Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài Tranh tụng tại phiên toà tuy mới ở Việt Nam nhưng với nhiều nước trên thế giới đã có truyền thống hàng trăm năm. Do vậy, hiện nay có các tài liệu nước ngoài trực tiếp hoặc gián tiếp bàn về tranh tụng và chất lượng tranh tụng tại phiên toà của KSV.
Các công trình, bài viết có liên quan đến vấn đề tranh tụng do các tác giả nước ngoài thể hiện, với các nội dung: Sự phát triển của tố tụng tranh tụng từ thế kỷ 11 tại Vương Quốc Anh với sự thể hiện của thủ tục tranh tụng, chế định Bồi thẩm đoàn, các chủ thể gồm Luật sư, Thẩm phán, nhân chứng, các quy tắc về chứng cứ. Tiêu biểu có các công trình nghiên cứu sau: - Cuốn sách "Adversarial versus Inquisitorial Justice: Psychological Perspectives on Criminal Justice Systems" (Sự đối nghịch giữa tư pháp tranh tụng với tư pháp xét hỏi: Những đặc điểm tâm lý trong các hệ thống tư pháp hình sự) của các tác giả Peter J. van Koppen và Steven D. Các tác giả công trình nghiên cứu khẳng định rằng việc so sánh giữa các mô hình tư pháp là việc làm không đơn giản vì mỗi mô hình đều có lý do để tồn tại trong thực tiễn mỗi quốc gia.
Mỗi quốc gia có sự khác nhau về hệ thống tố tụng ở nhiều khía cạnh, tuy vậy, mỗi quốc gia đang cố gắng có sự thay đổi về hệ thống tố tụng nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn [108, tr. Mặc dù, giữa mô hình tố tụng tranh tụng và mô hình tố tụng xét hỏi có những khác biệt cơ bản nhưng chúng có những đặc điểm chung, điều này được minh chứng rõ rệt giữa mô hình tranh tụng của Mỹ và mô hình xét hỏi ở Hà Lan. Hơn nữa, trong thực tế không có một hệ thống tố tụng hình sự của quốc gia nào tuyệt đối hoá một mô hình mà có sự pha trộn, như ở Châu Âu "không có một hệ thống pháp luật hình sự nào thuần tuý là mô hình xét hỏi hay mô hình buộc tội mà là sự kết hợp của cả hai mô hình trên" [108, tr. 9 - Cuốn sách "Adversarial Justice: America’s Court System on Trial" (Tố tụng tranh tụng trong các phiên tòa xét xử ở Mỹ) của tác giả Theodore L.
Công trình nghiên cứu đã khái quát hệ thống tranh tụng trong hoạt động tố tụng ở Mỹ. Bên cạnh những ưu điểm, tác giả cũng cho rằng, mô hình này cũng có những yếu điểm nhất định như: như tính thụ động của thẩm phán xét xử và bồi thẩm đoàn, điều này đang tạo ra cơ hội cho nhiều người thoát tội, chính vì thế cần phải tiến hành cải cách, trong đó đặc biệt nâng cao vai trò, trách nhiệm của luật sư. - Cuốn sách "Readings on Adversarial Justice: The American Approach to Adjudication" (Tuyển tập nghiên cứu về tư pháp tranh tụng: Mô hình xét xử ở Mỹ) của tác giả Stephan Landsman [109]. Công trình nghiên cứu đã trình bày khái quát về mô hình tranh tụng; các quan điểm khác nhau về hệ thống tranh trụng; những giới hạn về tính trung lập và khả năng thụ động của các thẩm phán.
