phân tích: Khảo sát các quy định điều ước quốc tế, đặc biệt là Điều 1, Điều 25 của Công ước ICRMW 1990 về nguyên tắc không phân biệt đối xử và chế độ đối xử quốc gia (national treatment).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, Phát hiện về sự không đồng bộ trong định nghĩa chủ thể. Luật năm 2006 và Luật năm 2020 thu hẹp phạm vi điều chỉnh vào "công dân Việt Nam từ đủ 18 tuổi trở lên cư trú tại Việt Nam", loại trừ nhóm người không quốc tịch cư trú tại Việt Nam. So với Điều 1 của Công ước ICRMW 1990, nội hàm "NLĐ đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng" của Việt Nam hẹp hơn đáng kể so với khái niệm "lao động di trú có giấy tờ" (documented migrant worker), tạo ra khoảng trống bảo hộ đối với các trường hợp dịch chuyển lao động đặc thù. Trích dẫn định nghĩa chuẩn hóa của luận án:

"NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng là công dân Việt Nam từ đủ 18 tuổi trở lên cư trú tại Việt Nam đã, đang và sẽ làm một công việc trong một khoảng thời gian nhất định có hưởng lương tại một quốc gia mà người đó không phải là công dân."

Thứ hai, Hiện tượng thương mại hóa và xung đột lợi ích của DNDV. Luận án chứng minh có sự phân hóa sâu sắc: dù cả nước có trên 500 DNDV được cấp phép, nhưng phần lớn doanh nghiệp quy mô vốn nhỏ, phụ thuộc vào môi giới trung gian bản địa. Một bộ phận doanh nghiệp vì mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận đã vi phạm nghĩa vụ: thu phí dịch vụ vượt trần quy định, cắt xén chương trình giáo dục định hướng, không thực hiện nghĩa vụ bảo lãnh khi phát sinh tranh chấp tại nước sở tại.

Thứ ba, Bất cập trong cơ chế quản lý hành chính mang nặng tính "xin - cho". Công tác thẩm định cấp, đổi giấy phép và chuẩn hóa hợp đồng cung ứng lao động còn rườm rà, hành chính hóa quá mức. Điều này dẫn đến sự xung đột giữa Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng với Luật Đầu tư, Luật Doanh nghiệp và Bộ luật Lao động 2019, tạo kẽ hở cho doanh nghiệp lách luật hoặc làm gia tăng chi phí phi chính thức cho NLĐ.

Thứ tư, Tỷ lệ lao động phá vỡ hợp đồng cao xuất phát từ sự thiếu ràng buộc liên đới. Tình trạng NLĐ bỏ trốn ra ngoài làm việc bất hợp pháp tại các thị trường trọng điểm (Hàn Quốc, Nhật Bản, Đài Loan) có nguyên nhân trực tiếp từ việc pháp luật chưa quy định cơ chế trách nhiệm liên đới chặt chẽ giữa DNDV Việt Nam và đối tác tiếp nhận lao động nước ngoài trong việc duy trì điều kiện làm việc cam kết.

                    MÔ HÌNH NGUYÊN NHÂN - HỆ LỤY PHÁP LÝ TẠI DNDV

Implications đa chiều

Ý nghĩa lý luận (Theoretical Advances)

Luận án hoàn thiện hệ thống khái niệm của Luật Kinh tế về trách nhiệm của doanh nghiệp trong lĩnh vực kinh doanh có điều kiện đặc thù, kết nối lý thuyết quyền lao động di trú với lý thuyết thể chế thị trường.

Đổi mới phương pháp luận (Methodological Innovations)

Thiết lập phương pháp đánh giá quy phạm dựa trên việc đo lường mức độ tương thích (compatibility matrix) giữa điều ước quốc tế, pháp luật quốc gia và tập quán thương mại quốc tế.

