Chương 1 TỐ TỤNG TRANH TỤNG VÀ VIỆC TIẾP THU Ở MỘT SỐ NƢỚC TRÊN THẾ GIỚI 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM TỐ TỤNG TRANH TỤNG. Khái niệm tố tụng tranh tụng hình sự: Tố tụng hình sự và các giai đoạn của nó được quy định trong pháp luật tố tụng hình sự của mỗi nước. Ở Việt Nam, các giai đoạn của tố tụng hình sự được quy định trong bộ luật tố tụng hình sự, theo đó quá trình giải quyết vụ án hình sự gồm các giai đoạn khởi tố, điều tra, truy tố , xét xử và thi hành án.
Khác với quan điểm của một số nước thuộc hệ thống pháp luật Anh - Mỹ cho rằng tố tụng hình sự chỉ bao gồm có giai đoạn xét xử vụ án hình sự tại phiên toà, quan điểm của các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu cũng như Liên xô trước đây cho rằng quá trình giải quyết vụ án hình sự có nhiều giai đoạn được bắt đầu từ khi cơ quan có thẩm quyền nhận được tin báo và tố giác về tội phạm đến khi có bản án hoặc quyết định của Toà án có hiệu lực và được thi hành trong thực tế. Hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng, cá nhân, cơ quan Nhà nước, tổ chức xã hội là nhằm giải quyết nhiệm vụ của các giai đoạn tố tụng khác nhau, nhưng đều hướng tới mục đích là giải quyết vụ án hình sự khách quan, toàn diện. Có thể nói, “Tố tụng hình sự là toàn bộ hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng và cá nhân, cơ quan Nhà nước, tổ chức xã hội nhằm giải quyết vụ án hình sự khách quan, toàn diện, nhanh chóng, chính xác và đúng pháp luật” [38, tr. Dựa vào các đặc điểm của tố tụng hình sự, trên thế giới hiện đang tồn tại hai hệ tố tụng cơ bản: Tố tụng tranh tụng và tố tụng thẩm vấn (xét hỏi).
11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hai loại tố tụng hình sự này khác nhau ở đặc trưng nổi bật là: Tố tụng tranh tụng – mang đặc điểm tố tụng đối kháng, còn tố tụng thẩm vấn là tố tụng không đối kháng hay không tranh tụng [9, tr. Trong khoa học pháp lý, khái niệm tranh tụng trong tố tụng hình sự được hiểu theo hai nghĩa khác nhau: Quá trình tranh tụng (cuộc tranh tụng) và nguyên tắc tranh tụng. Quan điểm cho rằng, quá trình tranh tụng hay cuộc tranh tụng được bắt đầu muộn hơn thời điểm bắt đầu của quá trình tố tụng hình sự và kết thúc sớm hơn thời điểm kết thúc của nó, quan điểm khác lại cho rằng qúa trình tranh tụng bắt đầu cùng với thời điểm bắt đầu của quá trình tranh tụng. Với quan điểm cho rằng quá trình tranh tụng được bắt đầu cùng với thời điểm bắt đầu của quá trình tố tụng hình sự, nghĩa là từ khi có quyết định khởi tố vụ án hình sự của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền.
Tuy nhiên, quan điểm này chưa đủ sức thuyết phục vì vào thời điểm đó chưa có sự buộc tội nào của cá nhân hoặc Nhà nước do chưa có đối tượng bị buộc tội vì chưa phát hiện ra ai là người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội. Sự buộc tội trong tố tụng hình sự chỉ xuất hiện khi thoả mãn điều kiện là nhằm vào một đối tượng cụ thể, không thể tồn tại sự buộc tội mà không xác định đối tượng. Chỉ khi xuất hiện sự buộc tội của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền đối với một đối tượng là cá nhân cụ thể (ở một số nước có thể là pháp nhân) hoặc khi có biện pháp áp dụng từ phía Nhà nước làm hạn chế quyền của chủ thể bị áp dụng (ví dụ: bị tạm giữ), thì kể từ thời điểm này ở phía người bị buộc tội (bên bị buộc tội) hoặc người bị áp dụng biện pháp hạn chế quyền mới xuất hiện sự bào chữa để bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của mình, chống lại sự buộc tội hoặc hạn chế quyền đó. Như vậy, cuộc tranh tụng chỉ có thể bắt đầu khi xuất hiện hai bên có quan điểm đối lập nhau trong tố tụng hình sự.
Đó là 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bên buộc tội và bên bào chữa với hai chức năng tương ứng là chức năng buộc tội và chức năng gỡ tội. Theo nghĩa đầy đủ thì tranh tụng chính là sự kiện cáo nhau. Đó là “Tranh luận giữa hai bên có lập trường tương phản với nhau, yêu cầu Toà án làm trọng tài phân xử” [24, tr. Như vậy, trong tố tụng hình sự, quá trình tranh tụng được thể hiện tập trung, rõ nhất trong phiên xét xử vụ án và gắn liền với chức năng tài phán.
Tại phiên toà xét xử vụ án hình sự, dưới sự điều khiển của Chủ toạ phiên toà, với sự tham gia đầy đủ của tất cả các chủ thể thuộc bên buộc tội, bên bào chữa, hoạt động buộc tội, bào chữa và xét xử được thực hiện. Bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật của Toà án là văn bản pháp lý có giá trị bắt buộc kết thúc quá trình tranh tụng giữa các bên. Tuy nhiên tuỳ thuộc vào phần quyết định của cấp có thẩm quyền về nội dung huỷ án mà quá trình tranh tụng có thể được tiến hành lại ở các mức độ khác nhau. Tranh luận được hiểu là “Bàn cãi để tìm ra lẽ phải” [25, tr.
