Chương 1. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. KHÁI QUÁT VỀ CHẤT THẢI RẮN 1. Khái niệm chất thải rắn Theo Nghị định 08/2022/NĐ-CP của Chính phủ Quy định chi tiết một số điều của Luật BVMT sử dụng thuật ngữ CTR thông thường và CTRSH: CTR thông thường là CTR không thuộc danh mục chất thải nguy hại và không thuộc chất thải công nghiệp phải kiểm soát có yếu tố nguy hại vượt ngưỡng chất thải nguy hại; CTR sinh hoạt là CTR phát sinh trong sinh hoạt thường ngày của con người.
Nghiên cứu này sử dụng định nghĩa CTR theo Nghị định 08/2022/NĐ- CP, tuy nhiên giới hạn sẽ không bao gồm bùn thải, CTR thải xây dựng, CTR công nghiệp mà chỉ tập trung vào CTR đô thị (CTRĐT) thông thường được thu gom, vận chuyển bởi HEPCO. Thành phần của chất thải rắn Thành phần CTR là các loại có cùng đặc trưng, tính chất hoặc nguồn gốc tương tự nhau và được xếp vào 1 nhóm. THỰC TIỄN QLCTR TRÊN THẾ GIỚI VÀ Ở VIỆT NAM 1. Khái niệm về quản lý chất thải rắn - Theo Tchobanogluos và cộng sự (1993) QLCTR là các nguyên tắc xã hội với việc kiểm soát sự phát sinh, thu gom, lưu trữ, trung chuyển và vận chuyển, các quá trình xử lý và loại bỏ CTR theo cách tốt nhất, hạn chế thấp nhất ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng, hiệu quả kinh tế, kỹ thuật, bảo tồn, tính thẩm mỹ, khía cạnh môi trường và đáp ứng được yêu cầu của cộng đồng.
3 - Theo Chiến lược quốc gia về quản lý tổng hợp CTR (QLTHCTR) đến 2025, tầm nhìn đến năm 2050 thì QLTHCTR là quản lý toàn bộ vòng đời chất thải từ khi phát sinh đến khi xử lý cuối cùng bao gồm: phòng ngừa, giảm thiểu, phân loại, thu gom, tái sử dụng, tái chế và xử lý cuối cùng nhằm bảo vệ sức khỏe con người, BVMT, tiết kiệm tài nguyên, thích ứng với BĐKH và hướng tới sự phát triển bền vững của đất nước. Thực tiễn quản lý chất thải rắn trên thế giới Giới thiệu và phân tích tình hình QLCTR về luật pháp, xử lý CTR một số nước trên thế giới như Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc, Mỹ. Quản lý chất thải rắn ở Việt Nam Cuối thế kỷ 20, QLCTR của nước ta chủ yếu thu gom và xử lý CTRSH. Để đáp ứng nhu cầu QLCTR, nước ta ban hành nhiều văn bản pháp luật, xây dựng chiến lược quốc gia về QLCTR, các chính sách ưu đãi trong quản lý, xử lý CTR,… 1.
Quản lý tổng hợp chất thải rắn Tchobanoglous và cộng sự (1993) xác định QLTHCTR dựa trên sự tích hợp của sáu yếu tố chức năng: Khối lượng CTR phát sinh; phân loại – thu gom thủ công; thu gom CTR; phân loại CTR; vận chuyển và trung chuyển; thải bỏ cuối cùng. Mỗi hệ thống QLTHCTR có các hợp phần cơ bản như sau: Cơ cấu chính sách; cơ cấu luật; cơ cấu hành chính; giáo dục cộng đồng; cơ cấu kinh tế;… thứ bậc ưu tiên trong QLCTR trở thành định hướng cho công tác QLCTR. PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ TRONG QUẢN LÝ CTR 1. Giới thiệu một số phương pháp Ngày nay, nhiều công cụ phát triển để đáp ứng nhu cầu đánh giá tác động, hỗ trợ ra quyết định, Alkhuzai (2014) thống kê nhóm các công cụ quản lý và nhóm các công cụ đánh giá.
