Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ ĐỐI VỚI CÁC TỘI XÂM PHẠM NHÂN PHẨM, DANH DỰ CỦA CON NGƯỜI 1. Khái niệm, các đặc điểm của các tội xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người 1. Khái niệm các tội xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người Kế thừa và tiếp nối tư tưởng Hồ Chí Minh về con người, Đảng và Nhà nước ta trong các giai đoạn đều luôn quan tâm đến việc chăm lo, phát triển, xây dựng và bảo vệ các giá trị nhân văn tiến bộ, trong đó có việc bảo vệ con người, chủ thể của xã hội. Rất nhiều các quy định của Nhà nước ta đã có những chế định khác nhau về việc bảo vệ con người, từ các quy định về bồi thường thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm con người trong Bộ luật dân sự, hay các quy định về các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của con người trong Bộ luật hình sự.
Tất cả các quy định trên đều hướng tới việc bảo vệ toàn vẹn các giá trị cơ bản nhất của con người như tính mạng, sức khỏe của người đó hay các giá trị tinh thần như nhân phẩm, danh dự. Bộ luật hình sự năm 1999 sửa đổi, bổ sung năm 2009 cũng có những quy định rất cụ thể về các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự nhân phẩm của con người. Trong đó, quy định về các tội xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người được quy định trong 8 điều luật quy định về tội phạm từ Điều 111 đến 116 và từ 121 đến 122. Trước khi tìm hiểu về khái niệm các tội xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người chúng ta cần hiểu thế nào là nhân phẩm, danh dự.
Theo Từ điển Tiếng Việt xuất bản năm 2006 của Nhà xuất bản Đà Nẵng 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com và từ điển Luật học xuất bản năm 2006 của Nhà xuất bản Tư pháp thì danh dự là sự coi trọng của dư luận xã hội, dựa trên giá trị tinh thần, đạo đức tốt đẹp và là cái nhằm mang lại danh dự, nhằm tỏ rõ sự kính trọng của xã hội, của tập thể [4, tr. Danh dự là một khái niệm rộng, gắn liền với một chủ thể xác định. Chủ thể này có thể là tổ chức hoặc cá nhân. Danh dự của con người không tự nhiên mà có, nó được hình thành qua hoạt động thực tiễn, biểu hiện dưới góc độ đạo đức và xã hội.
Danh dự là sự coi trọng của xã hội về con người hoặc tổ chức nào đó và được thừa nhận như một quyền nhân thân. Đó là sự ca ngợi của tập thể dành cho cá nhân với những phẩm chất đạo đức tốt đẹp và những thành tích trước cộng đồng. Danh dự là phạm trù mang tính đạo đức và xã hội luôn gắn liền với chủ thể xác định, là một trong những yếu tố để khẳng định vai trò, vị trí, uy tín của một người hoặc một tổ chức trong xã hội được Hiến pháp, pháp luật bảo hộ, không ai được xâm phạm. Như vậy, danh dự chính là sự suy tôn các tiêu chuẩn đạo đức đối với con người.
Vì vậy, danh dự là một trong những yếu tố để khẳng định vị trí, vai trò và uy tín của chủ thể đó trong xã hội. Theo Từ điển Tiếng Việt xuất bản năm 2006 của Nhà xuất bản Đà Nẵng và từ điển Luật học xuất bản năm 2006 của Nhà xuất bản Tư pháp thì nhân phẩm được hiểu là phẩm chất, giá trị của một con người cụ thể và được pháp luật bảo vệ. Nhân phẩm là tổng hợp những phẩm chất mang tính đặc trưng của mỗi cá nhân, những yếu tố đặc trưng này tạo nên giá trị một con người [4, tr. Danh dự và nhân phẩm của cá nhân là những yếu tố gắn liền với quyền nhân thân, phụ thuộc vào điều kiện kinh tế, xã hội và quan điểm của thời đại lịch sử.
Khái niệm danh dự và nhân phẩm của cá nhân không phải lúc nào cũng tách biệt nhau mà trái lại giữa chúng còn có mỗi liên hệ tác động qua lại lẫn nhau. Danh dự có nội hàm rộng và ở một góc độ là giá trị xã hội nó còn bao hàm cả nhân phẩm và uy tín. Nhân phẩm của mọi người trong xã hội 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com là ngang nhau, còn danh dự của mỗi người là khác nhau. Mặc dù có sự giống nhau hay khác nhau về danh dự, nhân phẩm nhưng mọi người trong xã hội đều được pháp luật bảo vệ các quyền nhân thân này một cách bình đẳng, trong đó có quy định của BLHS.