Hàm ý thực tiễn và chính sách (Policy Recommendations)

• Hoàn thiện quan hệ DNDV - NLĐ: Chuẩn hóa mẫu hợp đồng dịch vụ đưa người đi làm việc ở nước ngoài; minh bạch hóa toàn bộ các khoản mục chi phí; bắt buộc áp dụng hóa đơn điện tử và công khai tài khoản ký quỹ của NLĐ.
• Hoàn thiện quan hệ DNDV - Nhà nước: Bãi bỏ các rào cản hành chính tiền kiểm không cần thiết, chuyển mạnh sang cơ chế hậu kiểm; nâng mức vốn chủ sở hữu và ký quỹ bắt buộc của DNDV để nâng cao năng lực bồi thường tổn thất.
• Cơ chế liên đới trách nhiệm xuyên biên giới: Học tập kinh nghiệm của Philippines (chế định Joint and Several Liability) quy định DNDV Việt Nam phải chịu trách nhiệm liên đới vô điều kiện cùng chủ sử dụng lao động nước ngoài đối với mọi vi phạm về lương và bảo hiểm của NLĐ.
• Nâng cao chế tài xử phạt hành chính và hình sự: Tăng mức phạt tiền đối với hành vi thu tiền môi giới trái phép, truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 349 Bộ luật Hình sự 2015 đối với các hành vi tổ chức cho người khác trốn đi nước ngoài dưới danh nghĩa XKLĐ.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những đóng góp học thuật quan trọng, luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn về dữ liệu vi mô: Do tính chất phân tán của hơn 500 doanh nghiệp và khó khăn trong tiếp cận tài liệu kiểm toán nội bộ của các DNDV tư nhân, dữ liệu phân tích tài chính chi tiết chưa bao phủ 100% các đơn vị.
• Giới hạn về phạm vi thị trường: Luận án tập trung sâu vào các thị trường Đông Bắc Á (Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan) và Trung Đông, chưa mở rộng phân tích các thị trường mới nổi tại châu Âu với các tiêu chuẩn khắt khe về chuyển dịch lao động kỹ năng cao.

Các hướng nghiên cứu tiếp nối trong tương lai (Future Agenda):

1. Đánh giá tác động định lượng của Luật sửa đổi năm 2020 sau giai đoạn 5 năm thi hành (2022 - 2027) bằng mô hình kinh tế lượng pháp luật (Law and Economics).
2. Nghiên cứu cơ chế giải quyết tranh chấp trực tuyến (ODR) xuyên quốc gia giữa NLĐ, DNDV và chủ sử dụng lao động trong kỷ nguyên số hóa.
3. Hoàn thiện khung khổ pháp lý đối với các sàn giao dịch việc làm quốc tế trực tuyến và bảo vệ dữ liệu cá nhân của NLĐ di trú theo Nghị định 13/2023/NĐ-CP.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động sâu rộng trên cả phương diện học thuật và thực tiễn:

• Tác động học thuật: Dự kiến trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực trong giảng dạy chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Lao động và Quan hệ quốc tế tại các cơ sở đào tạo tiến sĩ, thạc sĩ luật học. Cung cấp hệ thống luận cứ vững chắc để trích dẫn trong các công trình nghiên cứu về di dân và an sinh xã hội.
• Chuyển đổi thực tiễn ngành: Tạo áp lực chuẩn hóa hoạt động cho hơn 500 DNDV dịch vụ, thúc đẩy chuyển đổi số trong quản lý hồ sơ lao động, giảm thiểu tối đa các rủi ro pháp lý và chi phí trung gian không chính thức.
• Định hình chính sách vĩ mô: Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham vấn trực tiếp cho Ủy ban Xã hội của Quốc hội, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội trong việc ban hành các thông tư hướng dẫn thi hành Luật năm 2020, xây dựng các hiệp định song phương bảo hộ công dân lao động tại nước ngoài. Trích dẫn khẳng định vai trò then chốt từ văn bản:

"góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập, xóa đói, giảm nghèo, xây dựng quê hương, đất nước, văn hóa, con người Việt Nam đến cộng đồng quốc tế; nhiều người khi về nước tiếp tục tham gia có hiệu quả vào thị trường lao động trong nước với tinh thần, ý thức trách nhiệm và năng lực, trình độ, kỹ năng tay nghề cao" (Chỉ thị số 20-CT/TW).