- Cuốn sách "Beyond the Adversarial System" (Vượt trên hệ thống tranh tụng) của các tác giả Helen Stacy, Michael Lavarch [104]. Công trình nghiên cứu về hệ thống tố tụng ở Úc, đặc biệt là mô hình tố tụng tranh tụng ở Úc, qua đó so sánh với mô hình tranh tụng ở Mỹ để thấy được những sự khác biệt giữa hai mô hình này với nhau. - Cuốn sách "On the Adversary system and Justice" (Bàn về hệ thống tranh tụng và công lý) của tác giả Martin P. Bài viết phân tích công lý từ khía cạnh các học thuyết tố tụng, đặc biệt là trong hệ thống tranh tụng.
Ví dụ như lý thuyết tìm kiếm sự thật, một trong những học thuyết có nhiều ảnh hưởng trong lĩnh vực tố tụng tại các quốc gia có hệ thống pháp luật phát triển, cũng nhấn mạnh rằng mặc dù các cơ chế tố tụng đều hướng tới việc tìm ra sự thật khách quan của vụ việc nhưng công lý và sự thật khách quan của vụ việc là không hoàn toàn đồng nhất. Công lý là một điều gì đó rộng lớn và có ý nghĩa sâu sắc hơn so với sự thật, sự thật khách quan của vụ việc chỉ là một trong những thành tố cơ bản của công lý. 10 - Một số công trình nghiên cứu khác như: bài nghiên cứu "Cân bằng quyền lực trong hệ thống tranh tụng" của tác giả Martin Blackmore [49], tài liệu của Văn phòng Viện trưởng Viện công tố, bang New SouthWeles, Úc; Các thủ tục tố tụng ở Hoa kỳ và những hạn chế về mặt Hiến định và Luật định đối với thương lượng lời khai được thể hiện trong cuốn sách "Khái quát hệ thống pháp luật Hoà kỳ", dịch từ nguyên bản tiếng Anh "Outlie of the U.S, Legal System" của Nhà xuất bản Congressional Quarterly [103]; Bài giảng "Cải cách Toà án" của Trường Đại học Connor [79] đã nêu nhiều vấn đề mang tính hạn chế của Tố tụng tranh tụng như: Luật sư quá nhiệt tình, lạm dụng quy trình trước phiên toà và trong điều tra, huấn luyện nhân chứng và trên cơ sở đó đưa ra ý tưởng cải cách Toà án. Với cách tiếp cận tương tự, tác giả Setsuo Miyazama nhận định: Thủ tục tranh tụng không có Bồi thẩm đoàn, thẩm phán có quá nhiều quyền lực, một hệ thống tranh tụng không cân bằng, phải có hệ thống tranh tụng, trích: "Nội dung hệ thống tranh tụng Nhật bản", Nhà xuất bản Palgrave Macmilan Houndmills, Basingstoke, Hamsphine [106]; các đặc điểm tố tụng tranh tụng, tố tụng thẩm vấn, nhược điểm và ưu điểm của hai hệ tố tụng này, vấn đề kết hợp tố tụng tranh tụng với tố tụng thẩm vấn ở Pháp, một số hạn chế cần lưu ý khi Việt Nam muốn cải cách theo hướng tố tụng tranh tụng được nêu trong bài phát biểu "Tố tụng tranh tụng và tố tụng xét hỏi" của bà Elisabeth Pelsez - Thẩm phán Toà phúc thẩm Rouen và ông Christian Rayseguier - Viện trưởng Viện công tố tại Rouen trong Hội thảo ngày 18/01/2002 do Viện khoa học xét xử và Nhà pháp luật Việt Pháp [87]; Đặc điểm của hai hệ tố tụng dưới góc độ so sánh trong bài viết Dato’Param Cuma raswamy và Manfred Nowak đồng tổ chức tại Hội thảo về nhân quyền - Hội nghị thượng đỉnh Á - Âu (ASEM) không chính thức lần thứ 9, Strasbourg, Pháp, năm 2009.
