Tổng quan nghiên cứu

Trong ngành kỹ thuật và quản lý xây dựng, áp dụng hiệu quả các nguồn lực để cân bằng giữa tiến độ và ngân sách là bài toán mang tính sống còn đối với các doanh nghiệp. Theo các khảo sát thực tế trong ngành xây dựng, có hơn 60% dự án gặp tình trạng chậm tiến độ hoặc đội chi phí do thiếu hụt công cụ điều phối tối ưu giữa các tổ hợp biện pháp thi công. Vấn đề nghiên cứu cốt lõi của đề tài tập trung vào việc giải quyết bài toán tối ưu hóa chi phí - thời gian (Time-Cost Optimization - TCO). Trong môi trường dự án thực tế, việc rút ngắn thời gian thi công thường dẫn đến gia tăng chi phí trực tiếp (nhân công, máy móc làm tăng ca), trong khi kéo dài thời gian lại làm tăng chi phí gián tiếp hàng ngày (quản lý, vận hành văn phòng công trường).

Mục tiêu cụ thể của luận văn là xây dựng mô hình thuật toán tối ưu đa mục tiêu dựa trên giải thuật tối ưu hóa ngọn lửa (Moth-Flame Optimization - MFO) kết hợp cùng phương pháp tiếp cận trọng số thích ứng có điều chỉnh (Modified Adaptive Weight Approach - MAWA). Nghiên cứu hướng đến việc tìm kiếm tập nghiệm biên Pareto tối ưu, giúp chủ đầu tư và nhà thầu đưa ra các quyết định cân đối tài chính và tiến độ một cách khoa học.

Phạm vi nghiên cứu được thực hiện từ ngày 05/09/2022 đến ngày 18/12/2022 tại Trường Đại học Bách Khoa – Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, thuộc chuyên ngành Quản lý Xây dựng (mã số 8580302). Đối tượng thử nghiệm bao gồm các mô hình mạng công việc chuẩn hóa từ 7 công tác, 18 công tác đến 63 công tác và một dự án công trình xây dựng thực tế.

Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện rõ qua các chỉ số đo lường hiệu năng: thuật toán MAWA-MFO giúp cắt giảm tới 88,8% số lần đánh giá hàm mục tiêu so với thuật toán di truyền (GA) truyền thống, đồng thời tiết kiệm 1,50% tổng chi phí dự án ở cùng một mốc thời gian hoàn thành.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết tối ưu hóa Meta-Heuristic và định lý không có bữa trưa miễn phí (No-Free-Lunch Theorem) của Wolpert và Macready. Định lý này chỉ ra rằng không có một thuật toán tối ưu đơn lẻ nào vượt trội tuyệt đối trên mọi bài toán, từ đó mở ra tiền đề cho việc ứng dụng các thuật toán tiến hóa tự nhiên mới như MFO vào quản lý dự án xây dựng. Bên cạnh đó, lý thuyết tối ưu hóa đa mục tiêu Pareto (Vilfredo Pareto) được sử dụng làm khung đối chiếu, xác lập các phương án mà ở đó không thể cải thiện mục tiêu thời gian nếu không chấp nhận hy sinh mục tiêu chi phí.

Mô hình nghiên cứu vận hành dựa trên 4 khái niệm khoa học trọng tâm:

  1. Thuật toán tối ưu hóa ngọn lửa (Moth-Flame Optimization - MFO): Giải thuật mô phỏng hành vi định hướng ngang và đường bay xoắn ốc logarit của loài bướm đêm xung quanh nguồn sáng nhân tạo để cân bằng giữa khả năng khám phá (exploration) và khai thác (exploitation) không gian nghiệm.
  2. Phương pháp trọng số thích ứng có điều chỉnh (MAWA): Kỹ thuật tính toán trọng số biến thiên tự động (wt, wc) dựa trên giới hạn trên và giới hạn dưới của tập nghiệm Pareto trong từng thế hệ lặp.
  3. Đánh đổi chi phí - thời gian (Time-Cost Trade-off): Mối quan hệ tương quan nghịch giữa chi phí trực tiếp và thời gian thực hiện của từng công tác xây dựng.
  4. Chi phí gián tiếp theo thời gian: Mức chi phí phát sinh cố định theo từng ngày làm việc của dự án (được xác lập chuẩn hóa ở mức 1.500 USD/ngày trong các mô hình thực nghiệm).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ các bộ dữ liệu chuẩn quốc tế trong tài liệu kỹ thuật xây dựng và hồ sơ thiết kế thi công thực tế tại Việt Nam. Cụ thể, nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) với 5 trường hợp điển hình: dự án quy mô nhỏ gồm 7 công tác với 4.860 tổ hợp nghiệm khả thi, dự án quy mô trung bình gồm 18 công tác với 5 tùy chọn thi công, mô hình 18 công tác với 3 tùy chọn, mô hình quy mô lớn gồm 63 công tác (chia thành 2 kịch bản 63a và 63b) và 1 case study dự án thực tế. Cỡ mẫu này đảm bảo kiểm chứng toàn diện từ bài toán đơn giản đến mạng công việc phức tạp có không gian tìm kiếm siêu lớn.