Đối tượng hưởng lợi

                           HỆ SINH THÁI ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung lý thuyết hoàn chỉnh về vinculum juris trong luật kinh tế, dữ liệu so sánh quốc tế chuẩn xác và gợi ý các khoảng trống nghiên cứu sâu hơn.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ LĐ-TB&XH, Thanh tra Lao động): Sở hữu công cụ lý luận và luận cứ thực tiễn để thiết kế chính sách hậu kiểm, rà soát cấp phép và xử phạt nghiêm minh các sai phạm.
• Cộng đồng DNDV: Cẩm nang pháp lý toàn diện để chuẩn hóa quy trình ký kết hợp đồng, thiết lập quỹ dự phòng rủi ro và xây dựng thương hiệu uy tín trên thị trường lao động toàn cầu.
• Người lao động và Xã hội: Hưởng lợi từ một thị trường dịch vụ minh bạch, giảm gánh nặng nợ nần do chi phí trung gian cắt cổ, đảm bảo an toàn tính mạng, sức khỏe và quyền lợi tài chính khi đi làm việc xa Tổ quốc.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Học thuyết Mác về hàng hóa sức lao động kết hợp với Lý thuyết Ràng buộc pháp lý (Vinculum Juris) trong không gian dịch chuyển xuyên biên giới. Luận án đã giải mã thành công tính "lưỡng tính" của quan hệ xuất khẩu lao động: tính chất hàng hóa dịch vụ kinh doanh thương mại có điều kiện đan xen với tính chất quyền con người cơ bản. Từ đó, luận án bác bỏ quan điểm truyền thống chỉ coi trách nhiệm pháp lý là sự trừng phạt mang tính cưỡng chế hành chính, tái định nghĩa trách nhiệm pháp lý của DNDV thành hệ thống nghĩa vụ chủ động, liên tục trong suốt 3 giai đoạn: trước khi đi, trong thời gian làm việc và sau khi về nước tái hòa nhập.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án thể hiện qua việc so sánh với các nghiên cứu tiền nhiệm ra sao?

So với các nghiên cứu thuần túy kinh tế học của Nguyễn Lương Trào (1993) hay nghiên cứu quản lý hành chính của Nguyễn Xuân Hưng (2015), luận án tạo đột phá khi sử dụng phương pháp phân tích quy phạm so sánh đa tầng (Comparative Multi-level Jurisprudence). Luận án đối chiếu trực tiếp các quy phạm của Luật năm 2006 và Luật năm 2020 với chuẩn mực quốc tế ICRMW 1990 và kinh nghiệm pháp lý của 6 quốc gia (đặc biệt là mô hình bảo đảm trách nhiệm liên đới vô điều kiện của Philippines và mô hình quỹ phúc lợi lao động di trú OWWA), tạo ra chuỗi luận cứ thực chứng lập pháp vững chắc chưa từng có trong các luận án luật kinh tế trước đây.

3. Phát hiện bất ngờ và nghịch lý nhất được chứng minh bằng dữ liệu là gì?

Phát hiện nghịch lý nhất là: Sự gia tăng số lượng DNDV (từ <150 lên >500 doanh nghiệp) tỷ lệ nghịch với mức độ an toàn pháp lý của người lao động nếu thiếu cơ chế quản lý liên đới. Số lượng doanh nghiệp bùng nổ nhưng vốn mỏng dẫn đến hiện tượng cạnh tranh gay gắt bằng cách bán giấy phép, ủy quyền cho các chi nhánh trung gian không đủ điều kiện và thả nổi lao động tại nước ngoài. Dữ liệu thực tế chứng minh phần lớn các vụ việc NLĐ bỏ trốn hoặc bị cưỡng bức lao động bắt nguồn từ việc DNDV thu phí dịch vụ quá cao gấp 2-3 lần mức trần luật định, buộc NLĐ phải phá vỡ hợp đồng ra ngoài làm chui để bù đắp chi phí ban đầu.

4. Luận án có cung cấp quy trình/giao thức chuẩn để tái lập nghiên cứu không?

Có. Luận án cung cấp bộ tiêu chí chuẩn hóa bao gồm: Khung phân tích ma trận 4x3 (4 nhóm chủ thể và 3 nhánh trách nhiệm pháp lý); Bộ tiêu chí đối chiếu tương thích quy phạm pháp luật quốc gia với Điều ước quốc tế; và Quy trình phân tích dữ liệu thanh tra, khiếu nại hành chính trong lĩnh vực đưa người đi làm việc ở nước ngoài, cho phép các nhà nghiên cứu khác áp dụng để đánh giá các ngành kinh doanh dịch vụ có điều kiện khác.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo thế nào?

