Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỘI TRỐN KHỎI NƠI GIAM, GIỮ HOẶC TRỐN KHI ĐANG BỊ DẪN GIẢI, ĐANG BỊ XÉT XỬ 1. KHÁI NIỆM TỘI TRỐN KHỎI NƠI GIAM, GIỮ HOẶC TRỐN KHI ĐANG BỊ DẪN GIẢI, ĐANG BỊ XÉT XỬ Tội trốn khỏi nơi giam, giữ hoặc trốn khi đang bị dẫn giải, đang bị xét xử đƣợc qui định trong chƣơng các tội xâm phạm hoạt động tƣ pháp của BLHS 1999 với mục đích bảo đảm sự đúng đắn trong hoạt động tƣ pháp. Trong BLHS 1999 có hai nhóm tội phạm: Các tội phạm về chức vụ và các tội xâm phạm hoạt động tƣ pháp qui định khái niệm về Tội xâm phạm hoạt động tƣ pháp và khái niệm về các tội phạm chức vụ. Đã có ý kiến cho rằng không nên qui định khái niệm về các tội này cho phù hợp và tƣơng thích với các nhóm tội phạm trong phần riêng BLHS.
Tuy nhiên, do nội hàm của khái niệm “công vụ” và khái niệm “tƣ pháp” có những cách hiểu khác nhau nên cần phải qui định rõ để khẳng định nội dung của khái niệm tránh sự hiểu lầm và giải thích quá rộng hoặc quá hẹp theo ý chủ quan của ngƣời áp dụng pháp luật. Mặt khác, nếu không qui định công dân sẽ khó hiểu để áp dụng khi có liên quan. So với khái niệm về các tội xâm phạm hoạt động tƣ pháp trong Bộ luật hình sự 1985, thì BLHS 199 có một số điểm đã đƣợc sửa đổi, bổ sung, cụ thể ở Bộ luật hình sự 1985 nêu “. bảo vệ quyền lợi của Nhà nƣớc, của các tổ chức xã hội và của công dân” thì BLHS 1999 đƣợc thay bằng cụm từ “.
bảo vệ quyền lợi của Nhà nƣớc, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, công dân”. Ở BLHS 1999 khái niệm này rộng hơn, nếu nói tổ chức xã hội thì chƣa bao hàm hết các tổ chức khác nhƣ tổ chức kinh tế, tổ chức chính trị. Và khi nói quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, công dân sẽ đầy đủ và chính xác hơn là “quyền lợi” nhƣ đã nêu trong Bộ luật hình sự năm 1985. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khái niệm về các tội xâm phạm hoạt động tƣ pháp đƣợc quy định ở Điều 292 Bộ luật hình sự 1999 cho thấy hành vi phạm tội này là các hành vi nguy hiểm cho xã hội, do những ngƣời có nhiệm vụ tiến hành tố tụng, những ngƣời tham gia tố tụng hoặc những ngƣời khác thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý xâm phạm đến hoạt động đúng đắn của các cơ quan tƣ pháp (trong một số trƣờng hợp còn xâm hại đến cả các quyền của công dân cũng nhƣ quyền lợi của Nhà nƣớc, của tổ chức) thông qua hành vi lợi dụng hoặc lạm dụng chức vụ quyền hạn của ngƣời là cán bộ, nhân viên trong các cơ quan tƣ pháp hoặc qua hành vi cản trở hoạt động đúng đắn của các cơ quan tƣ pháp do những ngƣời có chức vụ, quyền hạn trong các cơ quan Nhà nƣớc, các tổ chức những ngƣời tham gia tố tụng hoặc những ngƣời khác thực hiện.
