Tổ chức và hoạt động của Hội đồng nhân dân cấp xã từ thực tiễn huyện Tiên Phước

Phân tích tổ chức và hoạt động của HĐND cấp xã từ thực tiễn huyện Tiên Phước, Quảng Nam. Đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động.

• Tác giả: Võ Thị Bích Vân
• Người hướng dẫn: TS. Lê Thị Hải Nam
• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội
• Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính
• Đề tài: Tổ Chức Và Hoạt Động Của Hội Đồng Nhân Dân Cấp Xã Từ Thực Tiễn Huyện Tiên Phước, Tỉnh Quảng Nam
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN CẤP XÃ
• 1.1. Vị trí pháp lý, nhiệm vụ và quyền hạn của Hội đồng nhân dân cấp xã
• 1.2. Tổ chức của Hội đồng nhân dân cấp xã
• 1.3. Phương thức hoạt động của Hội đồng nhân dân cấp xã
• 1.4. Các mối quan hệ của HĐND cấp xã
• 1.5. Những yếu tố ảnh hưởng đến tổ chức và hoạt động của HĐND cấp xã
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN CẤP XÃ Ở HUYỆN TIÊN PHƯỚC, TỈNH QUẢNG NAM
• 2.1. Khái quát về điều kiện tự nhiên, tình hình kinh tế - xã hội của huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam và tình hình tổ chức chính quyền cấp xã tại huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam
• 2.2. Thực tiễn tình hình về tổ chức và hoạt động của Hội đồng nhân dân xã ở huyện Tiên Phước hiện nay
• 2.3. Đánh giá chung
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN CẤP XÃ TỪ THỰC TIỄN HUYỆN TIÊN PHƯỚC, TỈNH QUẢNG NAM
• 3.1. Quan điểm đổi mới tổ chức và hoạt động của Hội đồng nhân dân cấp xã từ thực tiễn huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam
• 3.2. Những giải pháp đổi mới tổ chức và hoạt động của Hội đồng nhân dân xã ở huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan tổ chức và hoạt động HĐND cấp xã Tiên Phước

Hội đồng nhân dân (HĐND) cấp xã là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của nhân dân. Hoạt động của HĐND cấp xã tại huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam được quy định và định hình bởi các văn bản pháp lý quan trọng. Hiến pháp năm 2013 và đặc biệt là Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 đã tạo ra một khung pháp lý vững chắc, xác định rõ vị trí, vai trò, cơ cấu tổ chức và các phương thức hoạt động. Theo đó, HĐND cấp xã không chỉ quyết định các vấn đề quan trọng của địa phương mà còn thực hiện chức năng giám sát tối cao đối với việc tuân theo Hiến pháp, pháp luật và việc thực thi các nghị quyết do chính HĐND ban hành. Tổ chức và hoạt động HĐND cấp xã tại Tiên Phước, Quảng Nam phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định này. Về cơ cấu, HĐND xã bao gồm các đại biểu HĐND xã do cử tri địa phương bầu ra, Thường trực Hội đồng nhân dân và các Ban chuyên trách. Luật năm 2015 đã mang đến những điểm mới, như việc thành lập các Ban của HĐND xã (Ban Pháp chế và Ban Kinh tế - Xã hội), giúp chuyên môn hóa và nâng cao hiệu quả hoạt động thẩm tra, giám sát. Nhiệm vụ quyền hạn HĐND cấp xã được quy định rõ ràng, từ việc ban hành nghị quyết, quyết định dự toán ngân sách, đến giám sát hoạt động của UBND cùng cấp. Hoạt động của HĐND chủ yếu diễn ra thông qua các kỳ họp Hội đồng nhân dân định kỳ và bất thường, nơi các quyết sách quan trọng được thảo luận và thông qua. Giữa hai kỳ họp, Thường trực HĐND và các Ban chịu trách nhiệm duy trì hoạt động thường xuyên, đảm bảo tính liên tục và hiệu quả của cơ quan dân cử. (Nguồn: Luận văn Thạc sĩ Võ Thị Bích Vân, 2021).

1.1. Vị trí pháp lý và vai trò HĐND cấp xã theo luật định

Vị trí pháp lý của HĐND cấp xã được khẳng định trong Điều 113 Hiến pháp năm 2013, là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí và quyền làm chủ của Nhân dân. Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 cụ thể hóa vai trò này, nhấn mạnh hai chức năng chính: quyết định và giám sát. Về chức năng quyết định, HĐND xã có thẩm quyền ban hành Nghị quyết HĐND xã về các vấn đề kinh tế - xã hội, ngân sách, quốc phòng, an ninh và đời sống dân sinh trong phạm vi được phân quyền. Về chức năng giám sát, HĐND thực hiện hoạt động giám sát của HĐND đối với việc tuân thủ pháp luật của các cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, xã hội và công dân trên địa bàn. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để tổ chức và hoạt động HĐND cấp xã tại Tiên Phước, Quảng Nam đi vào nền nếp, thực chất, đảm bảo quyền lực nhà nước thực sự thuộc về nhân dân.

1.2. Phân tích cơ cấu tổ chức HĐND huyện Tiên Phước

Theo Luật 2015, cơ cấu tổ chức HĐND huyện Tiên Phước ở cấp xã có những đổi mới quan trọng. Mỗi HĐND xã gồm các đại biểu do cử tri bầu, với số lượng được xác định dựa trên quy mô dân số. Thường trực Hội đồng nhân dân cấp xã bao gồm Chủ tịch và một Phó Chủ tịch, trong đó Phó Chủ tịch là đại biểu hoạt động chuyên trách. Điểm mới nổi bật là việc thành lập hai ban chuyên trách: Ban Pháp chế và Ban Kinh tế - Xã hội. Các Ban của HĐND xã hoạt động theo chế độ kiêm nhiệm, có nhiệm vụ thẩm tra các dự thảo nghị quyết, báo cáo, đề án và giúp HĐND thực hiện chức năng giám sát chuyên sâu theo lĩnh vực phụ trách. Cơ cấu này nhằm tăng cường tính chuyên nghiệp, nâng cao chất lượng các quyết sách và hiệu quả giám sát của HĐND xã tại Tiên Phước.

1.3. Nhiệm vụ và quyền hạn cốt lõi của HĐND cấp xã

Nhiệm vụ quyền hạn HĐND cấp xã được quy định tại Điều 33 Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2015. Các nhiệm vụ cốt lõi bao gồm: ban hành nghị quyết về các vấn đề thuộc thẩm quyền; quyết định biện pháp bảo đảm trật tự, an toàn xã hội; bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm các chức danh chủ chốt của HĐND và UBND cùng cấp; quyết định dự toán và phê chuẩn quyết toán ngân sách xã; giám sát việc tuân thủ pháp luật và thực hiện nghị quyết. Đặc biệt, HĐND có quyền lấy phiếu tín nhiệm đối với người giữ chức vụ do mình bầu ra, và thực hiện quyền chất vấn và trả lời chất vấn để làm rõ trách nhiệm của các cơ quan, cá nhân liên quan. Việc thực thi đầy đủ các quyền hạn này là thước đo hiệu quả hoạt động HĐND Quảng Nam ở cấp cơ sở.