Chương trình nghiên cứu 10 năm (2024 - 2034) tập trung vào 3 trục chính: (i) Thể chế hóa trách nhiệm xã hội và tiêu chuẩn ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) vào điều kiện cấp phép DNDV; (ii) Xây dựng khung pháp lý về giải quyết tranh chấp lao động xuyên biên giới trên nền tảng kỹ thuật số (Cross-border Online Dispute Resolution); và (iii) Cơ chế pháp lý hỗ trợ chuyển đổi kỹ năng và tài chính vi mô để tái hòa nhập bền vững cho 600.000 lao động sau khi hoàn thành hợp đồng về nước.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Phạm Anh Thắng đã giải quyết trọn vẹn và xuất sắc mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống lý luận hoàn chỉnh về trách nhiệm pháp lý của DNDV đưa người đi làm việc ở nước ngoài dưới góc độ Luật Kinh tế, chuẩn hóa định nghĩa trách nhiệm pháp lý theo hướng ràng buộc tích cực (vinculum juris).
2. Làm sáng tỏ bản chất hàng hóa sức lao động đặc biệt trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, vận dụng lý thuyết bất cân xứng thông tin để biện minh cho sự can thiệp của Nhà nước vào việc kiểm soát trần phí và ký quỹ.
3. Chỉ rõ những khoảng trống, xung đột pháp lý giữa Luật năm 2006 và Luật năm 2020 so với hệ thống luật chuyên ngành (Bộ luật Lao động 2019, Bộ luật Dân sự 2015, Luật Doanh nghiệp 2020) và chuẩn mực quốc tế ICRMW 1990.
4. Đúc kết bài học quốc tế đắt giá từ các quốc gia xuất khẩu lao động hàng đầu (Philippines, Thái Lan, Indonesia, Trung Quốc), đặc biệt là cơ chế trách nhiệm liên đới vô điều kiện (Joint and Several Liability) của doanh nghiệp dịch vụ.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ, khả thi gồm 4 nhóm giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật và 3 nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi, góp phần bảo vệ tối đa quyền và lợi ích hợp pháp của hơn 600.000 lao động Việt Nam ở nước ngoài, thúc đẩy sự phát triển minh bạch, bền vững của ngành dịch vụ cung ứng nhân lực quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án Ở Việt Nam, việc NLĐ đi làm việc ở nước ngoài bắt đầu triển khai có tính hệ thống với sự tham gia quản lý của Nhà nước được bắt đầu từ đầu những năm 80 của thế kỷ XX. Khi đó, hoạt động này gắn liền với những quan điểm, chủ trương của Đảng và Nhà nước Việt Nam về phát triển kinh tế - xã hội qua từng giai đoạn. Theo đó, thời kỳ này đã xuất hiện các tên gọi khác nhau gắn với chính sách quản lý, điều hành của Nhà nước về NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài, như: hợp tác quốc tế về lao động (những năm 80 của thế kỷ XX); đưa NLĐ đi làm việc có thời hạn ở nước ngoài, XKLĐ (những năm 90 của thế kỷ XX); đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng (từ 2007 đến nay).

Gắn liền với sự phát triển của hoạt động này, trong thời gian qua đã có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến lĩnh vực đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài. Hầu hết các công trình nghiên cứu được thực hiện từ đầu những năm 1990 của thế kỷ XX dưới góc độ chuyên ngành quản lý kinh tế, kinh tế lao động, tài chính và tiền tệ, kinh tế phát triển cũng như giác độ khoa học kinh tế chính trị, tập trung nghiên cứu thực trạng hoạt động đưa NLĐ Việt Nam ra nước ngoài làm việc trong những năm 1980 và nửa đầu những năm 1990. Mặt khác, do ảnh hưởng của hoàn cảnh lịch sử và quan điểm chính trị, việc phân tích và nêu các khái niệm về NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài, về hợp tác quốc tế về lao động, hoạt động đưa NLĐ Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài hay hoạt động XKLĐ của Việt Nam nói chung còn những điểm chưa thực sự thống nhất và đầy đủ. Các nghiên cứu tiếp cận về vấn đề hoạt động dịch vụ và doanh nghiệp, các tổ chức kinh tế đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài còn có những khác biệt cả về mặt lý luận và thực tiễn, từ nội dung đến phương pháp nghiên cứu.

