Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRANH TỤNG TRONG XÉT XỬ VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. KHÁI QUÁT VỀ MÔ HÌNH TỐ TỤNG TRANH TỤNG 1. Sự ra đời của mô hình tố tụng tranh tụng Mô hình tố tụng hình sự của một Quốc gia được thể hiện trong Luật Tố tụng hình sự của Quốc gia đó phản ánh cách thức giải quyết vụ án hình sự, từ việc xác định, chứng minh tội phạm đến phán quyết về tội phạm và trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội. Mô hình tố tụng hình sự phụ thuộc vào cơ sở kinh tế- chính trị- xã hội và nền pháp luật cũng như năng lực của các cơ quan tiến hành tố tụng mỗi Quốc gia.
Đối với những nước theo hệ thống pháp luật Common Law thì việc tìm đến sự thật khách quan của vụ án được coi là mục tiêu tối quan trọng và các Cơ quan tiến hành tố tụng có địa vị tích cực, chủ động trong quá trình tìm kiếm sự thật đó. Tuy cũng hướng đến mục tiêu tìm đến sự thật khách quan nhưng các nước theo dòng pháp luật Civil Law lại đặc biệt coi trọng đến quyền con người và địa vị bình đẳng giữa các bên trong quá trình tố tụng. Khi nghiên cứu về luật so sánh cho mô hình tố tụng tranh tụng được tìm thấy ở các nước thuộc hệ thống Common law, trong phần trình bày của mình tại Nhà pháp luật Việt – Pháp, bà Elisabeth Pelsez cho rằng mô hình tố tụng đầu tiên trong lịch sử phát triển của xã hội là tố tụng tranh tụng. Bà nhấn mạnh rằng các nhà nghiên cứu lịch sử pháp luật đều nhận định tố tụng tranh tụng đã được áp dụng tại Hy Lạp cổ đại và được đưa tới La Mã với tên gọi “thủ tục hỏi đáp liên tục”.
Anh quốc luôn được xem là quê hương của hệ thống Common law cho nên khi nghiên cứu đến tố tụng tranh tụng người ta không thể không xem xét pháp luật của Anh quốc. Reichel cho rằng 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hệ thống tranh tụng thường được coi là cái thay thế cho sự trả thù cá nhân. Quả thực, cho đến thế kỷ XIII ở Anh quốc những người bị xâm hại về tài sản, về thân thể chưa nhận được sự bảo hộ của pháp luật, họ chưa nhận được sự che chở của toà án và phải tự trả thù. Sau này để chấm dứt một nền công lý thô bạo, giải quyết các mâu thuẫn theo con đường “nợ máu phải trả bằng máu” thì vào khoảng năm 1252 đã xuất hiện một cái gọi là writ of trespass (tố quyền về sự vi phạm) ở Anh quốc và cũng từ đó người buộc tội đã chuyển từ cá nhân sang nhà nước và giữa họ xử sự với nhau theo kiểu tranh cãi và người ta gọi quy trình xét xử đó là tranh tụng hay đối tụng [10, tr.
TS Phạm Hồng Hải thì lịch sử tố tụng hình sự trên thế giới đã từng chứng kiến bốn loại hình tố tụng khác nhau. Ban đầu là tố tụng hình sự tố cáo ở nhà nước nô lệ, sau đó được thay thế bằng kiểu tố tụng hình sự xét hỏi ở nhà nước phong kiến. Vào thế kỷ 17,18 ở Châu Âu các nhà tư tưởng nổi tiếng đã tác động rất lớn tới quá trình dân chủ hoá nền tư pháp nói chung và tố tụng hình sự nói riêng, do đó kiểu tố tụng xét hỏi đã được chuyển sang kiểu tố tụng xét hỏi- tranh tụng và cuối cùng là tố tụng hình sự tranh tụng. Cũng theo PGS.TS Phạm Hồng Hải, mầm mống của tố tụng hình sự tranh tụng đã xuất hiện ở một số quốc gia trong khoảng từ thế kỷ X đến XIII khi ở các nơi đó tồn tại một phong tục gọi là “quyết đấu”.
Đây là phong tục rất thịnh hành thời cổ xưa khi người buộc tội và người bị buộc tội phải “thi đấu” với nhau (kể cả bằng sức mạnh) và chân lý được coi là thuộc về người chiến thắng. Ý tưởng có thể coi là “hoang dã” này đã ảnh hưởng tới cách thức tổ chức và thủ tục tố tụng hình sự và mô hình tố tụng hình sự tranh tụng ngày càng được hoàn thiện [18]. Có thể nói rằng, trong lịch sử phát triển tố tụng hình sự, ở hầu hết các nước đều bắt đầu từ mô hình đối tụng. Trong hệ thống đối tụng thời sơ khai, xét xử hình sự do nguyên đơn khởi xướng và thẩm phán không tự động điều tra hay xét xử một vụ án nào vì tất cả các vụ kiện đều được coi là tranh chấp giữa những 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com người tranh tụng.
Trong quá trình xét xử, cả hai bên đều có quyền và nghĩa vụ ngang bằng nhau, hai bên tranh tụng trước toà và thẩm phán sẽ xem xét và quyết định xem ai thắng kiện. Và dần dần khi xã hội phát triển đến một chừng mực nào đó và nhà nước buộc phải phát huy vai trò của mình thì kể cả khi không cần có sự khởi xướng của nguyên đơn, nhà nước vẫn có thể truy tố một kẻ nào đó ra trước toà và giữa họ sẽ diễn ra một quá trình tranh luận để đi tìm sự thật khách quan của vụ án, đó chính là hình ảnh của hệ tố tụng tranh tụng ngày nay. Như vậy, để có được mô hình tố tụng hình sự tranh tụng như hiện nay, lịch sử của tố tụng hình sự đã phải trải qua một thời gian khá dài với rất nhiều thử thách, thăng trầm và người ta vẫn đang bàn luận về ưu, nhược điểm của hệ tố tụng này nhưng đa số điều thừa nhận tính ưu việt của mô hình tố tụng tranh tụng so với các mô hình tố tụng hình sự khác. Khái niệm mô hình tố tụng tranh tụng Trên thế giới, hiện đang tồn tại nhiều loại mô hình tố tụng khác nhau, trong đó có hai mô hình tố tụng chính là: Mô hình tố tụng thẩm vấn (xét hỏi) và mô hình tố tụng tranh tụng.