II. Thách thức chính trong hoạt động HĐND cấp xã Tiên Phước

Mặc dù khung pháp lý đã được hoàn thiện, thực tiễn tổ chức và hoạt động HĐND cấp xã tại Tiên Phước, Quảng Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức và tồn tại. Một trong những vấn đề nổi cộm nhất là chất lượng và năng lực của một bộ phận đại biểu HĐND xã. Luận văn của tác giả Võ Thị Bích Vân chỉ ra rằng, trong nhiệm kỳ 2011-2016, tỷ lệ đại biểu chưa qua đào tạo chuyên môn còn ở mức 40%, và đến nhiệm kỳ 2016-2021 vẫn còn 25%. Trình độ hạn chế ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng phân tích, thẩm tra văn bản, tham gia thảo luận và đặc biệt là kỹ năng giám sát, chất vấn. Nhiều đại biểu hoạt động kiêm nhiệm, chịu áp lực từ công việc chuyên môn nên chưa dành đủ thời gian và tâm huyết cho nhiệm vụ dân cử. Thêm vào đó, hoạt động giám sát của HĐND đôi khi còn mang tính hình thức, chưa đi vào chiều sâu. Các cuộc giám sát chủ yếu dựa trên báo cáo của đơn vị được giám sát, thiếu công cụ và kỹ năng để xác minh thông tin một cách độc lập. Hoạt động chất vấn và trả lời chất vấn tại một số kỳ họp chưa thực sự gay gắt, còn tình trạng nể nang, né tránh, chưa làm rõ được trách nhiệm đến cùng. Mối quan hệ giữa HĐND và UBND cấp xã tuy được xác định là quan hệ giám sát và chấp hành nhưng trên thực tế đôi khi còn bị chi phối bởi cơ chế Đảng lãnh đạo, dẫn đến tính độc lập tương đối của HĐND chưa được phát huy tối đa. Những thách thức này đòi hỏi phải có các giải pháp đồng bộ để nâng cao hiệu quả hoạt động HĐND Quảng Nam tại cơ sở.

2.1. Hạn chế về năng lực và kỹ năng của đại biểu HĐND xã

Chất lượng đại biểu HĐND xã là yếu tố quyết định hiệu quả hoạt động của cơ quan dân cử. Tại Tiên Phước, một bộ phận đại biểu còn hạn chế về trình độ chuyên môn, lý luận chính trị và đặc biệt là các kỹ năng hoạt động thực tiễn. Nhiều đại biểu chưa nắm vững các quy định pháp luật, chưa nghiên cứu kỹ tài liệu nên việc tham gia thảo luận, biểu quyết tại kỳ họp Hội đồng nhân dân còn thụ động. Kỹ năng giám sát, phát hiện vấn đề, thu thập chứng cứ và kiến nghị giải pháp còn yếu. Bên cạnh đó, do phần lớn đại biểu hoạt động kiêm nhiệm, thời gian dành cho việc nghiên cứu, đi thực tế, tiếp xúc cử tri và thực hiện nhiệm vụ giám sát còn hạn chế, ảnh hưởng không nhỏ đến vai trò đại diện cho ý chí, nguyện vọng của nhân dân.

2.2. Khó khăn trong công tác giám sát và thẩm tra văn bản

Hoạt động giám sát của HĐND cấp xã gặp nhiều khó khăn. Các Ban của HĐND xã mới được thành lập, thành viên hoạt động kiêm nhiệm, không có chuyên môn sâu về tài chính, pháp luật nên việc thẩm tra các báo cáo, dự thảo Nghị quyết HĐND xã về ngân sách, đất đai còn gặp lúng túng. Theo báo cáo của HĐND huyện Tiên Phước, “Ban kinh tế - xã hội một số xã, thành viên của Ban không có chuyên môn trong lĩnh vực công tác tài chính nên gặp nhiều khó khăn trong việc thẩm định, thẩm tra hồ sơ dự toán, quyết toán ngân sách nhà nước” [5]. Việc giám sát chuyên đề thường phụ thuộc vào báo cáo của cơ quan chịu sự giám sát, thiếu các công cụ kiểm chứng độc lập, làm giảm tính khách quan và hiệu quả của hoạt động này.

2.3. Bất cập trong mối quan hệ phối hợp HĐND UBND MTTQ

Mối quan hệ giữa HĐND và UBND cấp xã về lý thuyết là quan hệ giám sát và chấp hành. Tuy nhiên, thực tế tại một số địa phương ở Tiên Phước cho thấy còn có sự chồng chéo hoặc chưa rạch ròi. Một số đại biểu HĐND đồng thời là cán bộ chủ chốt của UBND, gây ra tình trạng “vừa đá bóng, vừa thổi còi”, làm giảm hiệu quả giám sát. Vai trò của MTTQ trong hoạt động HĐND, đặc biệt là trong công tác hiệp thương giới thiệu người ứng cử và giám sát hoạt động của đại biểu, đôi khi còn chưa được phát huy đầy đủ. Sự phối hợp giữa Thường trực HĐND và Ban Thường trực Ủy ban MTTQ trong việc tổ chức tiếp xúc cử tri và tổng hợp ý kiến cử tri có lúc chưa chặt chẽ, dẫn đến một số kiến nghị chưa được theo dõi, đôn đốc giải quyết triệt để.

III. Phương pháp nâng cao hiệu quả HĐND cấp xã Tiên Phước

Để nâng cao hiệu quả hoạt động HĐND Quảng Nam ở cấp xã, đặc biệt tại Tiên Phước, cần triển khai một cách đồng bộ nhiều giải pháp thiết thực. Trọng tâm đầu tiên là nâng cao chất lượng đại biểu HĐND xã. Điều này đòi hỏi phải làm tốt từ khâu lựa chọn, giới thiệu người ứng cử, đảm bảo những người được bầu thực sự tiêu biểu về phẩm chất, năng lực và uy tín. Sau khi được bầu, cần xây dựng kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng thường xuyên về kiến thức pháp luật, kỹ năng hoạt động như kỹ năng phân tích chính sách, kỹ năng giám sát, kỹ năng tiếp xúc cử tri và kỹ năng chất vấn. Giải pháp thứ hai là đổi mới phương thức tổ chức kỳ họp Hội đồng nhân dân. Cần cải tiến công tác chuẩn bị, gửi tài liệu sớm cho đại biểu nghiên cứu, bố trí thời gian thảo luận tổ và thảo luận tại hội trường một cách hợp lý. Chủ tọa kỳ họp cần phát huy vai trò điều hành linh hoạt, khuyến khích tranh luận, đối thoại thẳng thắn, tập trung vào những vấn đề trọng tâm, bức xúc mà cử tri quan tâm. Việc ban hành Nghị quyết HĐND xã phải đảm bảo tính khả thi, rõ trách nhiệm, rõ nguồn lực và có lộ trình thực hiện cụ thể. Cần tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, điều hành kỳ họp để tiết kiệm thời gian và nâng cao hiệu quả. Cuối cùng, việc hoàn thiện quy chế hoạt động HĐND là vô cùng cần thiết, trong đó quy định rõ hơn về cơ chế hoạt động của Thường trực, các Ban và từng đại biểu.

