Chương I: Những vấn đề lý luận về trách nhiệm của người vận chuyển trong hợp đồng vận tải đa phương thức Chương II: Thực trạng pháp luật về trách nhiệm của người vận chuyển trong hợp đồng vận tải đa phương thức ở Việt Nam Chương III: Hoàn thiện các quy định pháp luật Việt Nam về trách nhiệm của người vận chuyển trong hợp đồng vận tải đa phương thức 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG I NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM CỦA NGƢỜI VẬN CHUYỂN TRONG HỢP ĐỒNG VẬN TẢI ĐA PHƢƠNG THỨC 1. Hợp đồng vận tải đa phƣơng thức 1. Khái quát về vận tải đa phƣơng thức Vận chuyển hàng hoá là một loại hình dịch vụ ngày càng đóng vai trò quan trọng trong thương mại quốc tế. Cùng với sự phát triển của dịch vụ vận chuyển, khoảng cách về không gian và thời gian ngày càng như được thu ngắn lại giúp hàng hoá được lưu thông rộng rãi trên khắp thế giới.
Trước đây hàng hoá được chuyển dịch từ nước người bán đến nước người mua thường dưới hình thức hàng lẻ, phải qua tay nhiều người vận chuyển và nhiều phương thức vận tải khác nhau. Trong hoạt động vận chuyển hàng hoá, sự kết hợp giữa các phương thức vận tải khác nhau làm phát sinh những vấn đề liên quan đến việc chuyển tải hàng hoá tại các điểm đầu mối khi hàng hoá được chuyển từ phương thức vận tải này sang phương thức vận tải khác. Xác suất rủi ro mất mát đối với hàng hoá do vậy rất lớn, người gửi hàng phải ký nhiều hợp đồng vận chuyển riêng biệt với từng người vận chuyển thực sự, trách nhiệm của mỗi người vận chuyển theo đó chỉ giới hạn trong chặng đường hay dịch vụ do người đó đảm nhiệm mà thôi. Ngày nay, để tiết kiệm chi phí vận chuyển hàng hoá, kể cả việc giảm tối đa các chi phí đầu mối giao dịch, các nhà sản xuất, các thương gia, khách hàng thường uỷ thác cho một người thu xếp việc vận chuyển từ nơi sản xuất đến thị thường tiêu thụ (thường được gọi là từ cửa tới cửa - “door to door”).
Trong tập quán thương mại, trong các điều kiện giao hàng hiện nay người mua cũng yêu cầu chỉ dùng một chứng từ vận tải. Vì vậy, từ việc kết hợp các phương thức vận tải hàng hoá đơn thuần (đường ô tô, đường sắt, đường biển,…) với nhiều người vận chuyển và nhiều chứng từ vận tải đã phải chuyển sang vận tải đa phương thức. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vận tải đa phương thức ra đời trên cơ sở kết hợp các phương thức vận tải khác nhau trong cùng một hoạt động vận chuyển với một hợp đồng và vận đơn duy nhất đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc thống nhất các đầu mối trong quá trình vận chuyển vào một đầu mối duy nhất. Người chủ hàng, vì vậy, không phải trực tiếp giao dịch với từng người thực hiện các phương thức vận tải khác nhau nên đỡ tốn kém thời gian, công sức và chi phí rẻ hơn, đồng thời khắc phục được những nhược điểm khi hàng hoá bị hư hỏng hay mất mát trong quá trình vận chuyển thì chủ hàng khó lòng được bồi thường thoả đáng do không xác định được chính xác tổn thất đối với hàng hoá đã xảy ra ở chặng nào và thuộc người vận chuyển theo phương tiện gì.
Có thể nói đây là cách thức vận chuyển hàng hoá thuận lợi nhất cho cả người gửi và người nhận hàng. Thành quả của nó là khắc phục được tất cả những tồn tại trước đây về mặt pháp lý giữa những chứng từ vận tải từ những phương thức vận tải liên quan bằng việc đưa ra một vận đơn duy nhất có cơ sở pháp lý mà tất cả các bên tham gia đều chấp nhận. Tất cả những mất mát, hư hỏng hoặc chậm chễ đối với hàng hoá do có tranh chấp hoặc không kiểm soát được trách nhiệm của các bên đã từng gây khó khăn cho người gửi và người nhận hàng thì bây giờ có thể được giải quyết đơn giản, thống nhất trên cơ sở những quy định pháp luật về vận tải đa phương thức. Việc đưa ra một định nghĩa thống nhất về vận tải đa phương thức là hết sức cần thiết phục vụ cho hoạt động nghiên cứu về vấn đề này nói chung cũng như xây dựng và hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm của người vận chuyển trong hợp đồng vận tải đa phương thức nói riêng.
Tuy nhiên về vận tải đa phương thức hiện nay ở Việt Nam đang được đề cập đến với rất nhiều tên gọi khác nhau và được sử dụng ít nhiều có những sự khác biệt như vận tải đa phương thức, vận tải liên hợp, vận tải suốt. Trong một số giáo trình của các trường đại học cả ở chuyên ngành luật và khối kinh tế có thể thấy riêng khái niệm vận tải đa phương thức cũng có rất nhiều định nghĩa khác nhau đã được các nhà nghiên cứu đưa ra. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo giáo sư, tiến sĩ Nguyễn Bá Diến, vận tải đa phương thức (Multimodal Transport) “là phương pháp vận chuyển hàng hoá bằng ít nhất hai phương thức vận tải khác nhau, trên cơ sở một hợp đồng vận tải đa phương thức từ một điểm ở nước này đến một điểm chỉ định ở một nước khác để giao hàng” [19, tr. Giáo trình Luật thương mại quốc tế của trường Đại học Luật Hà Nội định nghĩa: “Vận tải đa phương thức là vận tải hàng hoá mà theo đó hàng hoá được vận tải bằng ít nhất hai phương thức vận tải khác nhau, trên cơ sở một chứng từ vận tải và với một chế độ trách nhiệm dành cho một người vận tải đối với hàng hoá trong quá trình vận tải qua nhiều nước khác nhau” [23, tr.133] Giáo trình Luật thương mại quốc tế Đại học Kinh tế quốc dân đưa ra định nghĩa như sau: “Vận tải đa phương thức là một phương pháp vận tải trong đó hàng hoá được vận chuyển bằng ít nhất hai phương thức vận tải khác nhau, trên cơ sở một chứng từ vận tải, một chế độ trách nhiệm và chỉ một người chịu trách nhiệm về hàng hoá trong suốt hành trình vận chuyển từ một địa điểm nhận hàng để chở ở nước này đến một địa điểm giao hàng ở nước khác” [22, tr.