Mô hình tố tụng hình sự là khái niệm khoa học với những tiêu chí nhất định để xác định Luật tố tụng hình sự một quốc gia thuộc mô hình tố tụng hình sự nào. Những tiêu chí đó bao gồm: Thứ nhất, về mục tiêu và phương pháp tố tụng sử dụng trong quá trình giải quyết vụ án. Các mô hình tố tụng đều có chung một mục đích là tìm ra sự thật khách quan của vụ án. Tuy nhiên, mô hình tố tụng thẩm vấn chủ yếu áp dụng phương pháp xét hỏi một chiều để tìm ra chân lý.
Còn mô hình tố tụng tranh tụng lại áp dụng phương pháp đối đáp hai chiều, một cách bình đẳng để tìm ra bên có lý hơn; Thứ hai, về vị trí, vai trò, quyền và nghĩa vụ của các chủ thể tố tụng. Đối với mô hình tố tụng hình sự tranh tụng, địa vị của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo hoàn toàn bình đẳng đối với bên buộc tội. Còn ở mô hình tố tụng thẩm vấn, các cơ quan tiến hành tố tụng giữ vị trí chủ động, tích cực, quyết 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com định trong quá trình giải quyết vụ án hình sự; Thứ ba, về vấn đề chứng cứ và chứng minh tội phạm: Trong khi mô hình tố tụng hình sự thẩm vấn quy định chỉ có Cơ quan tiến hành tố tụng mới có quyền thu thập chứng cứ và lập hồ sơ vụ án thì ở mô hình tố tụng hình sự tranh tụng, bên gỡ tội cũng có quyền thu thập chứng cứ và lập một hồ sơ hình sự riêng của mình. Tại phiên tòa, Luật sư trong mô hình tố tụng tranh tụng có quyền bình đẳng với bên Công tố, được triệu tập nhân chứng, đối đáp, xét hỏi những người có liên quan.
Điều này không có ở mô hình tố tụng thẩm vấn. Trên cơ sở các tiêu chí này, mô hình tố tụng tranh tụng có những đặc điểm sau: a.Trong tố tụng tranh tụng quá trình giải quyết vụ án hình sự được coi là quá trình giải quyết tranh chấp; b. Hình thành các bên (bên buộc tội, bên gỡ tội) bình đẳng trong việc thu thập chứng cứ, chứng minh trong quá trình giải quyết vụ án, có quyền nghĩa vụ tố tụng ngang nhau; c. Các chức năng cơ bản của TTHS được phân định rõ ràng tương ứng với các chủ thể buộc tội, chủ thể gỡ tội và chủ thể xét xử; d.
Không mong đợi sự hợp tác của bị can, bị cáo trong quá trình chứng minh, họ được quyền giữ im lặng; e. Tố tụng tranh tụng mang tính chất công khai và mở ra cơ hội cho các bên buộc tội và bên gỡ tội. Từ những đặc điểm nêu trên có thể đưa ra khái niệm về mô hình tố tụng tranh tụng như sau: Tố tụng tranh tụng là mô hình tố tụng hình sự mà ở đó xuất hiện bên buộc tội và bên gỡ tội có địa vị pháp lý ngang bằng nhau trong quá trình xác định sự thật khách quan của vụ án và toà án sẽ ra phán quyết dựa trên kết quả tranh tụng giữa các bên tại phiên toà. Những ưu điểm và hạn chế của mô hình tố tụng hình sự tranh tụng 1.
Ưu điểm Ưu điểm của mô hình tố tụng tranh tụng thể hiện ở những khía cạnh sau: - Mô hình tố tụng tranh tụng có một quy trình tố tụng công bằng, nhất 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com là trong giai đoạn xét xử với vai trò bình đẳng giữa bên buộc tội và bên bào chữa. Cả hai chủ thể này đều có quyền và nghĩa vụ như nhau trong suốt quá trình tố tụng. Ở giai đoạn tiền xét xử, họ có quyền như nhau trong việc điều tra, thu thập chứng cứ. Ở giai đoạn xét xử, chứng cứ của họ đều được đưa ra để thẩm tra trước Tòa.
Từ góc độ tố tụng, họ đều có quyền tác động như nhau tới phiên xét xử, có quyền lựa chọn nhân chứng để thẩm tra. Tố tụng tranh tụng được biết đến khi tính ưu việt của nó là không chỉ đề cao quyền con người mà còn phát huy tối đa tinh thần dân chủ. Tại các nước theo hệ tranh tụng, các cơ quan tiến hành tố tụng không bao giờ đứng trên và có ưu thế trội hơn bên gỡ tội mà giữa họ có một vị thế ngang bằng nhau, nhà nước và công dân đều có quyền và nghĩa vụ bình đẳng. Mô hình tố tụng tranh tụng đề cao dân chủ, công dân mà cụ thể là bị cáo cũng có quyền điều tra, thu thập chứng cứ để gỡ tội cho mình giống như là hoạt động của một công tố viên thu thập chứng cứ để buộc tội họ.