Là một tội phạm trong nhóm tội xâm phạm hoạt động tƣ pháp thuộc nhóm chủ thể không phải là ngƣời có chức vụ quyền hạn trong hoạt động tƣ pháp nhƣng lại xâm hại đến sự đúng đắn của hoạt động tƣ pháp, Tội trốn khỏi nơi giam, giữ hoặc trốn khi đang bị dẫn giải, đang bị xét xử do đó đƣợc qui định tại Điều 311 Chƣơng XXII BLHS. Theo qui định này thì Tội trốn khỏi nơi giam, giữ hoặc trốn khi đang bị dẫn giải, đang bị xét xử có các đặc điểm cơ bản sau: Thứ nhất, tội trốn khỏi nơi giam là hành vi nguy hiểm cho xã hội. Đó là hành vi gây nên (hoặc có khả năng thực tế) gây nên thiệt hại đáng kể cho các quan hệ xã hội trong hoạt động tƣ pháp đƣợc pháp luật hình sự bảo vệ. Đây là đặc điểm thể hiện bản chất xã hội và thuộc tính khách quan của tội phạm, là căn cứ để phân biệt hành vi là tội phạm với các hành vi vi phạm pháp luật khác.
Thứ hai, Tội trốn khỏi nơi giam, giữ là hành vi bị luật hình sự cấm (còn gọi là tính trái pháp luật hình sự của tội phạm). Đây là đặc điểm pháp lý (hình thức) của các tội phạm đƣợc quy định trong luật hình sự nói chung và 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tội trốn khỏi nơi giam, giữ nói riêng. Tính trái pháp luật hình sự thể hiện ở việc Bộ luật hình sự năm 1999 (đƣợc sửa đổi, bổ sung năm 2009) tại Điều 311 đã ngăn cấm việc thực hiện tội phạm này bằng cách đe dọa áp dụng chế tài hình sự (hình phạt) đối với ngƣời thực hiện hành vi phạm tội là phạt tù có thời hạn. Đặc điểm này lại một lần nữa cụ thể hóa Điều 2 Bộ luật hình sự hiện hành: "Chỉ người nào phạm một tội đã được luật hình sự quy định mới phải chịu trách nhiệm hình sự" và cụ thể hóa cho một nguyên tắc cơ bản của luật hình sự đó là nguyên tắc: không có tội phạm, không có hình phạt nếu không đƣợc luật quy định.
Thứ ba, tội trốn khỏi nơi giam do người có năng lực trách nhiệm hình sự và đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự thực hiện với lỗi cố ý. Cũng giống nhƣ các tội phạm khác, chủ thể của tội trốn khỏi nơi giam nhất thiết phải là ngƣời ở trong trạng thái bình thƣờng (tức là không bị bệnh tâm thần hoặc bệnh lý khác làm mất hoàn toàn khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi), có khả năng nhận thức đƣợc đầy đủ tính chất thực tế cũng nhƣ tính chất pháp lý của hành vi do mình thực hiện và điều khiển đƣợc đầy đủ hành vi đó. Đồng thời, tại thời điểm thực hiện tội phạm, ngƣời này còn phải đạt đến một độ tuổi nhất định mà luật hình sự quy định phải chịu trách nhiệm hình sự. Cùng với năng lực trách nhiệm hình sự và độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự thì lỗi cũng là một đặc điểm chủ quan và mang tính bắt buộc đối với mọi cấu thành tội phạm.
Ở tội trốn khỏi nơi giam, giữ lỗi của chủ thể khi thực hiện tội phạm là lỗi cố ý: ngƣời phạm tội nhận thức rõ hành vi bỏ trốn là nguy hiểm cho xã hội, thấy trƣớc đƣợc hậu quả của hành vi do mình gây nên nhƣng vẫn mong muốn cho hậu quả xảy ra. Thứ tư, tội phạm này xâm phạm đến hoạt đúng đắn của các cơ quan tư pháp, đồng thời xâm phạm đến chế độ giam giữ của trại giam và tạm giữ. Hành vi trốn khỏi nơi giam, giữ là xâm phạm hoạt động đúng đắn của các cơ 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quan điều tra, kiểm sát, xét xử và thi hành án trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, công dân. Các hoạt động của các cơ quan tƣ pháp cụ thể là các quyết định tạm giam, tạm giữ, quyết định thi hành án… cần phải đƣợc chấp hành nghiêm chỉnh.