Nhìn chung khi đưa ra các định nghĩa nói trên, các nhà nghiên cứu của Việt Nam phần nào chịu ảnh hưởng của các Điều ước quốc tế về vận tải đa phương thức, vì vậy các định nghĩa về vận tải đa phương thức thường đồng nhất vận tải đa phương thức với vận tải đa phương thức quốc tế và không đề cập tới khía cạnh vận tải đa phương thức nội địa. Điều này một mặt do vận tải đa phương thức nội địa của Việt Nam hầu như không phát triển, mặt khác cũng tồn tại quan điểm tách riêng vận tải đa phương thức nội địa thành hình thức vận tải liên hợp hay liên vận (Combined transport). Tuy nhiên, không chỉ riêng Việt Nam mà hầu hết các quốc gia khác khi đưa ra định nghĩa về vận tải đa phương thức đều dựa trên định nghĩa của Công ước của Liên hợp quốc về vận chuyển hàng hoá bằng vận tải đa phương thức quốc tế năm 1980 (sau đây gọi là Công ước năm 1980). Theo Điều 1 Công ước này: “Vận tải đa phương thức là vận chuyển hàng hoá ít nhất bằng hai phương thức vận tải khác nhau trên cơ sở một 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hợp đồng vận tải đa phương thức, từ một địa điểm ở một nước nơi người kinh doanh vận tải đa phương thức nhận hàng hoá đến một địa điểm được chỉ định giao hàng ở một nước khác” [13].
Mặc dù Công ước năm 1980 được thông qua tại Hội nghị của Liên hiệp quốc từ ngày 24 tháng 5 năm 1980 với sự tham gia của 84 nước thành viên nhưng cho đến nay Công ước này vẫn chưa có hiệu lực do chưa có đủ số nước cần thiết phê chuẩn, gia nhập [29, tr. Tuy nhiên hiện nay định nghĩa này vẫn được coi là định nghĩa chính thức nhất về vận tải đa phương thức [28, tr. Trong pháp luật Việt Nam, lần đầu tiên Nghị định số 125/2003/ NĐ-CP ngày 29 tháng 10 năm 2003 của Chính phủ về vận tải đa phương thức quốc tế (sau đây gọi là Nghị định 125/NĐ-CP) đã đưa ra định nghĩa về vận tải đa phương thức quốc tế là: “việc vận chuyển hàng hoá bằng ít nhất hai phương thức vận tải khác nhau trên cơ sở một hợp đồng vận tải đa phương thức từ nơi người kinh doanh vận tải đa phương thức tiếp nhận hàng hoá ở một nước đến một địa điểm được chỉ định giao trả hàng ở một nước khác” (Khoản 1, Điều 2) [1]. Như vậy mặc dù có rất nhiều định nghĩa khác nhau nhưng theo một cách chung nhất vận tải đa phương thức thường được hiểu là việc vận chuyển hàng hoá bằng ít nhất hai phương thức vận chuyển, theo một hợp đồng, một chứng từ vận tải và một người chịu trách nhiệm đối với toàn bộ hàng hoá.
So với các phương thức vận tải hàng hoá truyền thống, vận tải đa phương thức có các đặc điểm cơ bản sau đây: - Trong vận tải đa phương thức có ít nhất hai phương thức vận tải khác nhau tham gia vào vận chuyển hàng hoá như đường sắt - đường bộ, đường biển - đường hàng không hoặc đường biển - đường sắt - đường thuỷ nội địa. Đây là điểm khác biệt cơ bản của vận tải đa phương thức và vận tải đơn thức - vận tải hàng hoá bằng một phương tiện vận tải duy nhất (Unimodal Transport). Mặt khác cần lưu ý vận tải đa phương thức không chỉ đơn thuần là sự kết hợp của hai 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hay nhiều phương thức vận tải mà việc kết hợp đó phải trở thành một hệ thống trong đó các phương thức vận tải tham gia, những người tham gia hoạt động vận tải phải hoạt động một cách nhịp nhàng để hàng hoá có thể được vận chuyển từ nơi nhận hàng đến nơi giao hàng nhanh nhất và đảm bảo an toàn, hiệu quả. - Trong hành trình vận tải đa phương thức chỉ dựa trên một hợp đồng đơn nhất và được thể hiện trên một chứng từ vận tải đơn nhất (Multimodal Transport Document) hoặc một vận đơn vận tải đa phương thức (Multimodal Transport Bill of Lading).
Các chứng từ, tài liệu đi kèm với vận tải đa phương thức khá phong phú như: các chứng từ xác định người mua, người bán, người chuyên chở. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng trong việc xác định quyền và nghĩa vụ của các bên cũng như trách nhiệm pháp lý của từng bên khi xảy ra tổn thất.