Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CÁC TỘI LÀM LÂY LAN DỊCH BỆNH NGUY HIỂM CHO NGƯỜI, ĐỘNG VẬT, THỰC VẬT 1. Những khái niệm có liên quan 1. Khái niệm dịch bệnh cho người, cho động vật, thực vật Trong thời gian gần đây, trên thế giới cũng như ở Việt Nam thường xuyên xuất hiện các loại dịch bệnh nguy hiểm ở người với nhiều chủng khác nhau có thể gây tử vong hàng loạt nếu không có biện pháp phòng ngừa, điều trị hiệu quả. Ở các loài động vật, thực vật cũng xuất hiện nhiều dịch bệnh nguy hiểm gây ảnh hưởng xấu đến sản xuất nông nghiệp, trồng trọt và chăn nuôi, có khả năng tấn công sang con người.
Các loại dịch bệnh nêu trên đã gây ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của con người, đến môi trường, chất lượng vệ sinh an toàn thực phẩm, an ninh lương thực, thiệt hại đến nền kinh tế quốc dân. Trong cuộc sống của mỗi con người thì mong ước sức khỏe luôn là mong ước đầu tiên và lớn nhất. Tuy nhiên, cũng như những sinh vật khác trên trái đất, con người cũng chịu sự tác động của các yếu tố của môi trường tự nhiên, điều này làm ảnh hưởng tới sức khỏe của con người mà chúng ta hay gọi là bệnh tật. Bệnh tật của con người có nhiều loại, trong đó có thể chia thành bệnh truyền nhiễm và bệnh không truyền nhiễm.
Nếu như bệnh không truyền nhiễm thì mức độ nguy hiểm của nó thường thấp, vì việc mắc bệnh chỉ ảnh hưởng đến một cá thế mà không lây lan sang cá thể khác. Tuy nhiên, bệnh truyền nhiễm lại khác, mức độ nguy hiểm cao hơn hẳn, bởi lẽ chỉ cần một cá thể mắc bệnh thì có khả năng lây lan rộng ra cộng đồng làm ảnh hưởng đến nhiều người khác nhau mà tùy thuộc quy mô người ta có thể gọi là dịch hay đại dịch. Nếu như mức độ bệnh truyền nhiễm đã trở nên nghiêm trọng, lây lan 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com trên diện rộng ảnh hưởng tới nhiều người hoặc một cộng đồng thì chúng ta có khái niệm dịch. Theo luật phòng chống các bệnh truyền nhiễm thì: “Dịch là sự xuất hiện bệnh truyền nhiễm với số người mắc bệnh vượt quá số người mắc bệnh dự tính bình thường trong một khoảng thời gian xác định ở một khu vực nhất định” [45, tr.
Dịch cho thấy mức độ nguy hiểm của bệnh truyền nhiễm, khái niệm này phản ảnh ánh mức độ lây lan của bệnh truyền nhiễm ở người đã ở diện rộng hay còn gọi là vùng dịch. Theo các nhà y học thì bệnh truyền nhiễm bao gồm các thể loại sau: - Nhóm A gồm các bệnh truyền nhiễm đặc biệt nguy hiểm có khả năng lây truyền rất nhanh, phát tán rộng và tỷ lệ tử vong cao hoặc chưa rõ tác nhân gây bệnh. Các bệnh truyền nhiễm thuộc nhóm A bao gồm bệnh bại liệt; bệnh cúm A-H5N1; bệnh dịch hạch; bệnh đậu mùa; bệnh sốt xuất huyết do vi rút Ê - bô - la (Ebola), Lát-sa (Lassa) hoặc Mác-bớc (Marburg); bệnh sốt Tây sông Nin (Nile); bệnh sốt vàng; bệnh tả; bệnh viêm đường hô hấp cấp nặng do vi rút và các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm mới phát sinh chưa rõ tác nhân gây bệnh; - Nhóm B gồm các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm có khả năng lây truyền nhanh và có thể gây tử vong. Các bệnh truyền nhiễm thuộc nhóm B bao gồm bệnh do vi rút A-đê-nô (Adeno); bệnh do vi rút gây ra hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải ở người (HIV/AIDS); bệnh bạch hầu; bệnh cúm; bệnh dại; bệnh ho gà; bệnh lao phổi; bệnh do liên cầu lợn ở người; bệnh lỵ A- míp (Amibe); bệnh lỵ trực trùng; bệnh quai bị; bệnh sốt Đăng gơ (Dengue), sốt xuất huyết Đăng gơ (Dengue); bệnh sốt rét; bệnh sốt phát ban; bệnh sởi; bệnh tay-chân-miệng; bệnh than; bệnh thủy đậu; bệnh thương hàn; bệnh uốn ván; bệnh Ru-bê-ôn (Rubeon); bệnh viêm gan vi rút; bệnh viêm màng não do não mô cầu; bệnh viêm não vi rút; bệnh xoắn khuẩn vàng da; bệnh tiêu chảy do vi rút Rô-ta (Rota); - Nhóm C gồm các bệnh truyền nhiễm ít nguy hiểm, khả năng lây 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com truyền không nhanh.
