Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ ĐỐI VỚI CÁC TỘI XÂM PHẠM SỞ HỮU KHÔNG CÓ TÍNH CHẤT CHIẾM ĐOẠT TÀI SẢN 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM VÀ Ý NGHĨA CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ ĐỐI VỚI CÁC TỘI XÂM PHẠM SỞ HỮU KHÔNG CÓ TÍNH CHẤT CHIẾM ĐOẠT TÀI SẢN 1. Khái niệm trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm sở hữu không có tính chất chiếm đoạt tài sản Trách nhiệm hình sự là một thuật ngữ của khoa học luật hình sự. Trong khoa học luật hình sự Việt Nam cho đến nay nhiều quan điểm khác nhau về trách nhiệm hình sự.
Vì vậy, chúng tôi tiếp cận các khái niệm trách nhiệm hình sự chung, từ đó đưa ra khái niệm trách nhiệm hình sự đối với nhóm tội xâm phạm sở hữu không có tính chất chiếm đoạt tài sản theo nghĩa tương ứng. Trịnh Tiến Việt có quan điểm: Trách nhiệm hình sự là một dạng của trách nhiệm pháp lý và là hậu quả pháp lý bất lợi của việc thực hiện tội phạm và được thể hiện bằng việc áp dụng một hoặc nhiều biện pháp cưỡng chế của Nhà nước do Bộ luật hình sự quy định đối với người phạm tội [51, tr. Với định nghĩa này, tác giả đã chỉ ra rằng trách nhiệm hình sự là khái niệm có nội hàm rộng hơn khái niệm hình phạt. Trách nhiệm hình sự là hậu quả pháp lý bất lợi của việc thực hiện tội phạm và được thể hiện bằng việc áp dụng một hoặc nhiều biện pháp cưỡng chế của Nhà nước do Bộ luật hình sự quy định đối với người phạm tội, còn hình phạt chỉ là một trong những biện pháp cưỡng chế chủ yếu và là một dạng của trách nhiệm hình sự.
Do đó, theo nghĩa này, trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm sở hữu không có tính chất chiếm đoạt tài sản là một dạng của trách nhiệm 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com pháp lý, là hậu quả pháp lý bất lợi của việc thực hiện các tội xâm phạm sở hữu không có tính chất chiếm đoạt tài sản, đồng thời được thực hiện bằng việc áp dụng một hoặc nhiều biện pháp cưỡng chế của Nhà nước do Bộ luật hình sự quy định đối với người phạm tội xâm phạm sở hữu không có tính chất chiếm đoạt tài sản. Tuy nhiên, cách hiểu này về trách nhiệm hình sự còn chung, ở một góc độ nào đó chưa phân định rõ bản chất của trách nhiệm hình sự với hình thức biểu hiện của trách nhiệm hình sự, đặc biệt là vấn đề hậu quả của những người phạm các tội này (hình phạt, biện pháp tư pháp, việc truy cứu, chịu án tích…). Phạm Mạnh Hùng thì cho rằng: Trách nhiệm hình sự là một dạng trách nhiệm pháp lý bất lợi mà người phạm tội phải gánh chịu trước Nhà nước do việc người đó thực hiện tội phạm và là kết quả của việc áp dụng các quy phạm pháp luật hình sự, được thể hiện ở bản án kết tội của Tòa án có hiệu lực pháp luật và một số biện pháp cưỡng chế hình sự khác do luật hình sự quy định [23, tr. Như vậy, khái niệm về trách nhiệm hình sự này được xây dựng dựa trên cơ sở sự tổng hợp các đặc điểm cấu thành của nó bao gồm: trách nhiệm hình sự là hậu quả pháp lý của việc thực hiện hành vi bị luật hình sự coi là tội phạm; trách nhiệm hình sự là trách nhiệm của cá nhân người phạm tội; trách nhiệm hình sự được thể hiện ở bản án kết tội của Tòa án có hiệu lực pháp luật và; trách nhiệm hình sự là trách nhiệm trước Nhà nước chứ không phải là trách nhiệm trước cá nhân người bị hại.
Theo đó, trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm sở hữu không có tính chất chiếm đoạt tài sản được hiểu là hậu quả pháp lý bất lợi mà người phạm tội phải gánh chịu trước Nhà nước do việc người đó thực hiện tội phạm xâm phạm sở hữu không có tính chất chiếm đoạt tài sản và là kết quả của việc Tòa án áp dụng các quy phạm pháp luật hình sự đối với người đã thực hiện hành vi phạm tội đó. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ngoài ra, phổ biến hơn là các khái niệm về trách nhiệm hình sự theo nghĩa tổng thể (nghĩa rộng) và nghĩa trực tiếp. Theo nghĩa tổng thể, trách nhiệm hình sự bao gồm hai mặt đan xen thống nhất là: 1) thực hiện trách nhiệm hình sự từ phía Nhà nước; và 2) chịu trách nhiệm hình sự của người phạm tội. Tuy đều là hậu quả của việc phạm tội nhưng việc thực hiện truy cứu trách nhiệm hình sự từ phía Nhà nước mới đưa đến kết quả phải chịu trách nhiệm hình sự của người phạm tội.