3.1. Cải tiến quy trình tổ chức kỳ họp Hội đồng nhân dân

Một kỳ họp Hội đồng nhân dân hiệu quả là nền tảng cho mọi quyết sách đúng đắn. Tại Tiên Phước, cần cải tiến quy trình từ khâu chuẩn bị nội dung. Các báo cáo, đề án trình HĐND phải được các Ban của HĐND xã thẩm tra kỹ lưỡng, có ý kiến phản biện độc lập. Trong kỳ họp, cần tăng thời gian cho hoạt động thảo luận và chất vấn và trả lời chất vấn. Chủ tọa cần điều hành một cách dân chủ, gợi mở, khuyến khích các đại biểu, đặc biệt là đại biểu không giữ chức vụ, mạnh dạn phát biểu ý kiến. Các nghị quyết được thông qua phải ngắn gọn, dễ hiểu, có tính khả thi cao và được phổ biến kịp thời đến cử tri và nhân dân để cùng giám sát thực hiện.

3.2. Nâng cao vai trò chất lượng các Ban của HĐND xã

Các Ban của HĐND xã là cơ quan tham mưu quan trọng, giúp HĐND thực hiện chức năng giám sát và thẩm tra một cách chuyên sâu. Để nâng cao vai trò của các Ban, cần lựa chọn những đại biểu có trình độ chuyên môn phù hợp vào từng ban. Cần xây dựng kế hoạch hoạt động giám sát, khảo sát hàng năm một cách cụ thể, tập trung vào các lĩnh vực nhạy cảm, dễ phát sinh tiêu cực như quản lý đất đai, đầu tư xây dựng, thu chi ngân sách. Thường trực Hội đồng nhân dân cần tạo điều kiện về thời gian, kinh phí và cung cấp thông tin để các Ban hoạt động hiệu quả. Kết luận sau giám sát của các Ban phải được HĐND xem xét, thảo luận và có biện pháp xử lý kịp thời.

3.3. Tối ưu hóa hoạt động tiếp xúc cử tri và giải quyết kiến nghị

Tiếp xúc cử tri là cầu nối quan trọng giữa đại biểu và nhân dân. Hoạt động này cần được đổi mới về hình thức và nội dung. Ngoài các cuộc tiếp xúc định kỳ, đại biểu cần tăng cường tiếp xúc theo chuyên đề, theo giới, tại nơi cư trú và nơi làm việc để lắng nghe đa chiều ý kiến. Vai trò của MTTQ trong hoạt động HĐND cần được phát huy mạnh mẽ hơn trong việc phối hợp tổ chức và tổng hợp ý kiến. Quan trọng hơn, các kiến nghị của cử tri phải được phân loại, chuyển đến cơ quan có thẩm quyền và theo dõi, đôn đốc giải quyết dứt điểm. Kết quả giải quyết phải được công khai, báo cáo lại với cử tri trong lần tiếp xúc sau, tạo dựng niềm tin của nhân dân vào cơ quan dân cử.

IV. Bí quyết đổi mới hoạt động giám sát HĐND cấp xã hiệu quả

Giám sát là một trong hai chức năng cốt lõi, thể hiện quyền lực của HĐND. Để hoạt động giám sát của HĐND cấp xã tại Tiên Phước thực sự hiệu quả và đi vào thực chất, cần có những đổi mới mang tính đột phá. Trước hết, cần thay đổi tư duy giám sát từ “giám sát vụ việc” sang “giám sát chính sách”. Thay vì chỉ tập trung vào các sai phạm đơn lẻ, HĐND cần giám sát cả quá trình ban hành và thực thi các chính sách, các Nghị quyết HĐND xã để phát hiện những bất cập, lỗ hổng ngay từ đầu. Thứ hai, hoạt động chất vấn và trả lời chất vấn phải trở thành điểm nhấn trong mỗi kỳ họp. Các câu hỏi chất vấn cần ngắn gọn, đi thẳng vào vấn đề, có địa chỉ và thời hạn giải quyết rõ ràng. Người trả lời chất vấn phải nêu rõ trách nhiệm và đưa ra giải pháp khắc phục, tránh trả lời chung chung, né tránh. HĐND có thể ra nghị quyết về việc trả lời chất vấn, làm cơ sở để theo dõi, giám sát việc thực hiện lời hứa của người bị chất vấn. Thứ ba, cần tăng cường sự phối hợp giám sát với các tổ chức khác. Vai trò của MTTQ trong hoạt động HĐND và các tổ chức chính trị - xã hội, Ban Thanh tra nhân dân cần được phát huy tối đa để tạo thành một mạng lưới giám sát toàn diện. Việc phối hợp này giúp thu thập thông tin đa chiều, tăng tính khách quan và tạo sức ép dư luận đối với các cơ quan, cá nhân có sai phạm.

4.1. Biến phiên chất vấn và trả lời chất vấn thành tâm điểm kỳ họp

Để nâng cao hiệu quả, phiên chất vấn và trả lời chất vấn cần được chuẩn bị kỹ lưỡng. Thường trực Hội đồng nhân dân cần tổng hợp các vấn đề bức xúc từ các cuộc tiếp xúc cử tri, từ báo cáo giám sát của các Ban và từ dư luận xã hội để lựa chọn nội dung chất vấn. Các đại biểu cần chủ động thu thập thông tin, chuẩn bị câu hỏi sắc sảo. Hoạt động “tái chất vấn” cần được áp dụng để truy vấn đến cùng trách nhiệm. Kết thúc phiên chất vấn, HĐND cần có kết luận rõ ràng, thậm chí ra nghị quyết yêu cầu các cơ quan chức năng thực hiện và báo cáo kết quả tại kỳ họp sau. Điều này giúp nâng cao trách nhiệm giải trình của các cơ quan nhà nước tại Tiên Phước.

4.2. Tăng cường giám sát chuyên đề và giám sát việc thực thi pháp luật

Ngoài giám sát tại kỳ họp, giám sát chuyên đề là hình thức giám sát sâu và hiệu quả. Hàng năm, HĐND xã cần lựa chọn 1-2 vấn đề nổi cộm, được nhiều cử tri quan tâm để tổ chức các đoàn giám sát chuyên đề. Kế hoạch giám sát phải chi tiết, thành phần đoàn giám sát cần có chuyên gia hoặc người có kinh nghiệm trong lĩnh vực đó. Kết luận giám sát phải chỉ ra được hạn chế, nguyên nhân, trách nhiệm và kiến nghị cụ thể. Bên cạnh đó, hoạt động giám sát của HĐND cần tập trung vào việc tuân thủ Luật Tổ chức chính quyền địa phương và các văn bản pháp luật khác tại địa phương, đảm bảo chính quyền hoạt động trong khuôn khổ pháp luật.