Tranh luận là một hoạt động có thể diễn ra trong một khoảng thời gian không xác định, việc kết thúc tranh luận phụ thuộc vào các chủ thể tham gia tranh luận, khi lẽ phải được xác định [50, tr. Cuộc tranh luận về vụ án hình sự có thể được tiến hành theo các quy định về trình tự, thủ tục của pháp luật tố tụng hình sự khi Toà án là người đứng giữa hai bên trong tố tụng hình sự làm trọng tài phân xử và ra phán quyết cuối cùng có giá trị pháp lý bắt buộc kết thúc quá trình tranh luận vụ án. Sự tranh luận trong quá trình giải quyết vụ án hình sự cũng có thể được tiến hành dưới các hình thức khác không phụ thuộc vào các giai đoạn tố tụng và không bị bắt buộc phải tuân theo các quy định của pháp luật tố tụng hình sự. Nó có thể được tiến hành và được thể hiện dưới hình thức họp rút kinh nghiệm, trao đổi ý kiến giữa các cơ quan tiến hành tố tụng, trong hội 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thảo khoa học, giữa các cá nhân… chúng được diễn ra với không gian và thời gian tuỳ nghi theo ý chí chủ quan của bất kỳ chủ thể nào quan tâm đến vụ án.
Thậm chí nó có thể được diễn ra sau khi bản án đã được chấp hành xong. Hình thức, mức độ, phạm vi của những cuộc tranh luận nêu trên là khác nhau tuỳ thuộc vào mục đích của các chủ thể tham gia tranh cãi. Đây không phải là quá trình tranh tụng trong tố tụng hình sự mà là sự tranh luận ở nghĩa chung nhất. Tóm lại, quá trình tranh tụng bắt đầu muộn hơn và kết thúc sớm hơn thời điểm của quá trình tố tụng hình sự, nó chỉ bao gồm các hoạt động và các hành vi tố tụng của các chủ thể nhằm thực hiện các chức năng tố tụng cơ bản: Buộc tội, bào chữa và tài phán.
Trong tố tụng hình sự còn có những hoạt động và hành vi tố tụng của các chủ thể nhằm thực hiện các chức năng nhiệm vụ khác của tố tụng hình sự như phòng ngừa tội phạm, tuyên truyền pháp luật, giáo dục cải tạo phạm nhân, nhưng những hành vi này không nằm trong giới hạn của quá trình tranh tụng [46, tr. Nguyên tắc tranh tụng: Theo từ điển tiếng Việt “ nguyên tắc” là “Điều cơ bản định ra, nhất thiết phải tuân theo trong một loạt việc làm [25, tr. Như vậy, nguyên tắc được hiểu với nghĩa là “tư tưởng chỉ đạo, quy tắc cơ bản của một hoạt động nào đó [38, tr. Trong khoa học pháp lý, theo nghĩa chung nhất thì nguyên tắc của pháp luật là những nguyên lý, tư tưởng chỉ đạo cơ bản có tính chất xuất phát điểm, thể hiện tính toàn diện, linh hoạt và có ý nghĩa bao trùm, quyết định nội dung và hiệu lực của pháp luật [8, tr.
Nguyên tắc của tố tụng hình sự là những phương châm, những định hướng chi phối và quyết định toàn bộ các giai đoạn tố tụng hình sự hoặc một số giai đoạn tố tụng hình sự và mang tính chất định hướng cho mọi hoạt động và hành vi tố tụng [32, tr. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo các nước thuộc hệ thống pháp luật Anh – Mỹ thì nguyên tắc tranh tụng được coi là cơ sở của tố tụng hình sự; còn theo quan điểm Ba Lan thì nó là nguyên tắc tổ chức và là nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự; và được xác định là nguyên tắc của tố tụng theo quan điểm của các nước thuộc Liên Xô cũ và Đông Đức trước đây [46, tr. Mặc dù được thừa nhận ở nhiều góc độ khác nhau nhưng tranh tụng chính là phương tiện để đạt được mục đích và nhiệm vụ đặt ra của tố tụng hình sự là nhằm giải quyết vụ án hình sự khách quan, toàn diện, nhanh chóng, chính xác, đúng pháp luật. Nó bảo đảm cho các chủ thể có thể thực hiện có hiệu quả chức năng của mình trong tố tụng hình sự, đặc biệt là ở giai đoạn xét xử vụ án.
Ta có thể thấy rõ, không những tranh tụng thể hiện bản chất dân chủ và nhân đạo của tố tụng hình sự mà còn là cơ sở để xác định địa vị tố tụng, vị trí, vai trò và chức năng của các chủ thể tiến hành tố tụng cũng như các chủ thể tham gia tố tụng. Như vậy nếu chỉ coi tranh tụng là một phương pháp nhằm thực hiện mục đích xác định sự thật khách quan trong vụ án hình sự mà không coi tranh tụng là một nguyên tắc của tố tụng hình sự là một thiếu sót. Việc khẳng định tranh tụng là một nguyên tắc của tố tụng hình sự có ý nghĩa to lớn trong việc bảo vệ các quyền con người trong lĩnh vực tố tụng hình sự. Chính vì vậy, nguyên tắc tranh tụng đã được thừa nhận trên phạm vi toàn cầu.
Tại Điều 10 Tuyên ngôn toàn thế giới về nhân quyền của Liên hợp quốc ngày 10.