Ngoài những tài liệu trên còn có các tài liệu nước ngoài trực tiếp, gián gián tiếp liên quan sau: cuốn sách "Hearing the Victim: Adversarial Justice, Crime Victims and the State" của tác giả Anthony Bottoms, Julian Roberts [102]; "A Brief Survey of the Development of the Adversary System" (Một khảo sát về phát triển hệ thống tranh tụng) của tác giả Stephan Landsman [108]; v. Các công trình nghiên cứu trong nước về vấn đề nghiên cứu Trong tố tụng hình sự, hoạt động tranh tụng giữa các chủ thể có liên quan trong quá trình xử lý tội phạm qua những vụ án hình sự là vấn đề không phải mới trong khoa học pháp lý và được ghi nhận thành nguyên tắc của tố tụng hình sự và áp dụng phổ biến hầu hết ở các nước trên thế giới. Ở Việt Nam từ trước tới nay vấn đề tranh tụng và nâng cao chất lượng tranh tụng được quan tâm và đề cập tới nhiều. Vì vậy, những vấn đề liên quan đến tranh tụng, bảo đảm tranh tụng dân chủ, công khai giữa các chủ thể, trong đó có vai trò của KSV khi thực hành quyền công tố tại phiên toà xét xử án hình sự, đã và đang thu hút sự quan tâm nghiên cứu của các nhà khoa học pháp lý, đáng chú ý là các nhóm công trình khoa học sau: 1.
Nhóm những công trình nghiên cứu về các vấn đề cơ bản trong hoạt động tố tụng hình sự Nghiên cứu về hoạt động tố tụng hình sự đã được nhiều nhà khoa học pháp lý Việt Nam quan tâm nghiên cứu trong thời gian qua đã, trong đó có một số công trình tiêu biểu sau: - Cuốn sách "Nguyên tắc bảo đảm quyền bình đẳng trước tòa án trong luật tố tụng hình sự - những vấn đề lý luận và thực tiễn" của tác giả Trần Đức Hiếu [35] đã trình bày khái niệm, vị trí, ý nghĩa, nội dung và cơ chế của nguyên tắc bảo đảm quyền bình đẳng trước tòa án (trong đó bao gồm cả quyền bị cáo, bị hại và các chủ thể khác). Nghiên cứu các nguyên tắc bảo đảm quyền bình đẳng trước tòa án trong luật tố tụng hình sự ở Việt Nam từ 1945 đến nay và ở một số nước trên thế giới như cộng hòa nhân dân Trung Hoa, cộng hòa liên bang Đức, Nhật Bản, Liên bang Nga. Nghiên cứu quy định của pháp luật tố tụng hình sự và thực trạng áp dụng các nguyên tắc bảo đảm quyền bình đẳng trước tòa ở Việt Nam từ năm 1989 đến nay. Trên cơ sở phân tích, đánh giá các nguyên nhân của thực trạng, đưa ra định hướng và các giải pháp nâng cao hiệu quả nguyên tắc bảo đảm quyền bình đẳng trước tòa: Cải cách thủ tục tố tụng hình sự theo hướng dân chủ, 12 bình đẳng, công khai, minh bạch; xây dựng và hoàn thiện tổ chức bộ máy ngành Tòa án, đảm bảo vị trí độc lập của Tòa án và Thẩm phán trong hoạt động xét xử; hoàn thiện Bộ luật tố tụng pháp luật tố tụng hình sự; kiện toàn các cơ quan bổ trợ tư pháp; cần phải nâng cao điều kiện vật chất và kinh tế (quan tâm đào tạo cán bộ, thành lập các cơ quan bổ trợ tư pháp).
- Công trình "Nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo" của tác giả Bùi Bảo Trâm [76] đã khái quát chung về nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo. Sơ lược về quá trình hình thành và phát triển của nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo ở Việt Nam. Tìm hiểu nội dung cơ bản của nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của các đối tượng nêu trên trong pháp luật hình sự Việt Nam. Phân tích, đánh giá thực tiễn áp dụng, chỉ ra những tồn tại, vướng mắc trong hoạt động thực tiễn của chế định này.