Các bệnh truyền nhiễm thuộc nhóm C bao gồm bệnh do Cờ-la-my-đi-a (Chlamydia); bệnh giang mai; các bệnh do giun; bệnh lậu; bệnh mắt hột; bệnh do nấm Can-đi-đa-an-bi-căng (Candida albicans); bệnh Nô-ca-đi-a (Nocardia); bệnh phong; bệnh do vi rút Xi-tô-mê-ga-lô (Cytomegalo); bệnh do vi rút Héc-péc (Herpes); bệnh sán dây; bệnh sán lá gan; bệnh sán lá phổi; bệnh sán lá ruột; bệnh sốt mò; bệnh sốt do Rích-két-si- a(Rickettsia); bệnh sốt xuất huyết do vi rút Han-ta (Hanta); bệnh do Tờ-ri-cô- mô-nát (Trichomonas); bệnh viêm da mụn mủ truyền nhiễm; bệnh viêm họng, viêm miệng, viêm tim do vi rút Cốc-xác-ki (Coxsakie); bệnh viêm ruột do Giác-đi-a (Giardia); bệnh viêm ruột do Vi-bờ-ri-ô Pa-ra-hê-mô-ly-ti-cút (Vibrio Parahaemolyticus) và các bệnh truyền nhiễm khác [45, tr. Như vậy, có rất nhiều loại bệnh truyền nhiễm khác nhau, trong đó có Hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải ở người (HIV/AIDS). Tuy nhiên, trong phạm vi tội danh nghiên cứu trong luận văn này thì điều luật chỉ đề cập đến các loại bệnh truyền nhiễm thông thường. Còn hành vi làm lây truyền HIV thì thuộc phạm vi điều chỉnh của tội lây truyền HIV cho người khác (Điều 117) và Tội cố ý truyền HIV cho người khác (Điều 118) của BLHS.
Do đó luận văn không nghiên cứu về loại bệnh truyền nhiễm này. Theo quy định của Luật phòng chống bệnh truyền nhiễm, thẩm quyền công bố vùng dịch được quy định quy định thẩm quyền cho các cơ quan sau: - Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh công bố dịch theo đề nghị của Giám đốc Sở Y tế đối với bệnh truyền nhiễm thuộc nhóm B và nhóm C; - Bộ trưởng Bộ Y tế công bố dịch theo đề nghị của Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh đối với bệnh truyền nhiễm thuộc nhóm A và đối với một số bệnh truyền nhiễm thuộc nhóm B khi có từ hai tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương trở lên đã công bố dịch; - Thủ tướng Chính phủ công bố dịch theo đề nghị của Bộ trưởng Bộ Y 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tế đối với bệnh truyền nhiễm thuộc nhóm A khi dịch lây lan nhanh từ tỉnh này sang tỉnh khác, ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe con người. Động vật là sinh vật xuất hiện phổ biến trên trái đất, với nhiều loại khác nhau, trong đó có nhiều loại đã được con người thuần hóa từ rất lâu trong lịch sử, giờ đây trở thành những con vật gần gũi với con người, cung cấp nguồn thực phẩm lớn cho con người. Khái niệm động vật được hiểu theo Pháp lệnh Thú y số 18/2004/PL-UBTVQH11 ngày 29 tháng 04 năm 2004 của Ủy ban thường vụ Quốc Hội, theo đó: “Động vật là các loài thú, cầm, bò sát, ong, tằm và các loài côn trùng khác; động vật lưỡng cư; cá, giáp xác, nhuyễn thể, động vật có vú sống dưới nước và các loài động vật thủy sinh khác” [66, tr.