Phương pháp phân tích được xây dựng bằng ngôn ngữ lập trình Python, thực hiện mô phỏng số ngẫu nhiên qua nhiều chu kỳ lặp để đánh giá độ hội tụ và phân bố Pareto. Lý do lựa chọn giải thuật MFO kết hợp MAWA xuất phát từ khả năng tự động giảm số lượng ngọn lửa theo hàm bước lặp, giúp thuật toán tránh bẫy tối ưu cục bộ (local optima entrapment) hiệu quả hơn so với quy trình đột biến/lai ghép của thuật toán di truyền hoặc cơ chế bốc hơi pheromone của thuật toán đàn kiến (ACO). Toàn bộ quy trình tính toán và kiểm chuẩn mô phỏng được hoàn thành trong khung thời gian 15 tuần nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình mô phỏng và thực nghiệm so sánh thuật toán MAWA-MFO với các giải thuật phổ biến như MAWA-GA, MAWA-ACO, MAWA-PSO, MAWA-ACS và MAWA-TLBO đã mang lại 4 phát hiện khoa học quan trọng:

Thứ nhất, trên bài toán 7 công tác với không gian tìm kiếm 4.860 giải pháp, MAWA-MFO chỉ cần duyệt 50 trường hợp đánh giá (chiếm tỷ lệ rất nhỏ khoảng 1,02% tổng không gian giải pháp) để tìm ra toàn bộ tập nghiệm Pareto tối ưu toàn cục. Thời gian tính toán đạt mức ấn tượng chỉ 0,2 giây cho 10 thế hệ, đạt điểm hội tụ ngay từ thế hệ lặp thứ 4.

Thứ hai, trong mô hình 18 công tác với 5 tùy chọn công nghệ, MAWA-MFO đạt được phương án chi phí vượt trội ở mọi mốc thời gian so sánh. Điển hình tại mốc thời gian hoàn thành 100 ngày, MAWA-MFO đạt tổng chi phí tối ưu là 283.320 USD, tiết kiệm 4.400 USD (tương đương mức giảm 1,50%) so với thuật toán MAWA-GA (287.720 USD), đồng thời thấp hơn MAWA-ACS (285.400 USD), MAWA-AS (286.670 USD) và MAWA-TLBO (283.420 USD).

Thứ ba, tốc độ hội tụ và khối lượng tính toán của MAWA-MFO giảm thiểu vượt bậc. Để tìm ra giải pháp tối ưu cho bài toán 18 công tác, MAWA-MFO chỉ cần kích thước quần thể 40 cá thể và 70 thế hệ lặp (tổng số lần tính toán hàm mục tiêu f-count là 2.800). Con số này thấp hơn 8,9 lần so với MAWA-GA (cần 500 thế hệ với 25.000 lần đánh giá) và thấp hơn 7,1 lần so với MAWA-AS (cần 20.000 lần đánh giá). Thuật toán đạt trạng thái hội tụ ổn định ngay từ vòng lặp thứ 22.

Thứ tư, tại bài toán phức tạp 63 công tác trải qua 10 lần chạy độc lập, thuật toán thể hiện độ ổn định vượt trội với độ lệch phần trăm trung bình cực thấp, khẳng định tính vững chắc khi áp dụng cho các dự án xây dựng hạ tầng quy mô lớn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân tạo nên sự vượt trội của MAWA-MFO nằm ở cơ chế chuyển động xoắn ốc logarit xung quanh ma trận ngọn lửa. Trong giai đoạn đầu, các con bướm đêm được gán cho nhiều ngọn lửa khác nhau để tối đa hóa không gian tìm kiếm. Khi số vòng lặp tăng lên, số lượng ngọn lửa giảm dần một cách thích ứng theo công thức tuyến tính, buộc các cá thể tập trung khai thác sâu vào vùng nghiệm hứa hẹn nhất. Điều này khắc phục triệt để nhược điểm chậm hội tụ của thuật toán TLBO và nguy cơ mắc kẹt nghiệm cục bộ của GA trong các dự án quy mô lớn.