Nhóm các công trình nghiên cứu vấn đề lý luận về trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa người Việt Nam đi lao động ở nước ngoài Trên thế giới, hoạt động đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài chủ yếu được nghiên cứu, đề cập dưới góc độ di cư lao động quốc tế hay di dân. Bài viết “Asian Labour Migration: Issues and Challengers in an Era of Globalization”1 của tác giả Piyasiri Wickramasekera đã có một số trao đổi về cách sử dụng thuật ngữ liên quan tới lao động nhập cư. Ngay trong các nghiên cứu và các báo cáo của các định chế như Tổ chức Di cư quốc tế (IOM), các cơ quan nghiên cứu của Liên hợp quốc, Tổ chức lao động quốc tế (ILO), Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF), Ngân hàng thế giới (WB), Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB) đều có nhiều quan điểm khác nhau. Các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào phân tích số liệu thống kê liên quan đến sự di chuyển lao động quốc tế như số lượng lao động di cư, xu hướng, số tiền NLĐ gửi về nước.

Các nghiên cứu cũng tìm hiểu lý do di chuyển lao động quốc tế và các yếu tố tác động, chi phối; nhận định, dự báo các xu hướng di chuyển lao động quốc tế trong tương lai; đánh giá vai trò của di cư lao động quốc tế đối với sự phát triển về kinh tế - xã hội của các quốc gia; các giải pháp bảo vệ quyền lợi của NLĐ cũng như nâng cao chất lượng cuộc sống của NLĐ. Trên cơ sở đó đưa ra các khuyến nghị về chính sách quản lý lao động di cư quốc tế có hiệu quả và đạt được lợi ích lớn nhất đối với sự phát triển của các quốc gia.H (2005), trong nghiên cứu về hệ thống chính sách đưa NLĐ sang Hàn Quốc làm việc theo chương trình EPS2 (Luật cấp phép việc làm cho lao động người nước ngoài được Quốc hội Hàn Quốc thông qua ngày 16/8/2003, quy định Chương trình cấp phép việc làm cho lao động nước ngoài, gọi tắt là chương trình EPS) cho rằng hoạt động đưa NLĐ của các nước sang Hàn Quốc làm việc như sự di cư lao động quốc tế nói chung qua kết quả khảo sát hệ thống quản lý di cư lao 1 Piyasiri Wickramasekera (2002), “Asian Labour Migration: Issues and Challengers in an Era of Globalization”, International migration papers.H (2005), A Survey on the Labour Emigration Management systems of 12 countries of origin to the Republic of Korea, IOM Seoul, http:www.kr 10 động từ 12 quốc gia đến Hàn Quốc làm việc. Trong nghiên cứu này tác giả đã đề cập đến các vấn đề về“labour export” (tạm dịch “XKLĐ”; “labour export policy/manpower export policy” (chính sách XKLĐ); “labour exporting country” (quốc gia XKLĐ). Tuy nhiên, đặc điểm và tính chất của hoạt động XKLĐ cũng như hoạt động mua bán hàng hóa sức lao động giữa các nước.

Cũng theo tác giả, NLĐ được đưa đi làm việc ở nước ngoài theo chương trình này cũng được gọi là “migrant worker” (NLĐ di cư) cụ thể hơn là “oversea contract workers” (lao động theo hợp đồng ở nước ngoài). Trong một nghiên cứu của ADB năm 2006 “Workers remittance Flows in Southeast Asia”3, đánh giá về xu hướng, đặc điểm của hoạt động đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài tại các khu vực Châu Á, ASEAN. Trên cơ sở phân tích về thực trạng hoạt động đưa NLĐ đi làm việc dưới góc độ hợp pháp và bất hợp pháp, công trình nghiên cứu có đề cập tới phương thức thực hiện hoạt động XKLĐ, quản lý NLĐ cũng như cách thức chuyển tiền của NLĐ về nước. Qua đó, công trình nghiên cứu có đề cập tới vai trò của mỗi quốc gia, đơn vị trung gian thực hiện đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài trong quản lý, nâng cao hiệu quả thực hiện.

Alan Winters, Terrie Walmsley, Zhen Kun Wang, Roman Grynberg trong sách chuyên khảo “Liberalising Labour Mobility Under the GATS”4, đã có những phân tích về các cuộc đàm phán liên quan đến việc di chuyển tạm thời của NLĐ từ các nền kinh tế đang phát triển sang các nền kinh tế phát triển. Di chuyển lao động tập trung vào dòng di chuyển của lao động phổ thông và bán kỹ năng và xem xét lợi ích của việc nới lỏng các hạn chế đối với sự di chuyển tạm thời của lao động. Bên cạnh các nhận định về sự thiếu hụt lao động có trình độ học vấn trong tương lai, nhóm tác giả phân tích những tác động trong thúc đẩy phát triển đưa lao động đi nước ngoài làm việc. Qua đó, đề xuất những phương hướng 3 ASEAN Development Bank – ADB (2006), “Workers remittance Flows in Southeast Asia”, https://www.org/sites/default/files/project-document/69257/workers-remittance.