Trách nhiệm hình sự thực chất là nội dung của mối quan hệ giữa Nhà nước và người phạm tội, phát sinh từ thời điểm tội phạm được thực hiện, và được cụ thể hóa bằng các quyền và nghĩa vụ của Nhà nước và người phạm tội.TS Nguyễn Ngọc Hòa và PGS.TS Lê Thị Sơn đã có quan điểm như sau: Trách nhiệm hình sự là một dạng của trách nhiệm pháp lý bao gồm nghĩa vụ phải chịu sự tác động của hoạt động truy cứu trách nhiệm hình sự, chịu bị kết tội, chịu biện pháp cưỡng chế của trách nhiệm hình sự (hình phạt, biện pháp tư pháp) và chịu mang án tích… [22, tr. 126] Có thể nói rằng, ở chừng mực nhất định quan điểm này có những nhân tố hợp lý, được xem xét trong phạm vi mở rộng hai chiều cả hai phía chủ thể của quan hệ pháp luật hình sự, đồng thời gắn với thực tiễn thực hiện trách nhiệm hình sự về mặt hình thức (cả góc độ luật tố tụng hình sự). Theo nghĩa này, trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm sở hữu không có tính chất chiếm đoạt tài sản là tổng hợp các quyền và nghĩa vụ của các bên chủ thể tham gia quan hệ pháp luật hình sự - phát sinh trên cơ sở một hành vi phạm tội xâm phạm sở hữu không có tính chất chiếm đoạt tài sản của công dân được thực hiện. Các bên chủ thể tham gia quan hệ pháp luật hình sự này, cũng như các quan hệ pháp luật hình sự nói chung là Nhà nước và người phạm tội.
Như vậy, theo khái niệm này, Nhà nước và người phạm tội đồng thời là hai bên chủ thể của trách nhiệm hình sự. Nhà nước, đại diện là các cơ quan 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tiến hành tố tụng có quyền truy tố, xét xử và buộc người phạm tội phải chịu hình phạt tương xứng và có nghĩa vụ đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của người phạm tội không bị xâm phạm. Người phạm tội có nghĩa vụ phải chịu sự tác động của hoạt động truy cứu trách nhiệm hình sự, các biện pháp cưỡng chế Nhà nước và có quyền yêu cầu Nhà nước đảm bảo các quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Ngoài ra, theo nghĩa trực tiếp, trách nhiệm hình sự là nghĩa vụ của người phạm tội đối với Nhà nước do việc thực hiện hành vi phạm tội, bao hàm nghĩa vụ phải gánh chịu các hậu quả pháp lý bất lợi mà pháp luật quy định đối với hành vi phạm tội đó [44, tr.
Tương tự, trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm sở hữu không có tính chất chiếm đoạt tài sản là nghĩa vụ của người phạm tội đối với Nhà nước phải gánh chịu hậu quả pháp lý bất lợi do việc đã thực hiện hành vi bị coi là tội phạm xâm phạm tài sản không có tính chất chiếm đoạt tài sản. Với những cách hiểu như trên, khái niệm trách nhiệm hình sự theo nghĩa trực tiếp không hề mâu thuẫn với khái niệm trách nhiệm hình sự theo nghĩa rộng. Nghĩa vụ của người phạm tội phải gánh chịu hậu quả pháp lý bất lợi do việc đã thực hiện hành vi bị coi là tội phạm xâm phạm tài sản không có tính chất chiếm đoạt đồng thời cũng chính là quyền và nghĩa vụ của Nhà nước buộc người phạm tội phải gánh chịu các hậu quả bất lợi đó. Tuy nhiên, cách tiếp cận và diễn đạt trách nhiệm hình sự theo nghĩa trực tiếp không phản ánh được hết mối quan hệ giữa các bên chủ thể của trách nhiệm hình sự.
Khái niệm trách nhiệm hình sự theo nghĩa rộng lại chưa phản ánh được nội dung trực tiếp của trách nhiệm hình sự. Gắn với cách hiểu về trách nhiệm hình sự theo nghĩa trực tiếp, thuật ngữ trách nhiệm hình sự đối với các tội phạm xâm phạm sở hữu không có tính chất chiếm đoạt tài sản mang tính quy ước và đã được sử dụng thành thông lệ trong nghiên cứu khoa học và thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự. Thực chất 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đây là trách nhiệm hình sự của người phạm tội xâm phạm sở hữu không có tính chất chiếm đoạt. Như vậy, chúng tôi cho rằng có thể đưa ra một cách diễn đạt về trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm sở hữu không có tính chất chiếm đoạt vừa trực tiếp vừa gián tiếp thể hiện nội dung cơ bản của trách nhiệm hình sự vừa phản ánh được mối quan hệ giữa các bên chủ thể của trách nhiệm hình sự, thông qua khái niệm cơ bản và tổng quát như sau: Trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm sở hữu không có tính chất chiếm đoạt là nghĩa vụ pháp lý mà người đã thực hiện hành vi bị coi là tội phạm, xâm phạm sở hữu nhưng không có tính chất chiếm đoạt phải thực hiện theo quy định của pháp luật hình sự, thể hiện trong sự tác động mang tính cưỡng chế của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền áp dụng.
Các đặc điểm của trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm sở hữu không có tính chất chiếm đoạt tài sản Có thể chỉ ra các đặc điểm cơ bản của trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm sở hữu không có tính chất chiếm đoạt tài sản như sau: Thứ nhất, trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm sở hữu không có tính chất chiếm đoạt tài sản mang đầy đủ các đặc điểm của trách nhiệm hình sự đối với tội phạm nói chung, do đó: - Trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm sở hữu không có tính chất chiếm đoạt tài sản luôn được thực hiện trong phạm vi của quan hệ pháp luật hình sự giữa hai bên chủ thể có quyền và nghĩa vụ đối nhau: Nhà nước và người phạm tội xâm phạm sở hữu không có tính chiếm đoạt tài sản.