Đó chính là pháp luật đƣợc thực thi có hiệu quả trên thực tế, thể hiện thái độ tôn trọng pháp luật và khả năng cải tạo của ngƣời phạm tội. Hành vi trốn khỏi nơi giam, giữ của ngƣời bị tạm giam, bị giam, ngƣời bị tạm giữ gây khó khăn cho hoạt động của các cơ quan tƣ pháp trong quá trình thực hiện chức năng nhiệm vụ của mình, làm cho hoạt động này bị kéo dài về thời gian hoặc vụ án có thể không thực hiện đƣợc ở các giai đoạn do ngƣời phạm tội bỏ trốn. Hành vi trốn này làm cho tính đúng đắn của hoạt động tƣ pháp không đƣợc tuân thủ, tức là không thể tiến hành theo luật định khi có hành vi phạm tội xảy ra. Nhƣ phải tạm đình chỉ khi đang điều tra, truy tố hoặc không thể thi hành án khi tội phạm đã bỏ trốn, vì thế mục đích trừng trị và giáo dục đối với kẻ phạm tội không thể thực hiện đƣợc.
Mặc dù Bộ luật hình sự năm 1999 (đƣợc sửa đổi, bổ sung năm 2009) không đƣa ra định nghĩa pháp lý về Tội trốn khỏi nơi giam, giữ hoặc trốn khi đang bị dẫn giải, đang bị xét xử. Song, xuất phát từ khái niệm tội phạm quy định tại Điều 8 Bộ luật hình sự: "Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội, đƣợc quy định trong Bộ luật hình sự do ngƣời có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cánh cố ý hoặc vô ý xâm phạm tới độc lập, chủ quyền, thống nhất toàn vẹn lãnh thổ tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự an toàn xã hội, quyền lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, tự do, tài sản, các quyền, lợi ích hợp pháp khác của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa". Đồng thời, dựa vào khái niệm Tội hoạt động tƣ pháp qui định tại Điều 292 và đặc điểm pháp lý của Tội trốn khỏi nơi giam, giữ hoặc trốn khi đang bị dẫn giải, đang bị xét xử cho phép ta đƣa ra khái niệm về tội trốn khỏi nơi giam, giữ nhƣ sau: 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trốn khỏi nơi giam, giữ hoặc trốn khi đang bị dẫn giải, đang bị xét xử là hành vi bỏ trốn của người đang bị giam, giữ, đang bị dẫn giải hoặc đang bị xét xử thực hiện một cách cố ý xâm hại đến trật tự tư pháp, đến sự hoạt động đúng đắn của các cơ quan tư pháp trong quá trình giải quyết vụ án hình sự. SỰ CẦN THIẾT VÀ Ý NGHĨA CỦA VIỆC QUI ĐỊNH TỘI TRỐN KHỎI NƠI GIAM, GIỮ HOẶC TRỐN KHI ĐANG BỊ DẪN GIẢI, ĐANG BỊ XÉT XỬ TRONG LUẬT HÌNH SỰ 1.
Sự cần thiết Trong cơ cấu tổ chức bộ máy Nhà nƣớc, hệ thống các cơ quan tƣ pháp giữ một vị trí rất quan trọng. Hệ thống tƣ pháp trƣớc hết đƣợc coi là một trong những yếu tố của hệ thống kiểm tra, kiểm soát xã hội; thứ hai hệ thống cơ quan tƣ pháp đƣợc coi là một khâu trong cơ cấu thực thi quyền tƣ pháp bảo đảm việc xét xử và và giải quyết vụ án đúng đắn; và cuối cùng hệ thống tƣ pháp đƣợc coi là một hệ thống của cả quá trình áp dụng pháp luật từ phía cơ quan Nhà nƣớc. Nhƣ vậy, hệ thống cơ quan tƣ pháp có mối liên hệ bên trong và bên ngoài của nó.