Tổng quan về đánh giá vòng đời LCA (Life Cycle Assessment) là thu thập và đánh giá đầu vào, đầu ra và các tác động môi trường tiềm ẩn của một hệ thống sản phẩm trong suốt vòng đời của nó. LCA có 4 giai đoạn: Xác định phạm vi - mục tiêu, phân tích kiểm kê, đánh giá tác động vòng đời và giải thích vòng đời.1 là sơ đồ mô tả mối quan hệ của 4 giai đoạn trong LCA. 4 Một số ưu nhược điểm của LCA - Ưu điểm của LCA: LCA là công cụ mạnh đánh giá phạm vi rộng, hỗ trợ ra quyết định, kết nối được giữa khách hàng, nhà sản xuất, nhà khoa học,… - Nhược điểm của LCA: Tốn nhiều thời gian và phức tạp, tính sẵn có của nguồn dữ liệu, bản thân LCA chỉ là công cụ hỗ trợ ra quyết định LCA và chỉ xem xét tác động đến môi trường,… 1. TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU ÁP DỤNG LCA VÀO QLCTR 1.
Quá trình phát triển và áp dụng LCA vào quản lý CTR Các nghiên cứu áp dụng LCA vào QLCTR được thực hiện sau 2008, chủ yếu ở các nước phát triển. Sự thiếu vắng các nghiên cứu ở các nước đang phát triển do thiếu các khái niệm, lý thuyết và thiếu hụt dữ liệu. Các hướng nghiên cứu áp dụng LCA trong quản lý CTR Theo Allesch và Brunner (2014) có đến 32% nghiên cứu trên tổng thể hệ thống QLCTR, 24% là phương pháp xử lý CTR, 22% so sánh giữa các phương pháp xử lý, 11% đối với tái chế CTR, 9% đánh giá tác động môi trường của hoạt động thu gom CTR và 3% phần khác. Một số công trình nghiên cứu áp dụng LCA vào quản lý chất thải rắn trên thế giới và ở Việt Nam Một số công trình tiêu biểu luận án tổng hợp được: - Trên thế giới: Các nghiên cứu điển hình: Ozeler và cộng sự (2006) đánh giá tác động vòng đời của QLCTR đô thị ở Ankara; Banar và cộng sự (2009) nghiên cứu lựa chọn hệ thống QLCTR cho thành phố Eskisehir của Thổ Nhĩ Kỳ; Abduli và cộng sự (2011) đã so sánh 2 kịch bản QLCTR khác nhau ở thành phố Tehran, Iran; Alkhuzai (2014) nghiên cứu áp LCA để phát triển hệ thống QLCTR cho thành phố Makkah,.
- Một số nghiên cứu điển hình ở Việt Nam: Nghiên cứu “Đánh giá tác động của các phương pháp xử lý rác thải đô thị vùng đồng bằng Sông Cửu Long – Việt Nam” đã thực hiện đánh giá tác động môi trường của các phương pháp xử lý CTR đô thị vùng Đồng bằng Sông Cửu Long; Nghiên cứu “Ứng dụng đánh giá vòng đời sản phẩm (LCA) để nâng cao hiệu quả quản lý chất thải rắn ở Hà Nội; Nghiên cứu “Sử dụng đánh giá vòng đời sản phẩm (LCA) cho đánh giá tác động môi trường của hệ thống sản xuất biogas tập trung từ CTR đô thị trong các tòa nhà”. - Một số nghiên cứu ở thành phố Huế: “Nghiên cứu phát sinh và đặc điểm CTR ở thành phố Bắc miền Trung Việt Nam – thành phố Huế”; Nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến hệ số phát thải CTR của thương mại và văn phòng: Trường hợp nghiên cứu điển hình thành phố Huế,… 5 Chương 2. ĐỐI TƯỢNG, QUY TRÌNH VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU Đối tượng nghiên cứu được xác định bao gồm: hệ thống QLCTR thành phố Huế và phương pháp đánh giá tác động vòng đời.
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2. Thu thập dữ liệu thứ cấp Dữ liệu thứ cấp được thu thập bao gồm: kinh tế - xã hội, khối lượng CTR được thu gom, nhiên liệu, hóa chất được sử dụng ở các phương pháp xử lý CTR, cơ sở dữ liệu Ecoinvent. Quy trình lấy mẫu chất thải rắn 2. Phương pháp khảo sát thực địa 2.