Để phục vụ công tác trực quan hóa trong quản trị dự án, các tập dữ liệu kết quả có thể được hiển thị hiệu quả thông qua hai dạng biểu đồ chính: biểu đồ tán xạ biên Pareto 2D (trục hoành biểu thị Thời gian theo ngày, trục tung biểu thị Tổng chi phí theo USD) giúp các nhà quản lý nhìn thấy đường cong phi trội rõ ràng; và biểu đồ đường thể hiện lịch sử hội tụ qua từng thế hệ lặp, phản ánh chính xác thời điểm thuật toán đạt trạng thái cân bằng tối ưu.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính ứng dụng cao cho ngành xây dựng:

  1. Tích hợp module thuật toán MAWA-MFO vào các hệ thống phần mềm quản lý tiến độ hiện đại (như Primavera P6 hoặc Microsoft Project). Mục tiêu nhằm tự động hóa việc lập kế hoạch tiến độ - ngân sách cho các gói thầu xây lắp, hướng đến cắt giảm 15% đến 20% thời gian tính toán hồ sơ thầu. Lộ trình triển khai dự kiến kéo dài 6 tháng, do Bộ phận Kỹ thuật và Công nghệ thông tin của các tổng thầu xây dựng chủ trì thực hiện.

  2. Chuẩn hóa cơ sở dữ liệu định mức đa tùy chọn thi công cho từng hạng mục công việc. Doanh nghiệp cần xây dựng bảng thông số chi phí trực tiếp và thời gian thực hiện tương ứng với 3 đến 5 giải pháp công nghệ/biện pháp thi công khác nhau. Thời hạn hoàn thành vào quý II năm 2024, do Phòng Đấu thầu và Ban Quản lý dự án phụ trách.

  3. Áp dụng cơ chế ra quyết định dựa trên biên Pareto trong quản trị rủi ro tiến độ. Ban điều hành dự án cần sử dụng tập nghiệm tối ưu của MFO để chủ động chọn mốc tiến độ có tổng chi phí thấp nhất, giúp tiết kiệm tối thiểu 1,50% tổng dự toán trên các công trình có giá trị từ 50 tỷ đồng trở lên. Trách nhiệm thực thi thuộc về Giám đốc dự án và Chỉ huy trưởng công trường.

  4. Xây dựng chương trình đào tạo chuyển giao công nghệ tối ưu hóa Meta-Heuristic cho đội ngũ kỹ sư kinh tế xây dựng và quản lý dự án. Khóa đào tạo gồm 40 giờ học chuyên sâu trong vòng 1 năm, do các trường đại học khối kỹ thuật phối hợp cùng Hiệp hội Các nhà thầu Xây dựng tổ chức.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả của luận văn mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

  1. Ban Giám đốc và Chủ đầu tư dự án bất động sản, hạ tầng: Cung cấp góc nhìn định lượng để phê duyệt kế hoạch vốn và kiểm soát dòng tiền linh hoạt, lựa chọn chính xác thời điểm hoàn thành công trình nhằm sớm đưa tài sản vào khai thác mà không làm gia tăng chi phí bù tiến độ.

  2. Kỹ sư định giá và Kỹ sư lập kế hoạch đấu thầu: Cung cấp công cụ thuật toán mạnh mẽ để tìm ra phương án kết hợp biện pháp thi công tối ưu nhất, giúp giảm tổng giá dự thầu khoảng 1,5% so với đối thủ cạnh tranh nhưng vẫn đảm bảo tiến độ và biên lợi nhuận mục tiêu.

  3. Các nhà nghiên cứu và Giảng viên chuyên ngành Quản lý xây dựng, Hệ thống thông tin: Cung cấp tài liệu tham khảo học thuật giá trị về việc ứng dụng giải thuật MFO và MAWA trong bài toán TCO, làm cơ sở mở rộng nghiên cứu sang bài toán tối ưu 3 mục tiêu hoặc 4 mục tiêu (Thời gian - Chi phí - Chất lượng - An toàn lao động).

  4. Học viên cao học và Sinh viên ngành Kỹ thuật công trình: Cung cấp mã nguồn Python mẫu, lưu đồ thuật toán chi tiết và phương pháp luận giải quyết bài toán tối ưu tổ hợp rời rạc, hỗ trợ đắc lực cho các đề tài nghiên cứu tốt nghiệp và nghiên cứu khoa học sinh viên.

Câu hỏi thường gặp

Thuật toán MFO có điểm gì vượt trội hơn so với thuật toán di truyền GA trong bài toán tối ưu chi phí - thời gian?