V. Thực tiễn hoạt động HĐND cấp xã Tiên Phước 2011 2021

Nhìn lại giai đoạn 2011-2021, tổ chức và hoạt động HĐND cấp xã tại Tiên Phước, Quảng Nam đã có những chuyển biến tích cực. Chất lượng đại biểu HĐND xã được nâng lên rõ rệt qua hai nhiệm kỳ. Theo số liệu từ luận văn của tác giả Võ Thị Bích Vân, nếu nhiệm kỳ 2011-2016 có 28,02% đại biểu trình độ đại học thì đến nhiệm kỳ 2016-2021, con số này đã tăng lên 44,68%. Tương tự, trình độ lý luận chính trị cũng được cải thiện, góp phần nâng cao năng lực hoạch định và giám sát chính sách. Các kỳ họp Hội đồng nhân dân được tổ chức ngày càng bài bản, dân chủ và thực chất hơn. Từ 2011 đến nay, HĐND các xã, thị trấn đã tổ chức thành công 367 kỳ họp thường kỳ và 93 kỳ họp bất thường, thông qua nhiều Nghị quyết HĐND xã quan trọng, góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội địa phương phát triển. Hoạt động tiếp xúc cử tri được duy trì đều đặn với hơn 300 lượt, tiếp nhận hơn 1621 ý kiến, kiến nghị. Nhiều vấn đề bức xúc của người dân đã được phản ánh và đôn đốc giải quyết kịp thời. Đặc biệt, sau khi Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2015 có hiệu lực, việc thành lập các Ban của HĐND xã đã bước đầu phát huy hiệu quả trong công tác thẩm tra, giúp HĐND đưa ra những quyết sách sát với thực tiễn hơn. Những kết quả này khẳng định vai trò ngày càng quan trọng của HĐND cấp xã trong hệ thống chính trị cơ sở.

5.1. Đánh giá hiệu quả hoạt động qua các nghị quyết ban hành

Hiệu quả hoạt động HĐND Quảng Nam ở cấp xã được thể hiện rõ nhất qua chất lượng và tính khả thi của các nghị quyết. Tại Tiên Phước, các Nghị quyết HĐND xã đã bám sát chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước và tình hình thực tế địa phương. Nhiều nghị quyết về xây dựng nông thôn mới, phát triển kinh tế vườn, giảm nghèo bền vững, quản lý tài nguyên môi trường... đã đi vào cuộc sống, tạo ra sự thay đổi tích cực. Việc xây dựng nghị quyết ngày càng được chú trọng, lấy ý kiến rộng rãi từ các chuyên gia, MTTQ và nhân dân, đảm bảo các quyết sách khi ban hành nhận được sự đồng thuận cao và có tính khả thi, góp phần quan trọng vào việc hoàn thành các chỉ tiêu kinh tế - xã hội của huyện.

5.2. Phân tích sự thay đổi chất lượng đại biểu qua 2 nhiệm kỳ

So sánh hai nhiệm kỳ 2011-2016 và 2016-2021 cho thấy chất lượng đại biểu HĐND xã tại Tiên Phước có sự tiến bộ vượt bậc. Tỷ lệ đại biểu có trình độ THPT tăng từ 74,39% lên 85,99%. Tỷ lệ đại biểu có trình độ đại học tăng từ 28,02% lên 44,68%. Trình độ lý luận chính trị trung cấp trở lên cũng tăng từ 47,82% lên 58,2%. Sự gia tăng về trình độ học vấn và chuyên môn là nền tảng quan trọng để các đại biểu thực hiện tốt hơn nhiệm vụ quyền hạn HĐND cấp xã, đặc biệt là trong các hoạt động đòi hỏi tư duy phân tích và phản biện như thẩm tra văn bản và chất vấn tại kỳ họp. Đây là một thành công lớn trong công tác nhân sự của huyện Tiên Phước.

VI. Định hướng tương lai cho hoạt động HĐND cấp xã Tiên Phước

Để tổ chức và hoạt động HĐND cấp xã tại Tiên Phước, Quảng Nam tiếp tục phát triển, đáp ứng yêu cầu của giai đoạn mới, cần có những định hướng chiến lược và giải pháp căn cơ. Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện quy chế hoạt động HĐND cấp xã, cụ thể hóa hơn nữa chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và mối quan hệ công tác của Thường trực, các Ban, Tổ đại biểu (nếu có) và từng đại biểu. Quy chế cần có những điều khoản rõ ràng về chế độ thông tin, báo cáo, điều kiện làm việc và các chế tài xử lý khi đại biểu không hoàn thành nhiệm vụ. Thứ hai, công tác quy hoạch, đào tạo, bồi dưỡng cán bộ phải được xem là nhiệm vụ hàng đầu. Cần xây dựng lộ trình đào tạo bài bản cho đội ngũ đại biểu HĐND xã, không chỉ về kiến thức mà còn về kỹ năng thực hành. Nội dung bồi dưỡng cần cập nhật thường xuyên, sát với thực tiễn địa phương. Đặc biệt, cần chú trọng bồi dưỡng cho các chức danh trong Thường trực Hội đồng nhân dân và Trưởng, Phó các Ban của HĐND. Thứ ba, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin vào mọi hoạt động của HĐND, từ việc tổ chức kỳ họp Hội đồng nhân dân trực tuyến, quản lý văn bản điện tử, đến việc xây dựng các kênh tương tác trực tuyến với cử tri. Điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả, minh bạch hóa hoạt động mà còn tạo điều kiện để người dân dễ dàng tiếp cận thông tin và tham gia giám sát chính quyền hiệu quả hơn.

6.1. Hoàn thiện quy chế hoạt động HĐND theo thực tiễn địa phương

Quy chế hoạt động HĐND là văn bản pháp lý nội bộ, định hướng và điều chỉnh toàn bộ hoạt động của HĐND. Việc rà soát, sửa đổi, bổ sung quy chế hoạt động cho phù hợp với Luật Tổ chức chính quyền địa phương và thực tiễn của Tiên Phước là yêu cầu cấp thiết. Quy chế mới cần quy định rõ cơ chế phối hợp giữa HĐND, UBND, Ủy ban MTTQ; quy trình giám sát chuyên đề; trình tự, thủ tục tổ chức một phiên chất vấn và trả lời chất vấn hiệu quả; và trách nhiệm của đại biểu trong việc tiếp xúc cử tri và theo dõi giải quyết kiến nghị.

6.2. Xây dựng lộ trình đào tạo bồi dưỡng cho đại biểu HĐND

Đầu tư cho chất lượng đại biểu HĐND xã là đầu tư cho tương lai. Huyện Tiên Phước cần xây dựng một chương trình bồi dưỡng toàn diện và liên tục. Nội dung cần tập trung vào các kỹ năng thiết yếu: kỹ năng nghiên cứu, phân tích văn bản pháp luật; kỹ năng giám sát và thu thập thông tin; kỹ năng thuyết trình, tranh luận; kỹ năng xử lý đơn thư khiếu nại, tố cáo. Hình thức bồi dưỡng cần đa dạng, kết hợp giữa học tập trung, hội thảo trao đổi kinh nghiệm và các chuyến đi thực tế, học hỏi mô hình hay từ các địa phương khác để nâng cao hiệu quả hoạt động HĐND Quảng Nam.