Lấy mẫu chất thải rắn sinh hoạt hộ gia đình Lấy mẫu CTRSH của 162 hộ gia đình trong thời gian 7 ngày. Lấy mẫu CTR đô thị Lấy mẫu CTRĐT Huế từ 7 tuyến xe thu gom, quy trình ở hình 2. Phương pháp đánh giá vòng đời LCA tuân thủ cách tiếp cận hệ thống với 4 giai đoạn để so sánh tác động môi trường của các kịch bản quản lý CTR ở thành phố Huế. Mục tiêu và phạm vi đánh giá vòng đời của hệ thống quản lý chất thải rắn ở thành phố Huế Đơn vị chức năng là 1 tấn CTR qua hệ thống QLCTR của thành phố Huế.
Ranh giới hệ thống và giới hạn được trình bày ở hình 2. Tính toán đánh giá vòng đời (1) Kiểm kê vòng đời; (2) Đánh giá tác động vòng đời (LCIA) trong nghiên Hình 2. Quy trình nghiên cứu cứu này là IMPACT 2002+. QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU Quy trình tổng quát của nghiên cứu này được thể hiện ở hình 2.
PHẦN MỀM SỬ DỤNG VÀ CƠ SỞ DỮ LIỆU Nghiên cứu sử dụng phần mềm OpenLCA và cơ sở dữ liệu Ecoinvent 3. THỰC TRẠNG QLCTR Ở THÀNH PHỐ HUẾ 3. KHÁI QUÁT VỀ THÀNH PHỐ HUẾ 3. Vị trí địa lý Vị trí địa lý của thành phố là 107°31’45’’–107°38’ kinh độ Ðông và 16°30’45’’–16°24’ vĩ độ Bắc.
Điều kiện tự nhiên Khí hậu có mùa khô và mùa mưa ẩm lạnh. Nhiệt độ trung bình năm 24 – 25oC, mưa trung bình năm khoảng 2.500mm và mùa mưa bắt đầu từ tháng IX đến tháng II năm sau. Đặc điểm kinh tế xã hội của thành phố Huế Tốc độ tăng trưởng trung bình 13,5%, cơ cấu kinh tế thành phố theo hướng Du lịch – Công nghiệp, xây dựng – Nông lâm ngư nghiệp. Ảnh hưởng điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội đến phát sinh chất thải rắn ở thành phố Huế Những thời điểm lũ lụt, khối lượng CTR tăng gấp 1,5 đến 2 lần so với bình thường, đợt lũ 1999 và 2007 đã tăng gấp 3 lần.
Theo Trang và cộng sự (2012) CTR hộ gia đình nhiều nhất (44,1%), hộ kinh doanh (25,7%), nhà hàng 21,5%; trường học, khách sạn, bệnh viện và văn phòng lần lượt là 3,8%, 3,2%, 1,2% và 0,5%. QUẢN LÝ CHẤT THẢI RẮN Ở THÀNH PHỐ HUẾ 3. Hoạt động thu gom, vận chuyển CTR ở thành phố Huế Hoạt động thu gom, vận chuyển và xử lý CTR thành phố Huế được mô tả ở hình 3. : Nguồn phát sinh CTR; : Thùng rác công cộng; : Xe gom rác đẩy tay; : Xe cuốn ép; : Trạm cân; : BCL rác Thủy Phương.
Tỷ lệ thu gom CTR đạt 98% và tần suất thu gom dao Hình 3. Sơ đồ thu gom và chuyển CTR ở động từ 1-3 ngày/lần. thành phố Huế. Hệ thống văn bản pháp luật quản lý CTR thành phố Huế Hầu hết các văn bản pháp luật của thành phố đều triển khai trên cơ sở của tỉnh với các nội dung chính như Quy hoạch QLCTR của tỉnh, hướng dẫn phân loại CTR, phân cấp quản lý nhà nước về CTR,… 7 3.
Ưu điểm và hạn chế của công tác QL CTR ở thành phố Huế + Ưu điểm: Tỷ lệ thu gom cao, cơ sở hạ tầng đáp ứng cho hoạt động thu gom, sự tham gia của cộng đồng trong vệ sinh môi trường,… + Hạn chế: Phân bố dân cự không đều dẫn đến khó khăn trong thu gom; nguồn thu chưa bù đắp được chi phí thu gom, vận chuyển; hoạt động phân loại gặp nhiều khó khăn; xử lý chủ yếu chôn lấp;… 3. ĐẶC ĐIỂM THÀNH PHẦN, TÍNH CHẤT CTR THÀNH PHỐ HUẾ 3. Đặc điểm chất thải rắn đô thị thành phố Huế Bảng 3.