Việc khai thác nguồn lợi từ động vật mang lại gọi là sản phẩm động vật, theo Pháp lệnh Thú y thì “sản phẩm động vật” là thịt, trứng, sữa, mật ong, sáp ong, sữa ong chúa, tinh dịch, phôi động vật, huyết, nội tạng, da, lông, xương, sừng, ngà, móng, các sản phẩm khác có nguồn gốc từ động vật [66, tr. Với tính chất là sinh vật trên trái đất, động vật cũng như con người có khả năng mắc bệnh tật trong đó có các bệnh truyền nhiễm rất cao. Thực tế các đại dịch lớn gần đây như cúm gia cầm, bò điên, lợn tai xanh, lở mồm long móng. cho thấy mức độ nguy hiểm của dịch bệnh động vật.
Dịch bệnh động vật là một bệnh truyền nhiễm thuộc Danh mục các bệnh phải công bố dịch hoặc Danh mục các bệnh nguy hiểm của động vật làm động vật mắc bệnh, chết nhiều hoặc làm lây lan trong một hoặc nhiều vùng. Theo Quyết định 64/2005/QĐ-BNN ngày 13/10/2005 của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn về việc ban hành danh mục các bệnh phải công bố dịch; Các bệnh nguy hiểm của động vật; Các bệnh phải áp dụng các biện pháp phòng bệnh bắt buộc thì: Danh mục các bệnh phải công bố dịch (Danh mục A) là danh mục các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm của động vật, gây thiệt hại lớn về kinh tế hoặc 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com có khả năng lây lan sang người, bắt buộc phải công bố khi có dịch gồm: bệnh thuộc danh mục bảng A của Luật Thú y thế giới (Lở mồm long móng; Cúm gia cầm chủng độc lực cao (HPAI); Dịch tả lợn; Dịch tả trâu bò; Bệnh Lưỡi xanh; Bệnh New Castle; Bệnh Đậu cừu, Đậu dê) và những bệnh khác thuộc bảng A của Luật Thú y thế giới khi xuất hiện ở Việt Nam. Ngoài ra một số bênh khác thuộc danh mục bảng B của Luật Thú y thế giới cũng bắt buộc phải công bố dịch, như bệnh Nhiệt thán, bệnh dại, bệnh tụ huyết trùng trâu bò và bệnh Bò điên. Theo Danh mục các bệnh nguy hiểm của động vật (Danh mục B) là danh mục các bệnh do vi sinh vật, ký sinh trùng gây ra cho động vật, có khả năng lây lan rộng, có thể lây sang người được quy định.
Ví dụ: Bệnh lở mồm, long móng ở gia súc; bệnh tụ huyết trùng ở trâu, bò, lợn; bệnh bò điên; bệnh dịch tả lợn, trâu bò; bệnh lưỡi xanh; bệnh cúm gia cầm chủng độc lực cao; bệnh nhiệt than, bệnh dại; bệnh gum bô rô; bệnh giun bao; bệnh Nui cát xơn; bệnh Lép tô; bệnh tiên mao trùng; bệnh biên trùng; bệnh giả dại; bệnh ung khí than; bệnh lê dạng trùng; bệnh suyễn lơn; bệnh rối loạn sinh sản và hô hấp ở lợn [66, tr. Đây là những danh mục mà theo đó, nếu động vật mắc phải thì gọi là mắc phải bệnh truyền nhiễm, và nếu nhiều cá thể động vật mắc phải trên một diện lớn, có tính chất lây lan mạnh thì gọi là dịch bệnh động vật. Thẩm quyền công bố dịch bệnh là Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh hoặc Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn khi đủ các điều kiện như: Dịch bệnh thuộc Danh mục các bệnh phải công bố dịch xảy ra trong tỉnh có khả năng lây lan rộng; Có báo cáo bằng văn bản của Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp huyện về diễn biến tình hình dịch bệnh; Có kết luận chẩn đoán xác định là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm của động vật của cơ quan quản lý nhà nước về thú y [66, tr.12]… Thực vật là sinh vật có sinh khối lớn nhất trên trái đất hiện nay, với số 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com lượng giống loài đa dạng nhất.