6.3. Tăng cường mối quan hệ giữa HĐND và UBND cấp xã

Để đảm bảo hiệu lực, hiệu quả của chính quyền cơ sở, mối quan hệ giữa HĐND và UBND cấp xã cần được tăng cường trên cơ sở phân định rõ chức năng, nhiệm vụ. HĐND thực hiện tốt chức năng quyết định và giám sát, tạo hành lang pháp lý cho UBND hoạt động. Ngược lại, UBND phải nghiêm túc chấp hành các nghị quyết của HĐND, chủ động báo cáo, cung cấp thông tin và tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động giám sát. Sự phối hợp chặt chẽ, tôn trọng lẫn nhau nhưng vẫn đảm bảo tính độc lập tương đối sẽ tạo ra sức mạnh tổng hợp để thực hiện thắng lợi các nhiệm vụ chính trị tại địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hội đồng nhân dân cấp xã giữ vị trí trung tâm trong hệ thống chính trị cơ sở, đóng vai trò là cơ quan quyền lực nhà nước tại địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của cử tri. Tại huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam – một địa bàn miền núi trung du có diện tích tự nhiên hơn 450 km² với 15 đơn vị hành chính cấp cơ sở (gồm 14 xã và 01 thị trấn) cùng quy mô dân số trên 75.000 người – việc vận hành thiết chế dân cử cơ sở đặt ra nhiều yêu cầu cấp thiết về năng lực quản trị công. Giai đoạn 2011 – 2020 chứng kiến những bước chuyển dịch lớn của khung pháp lý quốc gia với sự ra đời của Hiến pháp năm 2013 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015, đòi hỏi tổ chức và phương thức hoạt động của Hội đồng nhân dân xã phải đổi mới toàn diện.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là làm rõ cơ sở lý luận và pháp lý về Hội đồng nhân dân cấp xã, phân tích sâu sắc thực trạng tổ chức bộ máy và kết quả hoạt động tại huyện Tiên Phước qua hai nhiệm kỳ (2011-2016 và 2016-2021), từ đó nhận diện các điểm nghẽn và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực hoạt động. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ 14 xã và 01 thị trấn Tiên Kỳ trong giai đoạn 10 năm (2011-2020). Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp hệ thống luận cứ thực nghiệm nhằm chuẩn hóa 100% cán bộ Thường trực Hội đồng nhân dân cấp xã, cắt giảm tỷ lệ kiêm nhiệm hành chính từ 35,00% xuống dưới 20%, nâng tỷ lệ giải quyết kiến nghị của hơn 1.621 cử tri đạt trên 95%, đóng góp thiết thực vào tiến trình xây dựng nông thôn mới và củng cố Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân được hiến định tại Điều 2 và Điều 6 Hiến pháp năm 2013. Nguyên lý cốt lõi xác định tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, được thực thi thông qua hai hình thức: dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện. Bên cạnh đó, luận văn tích hợp lý thuyết phân quyền, phân cấp quản lý hành chính nhà nước và lý thuyết đại diện chính trị nhằm giải thích cơ chế phân công nhiệm vụ, quyền hạn giữa các cấp chính quyền địa phương.

Hệ thống khung lý thuyết làm rõ bốn khái niệm nền tảng:

1. Vị trí pháp lý của Hội đồng nhân dân cấp xã: Thiết chế quyền lực nhà nước ở địa phương, quyết định các vấn đề kinh tế - xã hội, quốc phòng - an ninh và thực hiện quyền giám sát việc tuân thủ pháp luật.
2. Chức năng quyết định và chức năng giám sát: Hai thẩm quyền cơ bản được thực thi thông qua việc ban hành nghị quyết chuyên đề, thẩm tra dự toán ngân sách và tổ chức các đoàn giám sát thực địa.
3. Cơ cấu tổ chức chính quyền cơ sở: Mô hình hoạt động gồm Thường trực Hội đồng nhân dân, Ban Pháp chế và Ban Kinh tế - xã hội theo quy định của Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015.
4. Chế độ đại biểu dân cử: Quy chế pháp lý quy định tiêu chuẩn, trách nhiệm tiếp xúc cử tri, quyền chất vấn và vai trò của đại biểu chuyên trách so với đại biểu kiêm nhiệm.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn tiếp cận theo phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp đa dạng các phương pháp nghiên cứu khoa học pháp lý chuyên sâu:

• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Khảo sát toàn diện 100% các đơn vị hành chính cấp cơ sở tại huyện Tiên Phước (14 xã và 01 thị trấn). Mẫu khảo sát bao gồm toàn bộ 414 đại biểu nhiệm kỳ 2011-2016, 420 đại biểu nhiệm kỳ 2016-2021 và 30 lượt nhân sự giữ chức danh Thường trực Hội đồng nhân dân (15 Chủ tịch, 15 Phó Chủ tịch). Phương pháp chọn mẫu tổng thể bảo đảm độ tin cậy tuyệt đối và bao quát toàn diện đặc thù địa bàn miền núi.
• Nguồn dữ liệu: Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật gồm Hiến pháp năm 2013, Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015, Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2015, Luật Tổ chức Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân năm 2003; hệ thống dữ liệu thứ cấp từ 1.454 cuộc họp Thường trực, báo cáo kiểm điểm của 367 kỳ họp thường kỳ và 93 kỳ họp bất thường giai đoạn 2011-2020.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp phân tích tài liệu pháp lý, phương pháp thống kê mô tả, phân tích định lượng so sánh tỷ lệ phần trăm và phương pháp tổng hợp logic. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này nhằm đối chiếu chuẩn xác giữa quy chuẩn pháp luật thực định với kết quả áp dụng thực tế, lượng hóa rõ nét sự chuyển biến về chất lượng nhân sự qua hai nhiệm kỳ 2011-2016 và 2016-2021.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực chứng tại huyện Tiên Phước làm sáng tỏ 4 phát hiện quan trọng:

1. Trình độ chuyên môn và lý luận chính trị của đại biểu tăng trưởng vượt bậc: Nhiệm kỳ 2016-2021 ghi nhận 185 đại biểu có trình độ đại học (đạt 44,68%) và 4 đại biểu sau đại học (đạt 0,96%), tăng 17,62% so với nhiệm kỳ 2011-2016 (chỉ có 116 đại biểu đại học, chiếm 28,02%). Tỷ lệ đại biểu chưa qua đào tạo chuyên môn giảm mạnh từ 40,00% (168 đại biểu) xuống còn 25,00% (106 đại biểu). Về lý luận chính trị, đại biểu có trình độ trung cấp tăng từ 45,89% lên 54,10%, trình độ cao cấp tăng từ 1,93% lên 4,10%.

2. Chuẩn hóa chất lượng đội ngũ Thường trực Hội đồng nhân dân: Trong nhiệm kỳ 2016-2021, có 25/30 cán bộ Thường trực đạt trình độ đại học (chiếm 83,33%), trong đó Chủ tịch Hội đồng nhân dân đạt 86,67% (13/15 người) và Phó Chủ tịch đạt 80,00% (12/15 người). Tỷ lệ này cao gấp gần 3 lần so với nhiệm kỳ 2011-2016 (chỉ có 9/30 người có trình độ đại học, chiếm 30,00%). Về lý luận chính trị, 100% cán bộ Thường trực nhiệm kỳ 2016-2021 đạt từ trung cấp trở lên (50,00% cao cấp và 50,00% trung cấp).

3. Hiệu suất tổ chức kỳ họp và giám sát thực địa đạt kết quả tích cực: Giai đoạn 2011-2020, Hội đồng nhân dân 15 xã, thị trấn đã tổ chức thành công 367 kỳ họp thường lệ, 93 kỳ họp bất thường; Thường trực Hội đồng nhân dân thực hiện 1.454 cuộc họp nội bộ và triển khai 617 lượt kiểm tra, giám sát chuyên đề. Các đại biểu thực hiện hơn 300 cuộc tiếp xúc cử tri, tiếp nhận và chuyển cơ quan thẩm quyền giải quyết 1.621 ý kiến, nguyện vọng của nhân dân.