Alan Winters, Terrie Walmsley, Zhen Kun Wang, Roman Grynberg (2002), “Liberalising Labour Mobility Under the GATS”, Commonwealth Secretariat. 11 để những quốc gia đang phát triển tham khảo trong quá trình hoạch định chính sách cho lĩnh vực đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài cũng như quá trình nhập cư. Bài viết “Asian Labour Migration: Issues and Challengers in an Era of Globalization”5 của tác giả Piyasiri Wickramasekera đã chỉ ra thực trạng đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài dựa trên các thông tin, dữ liệu và dự đoán xu hướng phát triển. Đặc biệt, bài viết đã đưa ra những vấn đề liên quan tới việc bảo vệ NLĐ đi làm việc ở nước ngoài, những thay đổi về chính sách, pháp luật để đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của NLĐ.

Bên cạnh việc xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật, bài viết còn đề xuất nâng cao vai trò, vị trí của các tổ chức bảo vệ quyền lợi NLĐ. Có thể thấy, do quan điểm và cách tiếp cận khác nhau nhưng nhìn chung các nghiên cứu đã có những góc nhìn khác nhau về khái niệm, bản chất của hoạt động đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài; vai trò quan trọng của nó đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của các quốc gia và với đời sống NLĐ; chú trọng giải quyết vấn đề bóc lột sức lao động, phân biệt đối xử và xâm hại quyền con người của NLĐ. Tuy nhiên, các nghiên cứu đề cập rất ít (thậm chí không đề cập) đến các hình thức mà NLĐ đi làm việc ở nước ngoài, nhất là vai trò của doanh nghiệp hoạt động dịch vụ đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài dưới hình thức là một hoạt động dịch vụ. Ở Việt Nam, Luận án tiến sỹ kinh tế “Mở rộng và nâng cao hiệu quả việc đưa lao động đi làm việc có thời hạn ở nước ngoài” của tác giả Nguyễn Lương Trào6.

Luận án đã đưa ra cơ sở lý luận về sự cần thiết, quan trọng trong việc đưa người Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài. Đây không chỉ là quy luật khách quan của thị trường, đảm bảo hợp tác lao động quốc tế mà còn giải quyết việc làm cho cho NLĐ. Tổ chức đưa NLĐ ra nước ngoài làm việc được Nhà nước công nhận là một lĩnh vực hoạt động kinh tế hợp pháp, cho phép các tổ chức kinh tế được thực hiện. 5 Piyasiri Wickramasekera (2002), “Asian Labour Migration: Issues and Challengers in an Era of Globalization”, International migration papers.

6 Nguyễn Lương Trào (1993), “Mở rộng và nâng cao hiệu quả việc đưa lao động đi làm việc có thời hạn ở nước ngoài”, Luận án Tiến sỹ kinh tế, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân. 12 Tác giả nhận định đây là hoạt động kinh tế, phải được thực hiện trên các hợp đồng cung ứng lao động giữa các tổ chức kinh tế của các quốc gia, cơ cấu nghề đòi hỏi đa đạng, được tiến hành trong môi trường có tính cạnh tranh cao. Tuy nhiên, công tác tổ chức thực hiện đưa NLĐ đi làm việc ở nước ngoài của các doanh nghiệp XKLĐ thời kỳ này tại Việt Nam còn nhiều hạn chế. Hầu hết các doanh nghiệp XKLĐ đều mới được thành lập, thiếu kinh nghiệm và nguồn lực, hiệu quả làm việc không cao, quy mô nhỏ lẻ.

Công tác tổ chức tuyển chọn NLĐ còn mang nặng thủ tục hành chính, tồn tại nhiều bất cập. Bên cạnh đó, chủ trương, chính sách, quy định của pháp luật còn nhiều hạn chế, thiếu sự đồng bộ, cụ thể, chưa phù hợp với nền kinh tế thị trường. Trên cơ sở đó, luận án đưa ra những biện pháp nhằm mở rộng và nâng cao hiệu quả đưa lao động Việt Nam ra nước ngoài làm việc trên cơ sở tham vấn kinh nghiệm của một số quốc gia trên thế giới.