Thuật toán MFO sử dụng chuyển động xoắn ốc logarit và cơ chế giảm ngọn lửa thích ứng, giúp giảm thiểu đáng kể số lượng tham số cần hiệu chỉnh. Trong thực nghiệm với 18 công tác, MFO chỉ cần 2.800 lần đánh giá hàm mục tiêu để đạt nghiệm tối ưu 283.320 USD, trong khi GA cần tới 25.000 lần tính toán nhưng kết quả chi phí vẫn cao hơn 4.400 USD.

Phương pháp trọng số thích ứng MAWA đóng vai trò gì trong việc giải bài toán đa mục tiêu TCO?

Phương pháp MAWA đóng vai trò kết nối và tự động cân bằng hai hàm mục tiêu thời gian và chi phí mà không cần người dùng phải gán trọng số chủ quan từ trước. Bằng cách cập nhật giá trị lớn nhất và nhỏ nhất của thời gian và chi phí sau mỗi thế hệ lặp, MAWA giúp thuật toán phân bố đều các giải pháp dọc theo toàn bộ đường biên Pareto.

Mô hình nghiên cứu này có thể xử lý các dự án có quy mô lớn bao nhiêu công việc?

Mô hình đã được thử nghiệm và kiểm chứng thành công trên mạng công việc phức tạp lên đến 63 công tác với hàng triệu tổ hợp phương án khả thi. Thuật toán duy trì tốc độ hội tụ ổn định và độ lệch phần trăm kết quả giữa 10 lần chạy lặp lại gần như bằng không, hoàn toàn khả thi khi mở rộng cho các dự án hàng trăm công tác.

Chi phí gián tiếp ảnh hưởng như thế nào đến kết quả bài toán đánh đổi chi phí và thời gian?

Chi phí gián tiếp tỷ lệ thuận với tổng thời gian thực hiện của dự án, chẳng hạn mức 1.500 USD cho mỗi ngày kéo dài trong nghiên cứu. Nếu rút ngắn tiến độ quá mức, chi phí trực tiếp sẽ tăng vọt; ngược lại nếu thi công quá chậm, chi phí gián tiếp sẽ tích lũy lớn. Thuật toán giúp xác định điểm cân bằng mà tại đó tổng của hai loại chi phí này đạt giá trị nhỏ nhất.

Cần chuẩn bị những dữ liệu đầu vào nào để áp dụng thuật toán MAWA-MFO cho một công trình thực tế?

Người quản lý cần chuẩn bị sơ đồ mạng quan hệ logic giữa các công tác, danh sách từ 2 đến 5 phương án thi công cho từng công việc đi kèm thời gian thực hiện (ngày) và chi phí trực tiếp tương ứng (USD hoặc VNĐ), cùng với định mức chi phí gián tiếp hàng ngày của toàn bộ công trường.

Kết luận

  • Luận văn đã xây dựng thành công mô hình tối ưu hóa đa mục tiêu thời gian - chi phí (TCO) trên cơ sở kết hợp thuật toán tối ưu hóa ngọn lửa bướm đêm (MFO) và phương pháp trọng số thích ứng có điều chỉnh (MAWA).
  • Chứng minh tính ưu việt của giải thuật MAWA-MFO khi tiết kiệm 1,50% chi phí dự án và cắt giảm tới 88,8% số lần đánh giá hàm mục tiêu so với phương pháp di truyền GA kinh điển.
  • Thiết lập thành công tập nghiệm biên Pareto toàn cục trên các bài toán chuẩn hóa từ 7, 18 đến 63 công tác với thời gian tính toán thực tế chỉ từ 0,2 giây đến 70 thế hệ lặp.
  • Đóng góp bộ mã nguồn Python hoàn chỉnh và quy trình mô phỏng chi tiết, tạo tiền đề vững chắc để tích hợp công nghệ AI tối ưu hóa vào nghiệp vụ quản trị dự án xây dựng tại Việt Nam.
  • Kế hoạch giai đoạn 2024-2026 sẽ mở rộng thuật toán để xử lý bài toán tối ưu đa mục tiêu gắn liền với các ràng buộc tài nguyên hạn chế và tiêu chuẩn phát thải carbon công trình xanh.

Các đơn vị quản lý dự án, doanh nghiệp xây dựng và nhà nghiên cứu quan tâm có thể tiếp cận, ứng dụng ngay mô hình thuật toán MAWA-MFO để nâng cao năng lực cạnh tranh đấu thầu và tối ưu hóa hiệu quả tài chính cho các dự án xây lắp trong tương lai.