4. Bất cập trong cơ cấu kiêm nhiệm và tỷ lệ đại biểu ngoài Đảng: Tỷ lệ đại biểu công tác trong bộ máy chính quyền xã nhiệm kỳ 2016-2021 tăng lên mức 35,00% (145 đại biểu), cao hơn nhiệm kỳ trước (31,62%). Ngược lại, đại biểu là người ngoài Đảng sụt giảm từ 8,21% (34 người) xuống còn 6,00% (29 người), phản ánh xu hướng suy giảm tính đa dạng thành phần xã hội.

Thảo luận kết quả

Sự chuyển biến tích cực về chất lượng nhân sự xuất phát trực tiếp từ việc triển khai hiệu quả Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015. Quy định thành lập hai ban chuyên môn (Ban Kinh tế - xã hội và Ban Pháp chế) cùng việc bố trí 01 Phó Chủ tịch chuyên trách tại 15 xã, thị trấn đã tạo bộ khung vận hành bài bản hơn. Đồng thời, mô hình Bí thư Đảng ủy đồng thời là Chủ tịch Hội đồng nhân dân xã giúp tăng cường sự gắn kết lãnh đạo của cấp ủy, giúp 100% nghị quyết Hội đồng nhân dân bám sát định hướng phát triển địa phương.

Tuy nhiên, việc duy trì tỷ lệ đại biểu khối hành chính ở mức 35,00% tạo ra tình trạng "vừa đá bóng, vừa thổi còi", làm suy giảm tính độc lập và khách quan trong hoạt động giám sát việc thu - chi ngân sách và quản lý đất đai. Việc các thành viên của Ban Pháp chế và Ban Kinh tế - xã hội đều hoạt động kiêm nhiệm, nhiều thành viên thiếu chuyên môn tài chính - kế toán đã tạo ra rào cản lớn trong công tác thẩm tra quyết toán ngân sách. Kết quả nghiên cứu tương đồng với các luận điểm của nhiều chuyên gia luật học hàng đầu khi nhận định về nguy cơ hình thức hóa hoạt động giám sát tại cơ sở nông thôn nếu thiếu vắng cơ chế chuyên trách độc lập.

Dữ liệu nghiên cứu về sự chuyển dịch cơ cấu học vấn, độ tuổi và thành phần đại biểu giữa 2 nhiệm kỳ có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua biểu đồ cột nhóm kết hợp bảng số liệu phân loại nhân sự tại 15 xã, thị trấn. Cách trình bày này giúp các cơ quan quản lý dễ dàng nhận diện sự chênh lệch trình độ giữa vùng trung tâm và các xã vùng sâu như Tiên Lãnh, Tiên Ngọc hay Tiên Hà.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện tổ chức và nâng cao hiệu quả hoạt động của Hội đồng nhân dân cấp xã, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Cơ cấu lại tỷ lệ đại biểu và giảm thiểu kiêm nhiệm hành chính: Ban Thường vụ Huyện ủy Tiên Phước phối hợp Thường trực Hội đồng nhân dân huyện chỉ đạo giảm tỷ lệ đại biểu thuộc khối cơ quan hành chính xã từ 35,00% xuống dưới 20,00% trong nhiệm kỳ 2021-2026. Đồng thời, nâng tỷ lệ đại biểu là người ngoài Đảng đạt tối thiểu 15,00% và đại biểu nữ đạt từ 30,00% trở lên nhằm bảo đảm tính đại diện thực chất cho mọi tầng lớp nhân dân.

2. Bồi dưỡng chuyên sâu kỹ năng thẩm tra và giám sát: Thường trực Hội đồng nhân dân tỉnh Quảng Nam cùng Trung tâm Chính trị huyện tổ chức định kỳ 2 khóa đào tạo hằng năm cho 100% thành viên Ban Kinh tế - xã hội và Ban Pháp chế. Chương trình tập trung vào kỹ năng phân tích dự toán ngân sách xã, kỹ năng thẩm tra văn bản quy phạm pháp luật và nghiệp vụ chất vấn, hướng tới mục tiêu 100% báo cáo thẩm tra đạt chuẩn chất lượng pháp lý từ năm 2022.

3. Đổi mới quy trình tiếp xúc cử tri và đối thoại giải trình: Thường trực Hội đồng nhân dân 15 xã, thị trấn phối hợp Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cùng cấp mở rộng hình thức tiếp xúc cử tri theo chuyên đề và nơi cư trú, hoàn thành trước tháng 6/2023. Đặt mục tiêu nâng tỷ lệ cử tri tham dự trực tiếp tăng từ 25,00% lên trên 55,00%, đảm bảo giải quyết dứt điểm 95,00% kiến nghị bức xúc của nhân dân ngay trong kỳ họp.

4. Nâng cấp cơ sở vật chất và ứng dụng công nghệ thông tin: Ủy ban nhân dân huyện Tiên Phước bố trí ngân sách bảo đảm 100% các xã trang bị phòng làm việc độc lập cho Phó Chủ tịch Hội đồng nhân dân và hệ thống phòng họp số phục vụ thẩm tra trực tuyến, hoàn thành toàn bộ trong giai đoạn 2021-2024.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ Thường trực Hội đồng nhân dân và đại biểu dân cử cấp xã: Cung cấp cẩm nang thực chứng để nâng cao kỹ năng điều hành kỳ họp, kỹ năng thẩm tra hồ sơ dự toán ngân sách và phương pháp chất vấn hiệu quả tại nghị trường cơ sở.
2. Cơ quan tham mưu tổ chức bộ máy và quản lý nhà nước về nội vụ: Giúp Sở Nội vụ, Phòng Nội vụ huyện khai thác nguồn dữ liệu thống kê từ 15 xã, thị trấn để tham mưu phương án cơ cấu nhân sự, tiêu chuẩn chức danh đại biểu cho các kỳ bầu cử tiếp theo.
3. Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên ngành Luật học: Cung cấp tài liệu tham khảo chuyên sâu với dữ liệu theo dõi liên tục 10 năm (2011-2020), làm sáng tỏ mối quan hệ giữa lý luận Nhà nước pháp quyền với thực tiễn áp dụng Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015.
4. Ủy ban Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội: Hỗ trợ xây dựng quy chế phối hợp trong công tác tổ chức tiếp xúc cử tri hai chiều, giám sát giải quyết khiếu nại tố cáo và nâng cao chất lượng phản biện xã hội tại địa bàn nông thôn.

Câu hỏi thường gặp

Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 mang lại điểm mới nổi bật nào cho cơ cấu Hội đồng nhân dân cấp xã?

Luật năm 2015 quy định thành lập 02 ban chuyên trách gồm Ban Kinh tế - xã hội và Ban Pháp chế (mỗi ban có 5 thành viên), đồng thời chuẩn hóa chức danh 01 Phó Chủ tịch chuyên trách. Tại Tiên Phước, quy định này giúp 15 xã, thị trấn thiết lập bộ khung vận hành ổn định, gia tăng năng lực thẩm tra báo cáo và nghị quyết trước kỳ họp.

Cơ cấu trình độ chuyên môn của đại biểu Hội đồng nhân dân cấp xã tại Tiên Phước chuyển biến ra sao qua hai nhiệm kỳ?

Trình độ chuyên môn ghi nhận bước tiến rõ nét khi tỷ lệ đại biểu có bằng đại học tăng từ 28,02% (116 người nhiệm kỳ 2011-2016) lên 44,68% (185 người nhiệm kỳ 2016-2021). Đồng thời, tỷ lệ đại biểu chưa qua đào tạo giảm từ 40,00% xuống còn 25,00%, góp phần nâng cao chất lượng thảo luận tại các kỳ họp.

Vì sao tỷ lệ cán bộ chính quyền tham gia làm đại biểu Hội đồng nhân dân xã chiếm 35% lại cần được điều chỉnh?

Tỷ lệ đại biểu thuộc bộ máy hành chính xã chiếm 35,00% (145 đại biểu) dễ dẫn đến tình trạng kiêm nhiệm chồng chéo, hạn chế tính độc lập khi thực hiện quyền giám sát và chất vấn đối với Ủy ban nhân dân. Điều này làm giảm hiệu lực kiểm soát quyền lực nhà nước tại cơ sở.

Hoạt động giám sát của Thường trực Hội đồng nhân dân các xã tại Tiên Phước đạt được những kết quả cụ thể nào?

Giai đoạn 2011-2020, Thường trực Hội đồng nhân dân 15 xã, thị trấn đã thực hiện 617 lượt kiểm tra, giám sát chuyên đề tập trung vào quản lý đất đai, xây dựng nông thôn mới và chính sách giảm nghèo. Hoạt động này đã phát hiện nhiều tồn tại, kịp thời kiến nghị giải quyết dứt điểm hơn 1.621 ý kiến cử tri.

Mô hình Bí thư Đảng ủy đồng thời là Chủ tịch Hội đồng nhân dân cấp xã có những ưu thế và thách thức gì?

Mô hình này giúp thể chế hóa nhanh chóng các chủ trương của Đảng ủy thành nghị quyết Hội đồng nhân dân với sự thống nhất cao. Tuy nhiên, áp lực công việc kiêm nhiệm đòi hỏi vai trò điều hành thường trực của Phó Chủ tịch chuyên trách phải được nâng cao để bảo đảm tiến độ thẩm tra, giám sát thường xuyên.

Kết luận

• Hệ thống hóa sâu sắc khung lý luận và pháp lý về vị trí, vai trò, chức năng của Hội đồng nhân dân cấp xã theo Hiến pháp năm 2013 và các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành.
• Cung cấp bức tranh thực tiễn toàn diện qua 10 năm tại 15 xã, thị trấn thuộc huyện Tiên Phước với số liệu khảo sát từ 834 lượt đại biểu qua 2 nhiệm kỳ liên tiếp.
• Khẳng định bước đột phá trong công tác chuẩn hóa cán bộ với 83,33% Thường trực Hội đồng nhân dân và 44,68% đại biểu cơ sở đạt trình độ đại học trở lên trong nhiệm kỳ 2016-2021.
• Chỉ rõ những điểm nghẽn mang tính cấu trúc như tỷ lệ kiêm nhiệm hành chính cao (35,00%) và năng lực thẩm tra ngân sách còn hạn chế của các ban Hội đồng nhân dân xã.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp khả thi gắn với lộ trình giai đoạn 2021-2026 nhằm nâng cao hiệu lực quyết định và giám sát của chính quyền địa phương cơ sở.

Công trình là tài liệu khoa học có giá trị ứng dụng cao cho công tác kiện toàn bộ máy nhà nước cấp cơ sở. Lộ trình tiếp theo cần tập trung thể chế hóa tiêu chuẩn đại biểu và hoàn thiện quy chế thẩm tra ngân sách trước năm 2023. Quý độc giả và các nhà quản lý quan tâm có thể khai thác toàn văn luận văn để áp dụng vào thực tiễn quản trị địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN CẤP XÃ 1. Vị trí pháp lý, nhiệm vụ và quyền hạn của Hội đồng nhân dân cấp xã 1. Vị trí pháp lý của Hội đồng nhân dân cấp xã Vị trí pháp lý của HĐND cấp xã là tổng hợp tất cả quy định pháp lý hiện hành về vị trí, chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của HĐND cấp xã để xác lập vị trí pháp lý và thẩm quyền của mình trong tổ chức hoạt động. Xuất phát từ nguồn gốc và bản chất quyền lực nhà nước vốn dĩ thuộc về nhân dân, nhân dân thông qua việc sử dụng hình thức dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện để thực hiện quyền lực nhà nước của mình.

Vấn đề này được khẳng định trong Văn kiện Đảng và Hiến pháp, pháp luật. Theo quy định tại Điều 2 của Hiến pháp 2013: Nhà nước CHCNXH Việt Nam là nhà nước PQ XHCN của dân, do dân và vì dân. Nước CHCNXH Việt Nam do nhân dân làm chủ; tất cả mọi quyền lực nhà nước đều thuộc về nhân dân, lấy liên minh công - nông - trí thức làm nền tảng; Điều 6 của Hiến pháp 2013 cũng quy định rõ: Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng hình thức dân chủ trực tiếp và bằng hình thức dân chủ đại diện…[38]. Trong bài "Dân vận" đăng trên báo Sự thật, Bác Hồ đã viết: Nước ta là nước dân chủ.

Bao nhiêu lợi ích đều vì nhân dân. Bao nhiêu quyền hạn đều của nhân dân. Chính quyền từ xã tới Chính phủ Trung ương đều do nhân dân cử ra. Tóm lại, mọi quyền hành và lực lượng đều ở dân.698] Theo quy định của pháp luật hiện hành (Hiến pháp 2013; Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2015), cấp chính quyền địa phương có cơ cấu bao gồm HĐND và UBND cùng cấp được tổ chức theo cấp hành chính.

Trong hệ thống HĐND các cấp, HĐND xã (xã, phường, thị trấn) nói chung và HĐND xã nói riêng có vị trí, vai trò quan trọng, bởi vì đây là nơi gần dân, sát dân, thường xuyên tiếp xúc với nhân dân, trực tiếp tổ chức thực hiện đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước tại địa phương; là nơi để người dân bày tỏ trực tiếp ý chí, nguyện 9 vọng của mình, đóng góp ý kiến xây dựng chính quyền của dân, do dân, vì dân và là nơi trực tiếp quyết định các chủ trương và biện pháp quan trọng nhằm xây dựng và phát triển KT-XH, củng cố QP-AN ở địa phương. Với vai trò quan trọng của HĐND cấp xã nên ngay từ những ngày đầu của chính quyền cách mạng, Đảng và Nhà nước ta đã quan tâm đến việc xây dựng, củng cố và phát triển của HĐND; thiết chế HĐND xã đã được quy định trong các bản Hiến pháp của Nhà nước ta, trong suốt quá trình tồn tại và phát triển, HĐND cấp xã nói chung, HĐND xã nói riêng đã khẳng định được vị trí, vai trò, trách nhiệm to lớn của mình, là tổ chức đại diện để Nhân dân thực hiện quyền làm chủ Nhà nước và xã hội. Kế thừa các bản Hiến pháp trước, Hiến pháp 2013 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2015 tiếp tục khẳng định: HĐND là tổ chức thiết chế quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho nguyện vọng, ý chí và quyền làm chủ của nhân dân, do cử tri và nhân dân địa phương bầu nên, chịu trách nhiệm trước cơ quan nhà nước cấp trên và nhân dân địa phương; HĐND quyết định những vấn đề quan trọng của địa phương theo quy định của pháp luật. Như vậy, HĐND có vị trí, vai trò quan trọng trong bộ máy nhà nước ta, là tổ chức thiết chế quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho nguyện vọng, ý chí và quyền làm chủ của dân, do cử tri và nhân dân địa phương bầu nên, chịu trách nhiệm trước cơ quan nhà nước cấp trên và nhân dân địa phương.

Có thể khái quát HĐND cấp xã có vị trí, vai trò cụ thể như sau: Tính quyền lực nhà nước của HĐND xã thể hiện ở chỗ HĐND xã là cơ quyền lực nhà nước ở xã. HĐND cấp xã được thành lập từ đội ngũ đại biểu dân cử, đại diện cho nguyện vọng, ý chí và quyền làm chủ của cử tri và nhân dân địa phương. HĐND cấp xã được nhân dân giao quyền, thay mặt nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước ở xã. Theo quy định của Hiến pháp năm 2013 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015, HĐND xã quyết định các vấn đề của địa phương theo đúng quy định của pháp luật, giám sát việc tuân theo Hiến pháp và pháp luật ở địa phương; Bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm Chủ tịch HĐND, Phó Chủ tịch 10 HĐND, Trưởng ban, Phó Trưởng ban của HĐND xã; bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm Chủ tịch UBND, Phó Chủ tịch UBND và các Ủy viên UBND xã[40].

Như vậy, để khẳng định được vị trí, vai trò quan trọng của HĐND xã thì trong hoạt động của HĐND xã phải thể hiện được hai tính chất: Tính quyền lực và tính đại diện. Vị trí pháp lý của HĐND cấp xã là tổng hợp mọi quy định pháp lý hiện hành về vị trí, chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn trong tổ chức và hoạt động của HĐND cấp xã để xác lập vị trí pháp lý và thẩm quyền của mình trong tổ chức hoạt động. Nhiệm vụ và quyền hạn của Hội đồng nhân dân cấp xã Với vị trí, vai trò quan trọng của HĐND nói chung và HĐND xã nói riêng trong tổ chức bộ máy nhà nước, là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của nhân dân. Để thực hiện tốt chức chức năng của HĐND xã, Điều 33 Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 đã quy định cụ thể nhiệm vụ, quyền hạn của HĐND xã gồm có 8 nhiệm vụ, quyền hạn sau: (1).

Ban hành những nghị quyết đối với các vấn đề thuộc phạm vi quyền hạn và nhiệm vụ của HĐND cấp xã; (2). Quyết định các biện pháp về bảo đảm TTATXH, về đấu tranh phòng, chống tội phạm và những hành vi phạm pháp khác, về phòng, chống tệ tham nhũng và quan liêu thuộc phạm vi được phân quyền; quyết định các biện pháp về bảo vệ tài sản của cơ quan, về bảo hộ tính mạng, danh dự, nhân phẩm, tự do, tài sản và các lợi quyền hợp pháp khác của công dân tại xã; (3). Bầu, bãi nhiệm, miễn nhiệm đối với Chủ tịch HĐND cấp xã và PCT HĐND cấp xã, Trưởng ban HĐND cấp xã và Phó Trưởng ban HĐND cấp xã; bầu, bãi nhiệm, miễn nhiệm đối với Chủ tịch UBND cấp xã và PCT UBND cấp xã và Ủy viên UBND cấp xã; (4). Quyết định về dự toán thu NSNN cấp xã; về dự toán thu và chi NSNN cấp xã; về điều chỉnh dự toán NSNN cấp xã ở trường hợp xét cần thiết; phê chuẩn 11 quyết toán NSNN cấp xã.

Quyết định về chủ trương đầu tư dự án, chương trình của xã thuộc phạm vi được phân quyền; (5).Giám sát về việc tuân thủ pháp luật hiện hành tại địa phương, giám sát về việc thực hiện nghị quyết HĐND cấp xã; giám sát đối với hoạt động Thường trực HĐND cấp xã và UBND cùng cấp, các Ban HĐND cấp xã; giám sát về các VBQPPL của UBND cấp xã; (6). Lấy phiếu tín nhiệm và tiến hành bỏ phiếu tín nhiệm về những người nắm giữ chức vụ do HĐND cấp xã bầu ra theo đúng quy định của Điều 88, Điều 89 Luật này; (7). Chấp nhận đối với đại biểu HĐND cấp xã khi họ xin thôi làm đại biểu dân cử; và bãi nhiệm đối với đại biểu HĐND xã; (8). Bãi bỏ toàn bộ hay một phần văn bản trái luật của UBND cấp xã, của Chủ tịch UBND cấp xã.

[40] Ngoài ra, căn cứ vào kết quả giám sát, HĐND xã có các quyền: Yêu cầu UBND, Chủ tịch UBND xã ban hành văn bản để thi hành Hiến pháp, pháp luật và nghị quyết của HĐND; bãi bỏ toàn bộ hay một phần văn bản của UBND cấp xã, của Chủ tịch UBND cấp xã một khi trái với Hiến pháp, VBQPPL của cơ quan nhà nước cấp trên và nghị quyết HĐND cấp xã; ra nghị quyết về trả lời chất vấn và trách nhiệm của người trả lời chất vấn khi xét thấy cần thiết; bãi nhiệm, miễn nhiệm đối với Chủ tịch HĐND cấp xã và PCT HĐND cấp xã, Trưởng ban HĐND cấp xã và Phó Trưởng ban HĐND cấp xã, Chủ tịch UBND cấp xã và PCT UBND cấp xã và Ủy viên UBND cấp xã. Với việc quy định cụ thể nhiệm vụ, quyền hạn của HĐND xã trong luật đã tạo thuận lợi cho hoạt động của HĐND xã trong thực tế, nâng cao chất lượng hoạt động của HĐND xã. Trước đây, theo Luật Tổ chức HĐND và UBND năm 2003, nhiệm vụ, quyền hạn của HĐND xã, thị trấn quy định chung, không có sự phân biệt rõ ràng giữa HĐND xã, HĐND phường và HĐND thị trấn, đã ảnh hưởng phần nào đến chất lượng hoạt động của HĐND xã. Theo quy định Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 đã có sự quy định cụ thể, rành mạch nhiệm vụ, quyền hạn của 12 HĐND xã, phường, thị trấn.

Tuy nhiên, những nhiệm vụ, quyền hạn này vẫn còn có những nội dung chung chung, theo phân quyền của cấp trên, vì vậy sẽ có những khó khăn trong hoạt động. Do đó, cần sớm có quy định những nội dung được phân quyền để chủ động tổ chức thực hiện ở địa phương, đảm bảo quản lý nhà nước thống nhất, thông suốt. Tổ chức của Hội đồng nhân dân cấp xã 1. Cơ cấu thành viên của Hội đồng nhân dân cấp xã Điều 32 Luật Tổ chức chính quyền năm 2015 quy định về cơ cấu tổ chức của HĐND xã hiện nay như sau: (1).

HĐND xã bao gồm đội ngũ đại biểu HĐND cấp xã do cử tri của địa phương xã bầu nên.