Mọi hành vi xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người đều bị trừng trị nghiêm khắc. Các tội xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người là những hành vi (hành động hoặc không hành động) có lỗi (cố ý hoặc vô ý) xâm phạm quyền được tôn trọng và bảo vệ về nhân phẩm, danh dự của người khác. Nhân phẩm và danh dự con người là một trong những quyền bất khả xâm phạm. Hiến pháp năm 2013 của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam quy định: “Mọi người có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khỏe, danh dự và nhân phẩm; không bị tra tấn, bạo lực, truy bức, nhục hình hay bất kỳ hình thức đối xử nào khác xâm phạm thân thể, sức khoẻ, xúc phạm danh dự, nhân phẩm” [46, Điều 20].
Không ai hoặc cơ quan, tổ chức nào có quyền xâm phạm đến nhân phẩm, danh dự của người khác, những hành vi xâm phạm đến nhân phẩm, danh dự của người khác đều bị pháp luật trừng trị. Như vậy qua những phân tích trên có rút ra khái niệm, các tội xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người là những hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự và đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự thực hiện một cách có lỗi xâm phạm quyền được tôn trọng và bảo vệ về nhân phẩm, danh dự của người khác. Các đặc điểm của các tội xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người Từ khái niệm trên, có thể thấy rõ các tội xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người được quy định trong Bộ luật hình sự có các đặc điểm sau: Thứ nhất, các tội xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người là những hành vi nguy hiểm cho xã hội. 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Các tội xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người không phải là hành vi của con người chung chung.
Hành vi là một trong những hình thức biểu hiện sự tồn tại của con người trong thế giới khách quan. Hành vi của con người không thể và chưa thể là tội phạm nếu nó chưa mang tính nguy hiểm cho xã hội dưới những dạng nhất định. Do đó, đặc điểm của các tội xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người phải là những hành vi nguy hiểm cho xã hội. Thứ hai, các tội xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người phải được quy định trong Bộ luật hình sự Như mọi tội phạm khác, các tội xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người được quy định trong BLHS.
Phần chung của BLHS quy định dấu hiệu pháp lý chung của tội phạm. Phần các tội phạm quy định dấu hiệu pháp lý đặc trưng của các tội xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người được quy định tại một số điều luật trong Chương XII BLHS năm 1999 bao gồm các điều luật từ 111 đến 116 và điều 121, 122 của BLHS. Như vậy, việc Nhà nước ta xác định các tội phạm xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người phải là những hành vi đã được quy định trong BLHS, xâm hại tới khách thể được luật hình sự bảo vệ, đó là quyền bất khả xâm phạm về nhân phẩm, danh dự của con người. Thứ ba, các tội xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người được thực hiện một cách có lỗi của người phạm tội.
Việc khẳng định lỗi của các tội xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người như một đặc điểm cơ bản của nhóm tội phạm này là sự khẳng định chính sách hình sự của Nhà nước ta trong công tác đấu tranh, phòng, chống tội phạm đối với các tội xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người là “không chấp nhận quy tội khách quan, nghĩa là quy trách nhiệm hình sự cho người chỉ căn cứ vào việc người đó thực hiện hành vi gây thiệt hại cho xã hội mà không căn cứ vào lỗi của họ” [70, tr. Dấu hiệu lỗi của người phạm các 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tội xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người nói lên thái độ tâm lý chủ quan của họ. Chỉ đối với những người có lỗi, việc áp dụng hình phạt và các chế tài hình sự khác mới thực sự có ý nghĩa giáo dục, cải tạo và trừng trị họ. Thứ tư, các tội xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người do người có năng lực trách nhiệm hình sự, và đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự thực hiện Tùy vào từng tội phạm xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người cụ thể cũng như mức cao nhất của khung hình phạt mà BLHS quy định cho mỗi tội phạm đó, độ tuổi chịu TNHS khác nhau.
Có trường hợp từ 16 tuổi trở lên, nhưng cũng có trường hợp từ đủ 14 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm về các tội xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người theo quy định của BLHS. Khái niệm trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người Thuật ngữ TNHS đối với các tội phạm xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người chỉ mang tính quy ước và đã được sử dụng thành thông lệ trong nghiên cứu khoa học và thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự. Thực chất đây là TNHS của người phạm tội xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người. Chúng tôi cho rằng có thể đưa ra một cách diễn đạt về TNHS đối với các tội xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người vừa trực tiếp thể hiện nội dung cơ bản của TNHS vừa phản ánh được mối quan hệ giữa các bên chủ thể của TNHS.
Đó là: TNHS đối với các tội xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người là nghĩa vụ của người phạm tội phải gánh chịu các hậu quả pháp lý bất lợi do việc đã thực hiện hành vi bị coi là tội phạm xâm phạm nhân phẩm, danh dự của con người, thể hiện trong sự tác động mang tính cưỡng chế của các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền.