Chương 1: Những vấn đề lý luận về tổ chức, hoạt động của Ủy ban nhân dân Chương 2: Thực trạng tổ chức và hoạt động của Ủy ban nhân dân cấp xã trên địa bàn huyện Đông Anh Chương 3: Quan điểm, giải pháp đổi mới tổ chức và hoạt động của Ủy ban nhân dân cấp xã 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC, HOẠT ĐỘNG CỦA ỦY BAN NHÂN DÂN CẤP XÃ 1. Vị trí, vai trò và chức năng của Ủy ban nhân dân cấp xã 1. Tổ chức chính quyền địa phương ở Việt Nam Ở Việt Nam, chính quyền địa phƣơng đã đƣợc hiến định (2013) và luật hóa (2015). Trong ngữ cảnh khác, các văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam hay giới nghiên cứu hành chính thuật ngữ này cũng không còn xa lạ.
Tuy nhiên, sự thống nhất quan niệm chính quyền địa phƣơng là gì? Cơ cấu tổ chức của chính quyền địa phƣơng gồm những cơ quan nào? Có phải chính quyền địa phƣơng chỉ gồm có Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân hay không?. thì vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau. Theo nghĩa rộng, chính quyền địa phƣơng đƣợc hiểu là tất cả các cơ quan nhà nƣớc đóng trên lãnh thổ địa phƣơng mà hoạt động của chúng có tác động trong phạm vi lãnh thổ địa phƣơng. Theo nghĩa hẹp, nói đến chính quyền địa phƣơng là nói đến cơ quan đại diện và cơ quan hành chính, ở Việt Nam gọi là Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân.
Hai cơ quan này hợp thành một cơ quan nhằm tổ chức và quản trị đời sống xã hội của địa phƣơng đó (căn cứ vào Hiến pháp, luật và các văn bản của cơ quan nhà nƣớc cấp trên và các quyết định của chính các cơ quan này). Còn Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân là những thiết chế quan trọng để thực hiện quyền lực tƣ pháp và quyền công tố vốn không gắn với đơn vị hành chính - lãnh thổ, do đó các cơ quan này trực thuộc các cơ quan Trung ƣơng. Trong các văn kiện của Đảng Cộng sản và Nhà nƣớc, khái niệm chính quyền địa phƣơng đƣợc sử dụng để chỉ tổ chức và hoạt động của hai cơ quan là Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân. Nghị quyết lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ƣơng Đảng (khoá VIII) ngày 18 tháng 6 năm 1997 tại phần III, 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mục 4 về tiếp tục cải cách hành chính nhà nƣớc đối với chính quyền địa phƣơng chỉ đề cập tới việc kiện toàn củng cố Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân các cấp và hƣớng cải cách tổ chức và hoạt động của hai cơ quan này mà không đề cập tới các cơ quan nhà nƣớc khác trong hệ thống các cơ quan nhà nƣớc ở địa phƣơng.
Xét về mặt tổ chức, chính quyền địa phƣơng nên là tự quản. Cấp dƣới có quyền của cấp dƣới, cấp trên có quyền của cấp trên và đƣợc ghi nhận trong luật. Cấp dƣới chỉ thực hiện quyết định của cấp trên trong những trƣờng hợp pháp luật quy định và kèm theo các điều kiện về cung cấp nguồn kinh phí và chịu sự chỉ đạo. Chính quyền, dù là ở cấp trên hay ở cấp dƣới, thì đều phải theo luật mà thực hiện.
Đó có thể xem là sự thể hiện trực tiếp nhất quan niệm nhà nƣớc pháp quyền trong tổ chức bộ máy nhà nƣớc. Tất nhiên, đây cũng là một trong những cơ sở cho việc xác định về sự tự chịu trách nhiệm của các cấp chính quyền nhà nƣớc ở địa phƣơng cũng nhƣ của nhân dân địa phƣơng. Tổ chức chính quyền nhƣ vậy, có thể sẽ dẫn tới việc nhân dân địa phƣơng tổ chức chính quyền địa phƣơng theo ý chí của họ, từ đó, có các cách tổ chức chính quyền địa phƣơng đa dạng. Những giới hạn của việc lựa chọn cách tổ chức chính quyền địa phƣơng nào sẽ đƣợc ghi nhận trong luật, nhƣng quan trọng hơn là tổ chức chính quyền địa phƣơng có khả năng phản ánh ý chí, nguyện vọng của nhân dân và quản lý bảo đảm việc phát triển kinh tế - xã hội ở địa phƣơng.
Vị trí, vai trò của Ủy ban nhân dân cấp xã Ở Việt Nam, thời kỳ từ Hiến pháp năm 1946 đến năm 1960, cơ quan hành chính có tên gọi là Ủy ban hành chính, có lúc lấy tên là Ủy ban hành chính - kháng chiến và do Hội đồng nhân dân cùng cấp bầu ra. Đối với cấp bộ và cấp huyện nơi không tổ chức Hội đồng nhân dân thì Ủy ban hành chính bộ do Hội đồng nhân dân các tỉnh bầu ra và Ủy ban hành chính huyện do Hội 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đồng nhân dân cấp xã bầu ra. Thời kỳ từ Hiến pháp 1959 đến Hiến pháp 1980, Ủy ban hành chính do Hội đồng nhân dân cùng cấp bầu ra (Từ Hiến pháp năm 1980, Ủy ban hành chính đổi tên thành Ủy ban nhân dân). Từ Hiến pháp năm 1992, việc thành lập Ủy ban nhân dân vẫn theo cơ chế bầu cử nhƣng đƣợc đổi mới có sự kết hợp với cơ chế bổ nhiệm.
Theo đó, ngƣời đứng đầu cơ quan hành chính cấp trên trực tiếp có quyền phê chuẩn việc bầu cử, miễn nhiệm, bãi nhiệm đối với chủ tịch, phó chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp dƣới trực tiếp. Thí dụ nhƣ Thủ tƣớng Chính phủ có quyền phê chuẩn việc bầu cử, miễn nhiệm, bãi nhiệm đối với chủ tịch, phó chủ tịch UBND tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ƣơng. Gần đây, Nghị quyết Trung ƣơng 5 khóa X đã định hƣớng thí điểm để nhân dân bầu trực tiếp chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã (Tuy nhiên, vì những lý do khác nhau, chủ trƣơng này chƣa đƣợc thực hiện). Đây là một trong những định hƣớng rất quan trọng làm căn cứ cho việc nghiên cứu, đổi mới cơ chế hình thành chính quyền địa phƣơng ở nƣớc ta hiện nay.
Quản lý xã hội ở cấp xã là tác động của chủ thể quản lý xã hội (quản lý nhà nƣớc, quản lý của tổ chức, cộng đồng và ngƣời dân) tới đối tƣợng quản lý xã hội (là các quá trình, các thể chế phát triển xã hội) nhằm huy động tối đa các nguồn lực thực hiện mục tiêu phát triển xã hội của xã. Nội dung quản lý xã hội ở cấp xã là quản lý toàn diện. Một là, quản lý tất cả các lĩnh vực của đời sống kinh tế, xã hội: hoạch định chính sách kinh tế, điều tiết kinh tế; bảo đảm các dịch vụ công, các vấn đề an sinh xã hội; công bằng và bình đẳng xã hội… tạo lập môi trƣờng thể chế lành mạnh. Hai là, quản lý tất cả các tổ chức của hệ thống chính trị ở xã, bao gồm: tổ chức đảng, chính quyền, các tổ chức chính trị - xã hội của nhân dân.
Ba là, quản lý tất cả các khâu diễn ra trong hoạt động quản lý từ: xác định mục tiêu, xây dựng kế hoạch, tổ chức thực hiện, kiểm tra việc thực hiện nhiệm vụ chính trị. Năng lực và hiệu quả hoạt động của Ủy ban nhân dân cấp xã tác động 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trực tiếp đến việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân, bảo đảm cho khối đại đoàn kết toàn dân đƣợc thiết lập ngay từ cơ sở. Vai trò của Ủy ban nhân dân cấp xã trong quản lý xã hội đƣợc thể hiện ở những điểm chủ yếu sau: Thứ nhất, Ủy ban nhân dân cấp xã bảo đảm sự hài hòa lợi ích nhà nƣớc và lợi ích của ngƣời dân tại cơ sở. Ủy ban nhân dân cấp xã có vai trò trong việc quản lý và tổ chức mọi mặt hoạt động đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội ở cơ sở.
Vì vậy, mọi vấn đề của xã đều liên quan chặt chẽ với nhau và cần đƣợc giải quyết trên cơ sở hài hòa các lợi ích nhà nƣớc với nhân dân và giữa nhân dân với nhau. Ủy ban nhân dân cấp xã trực tiếp tổ chức, chăm lo đời sống và bảo vệ quyền lợi hàng ngày của nhân dân địa phƣơng, đáp ứng và giải quyết các nhu cầu phát sinh từ cơ sở. Thứ hai, Ủy ban nhân dân cấp xã là nơi tuyên truyền chủ trƣơng, đƣờng lối của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nƣớc. Để chủ trƣơng, đƣờng lối, chính sách đi vào cuộc sống, Ủy ban nhân dân cấp xã phải tổ chức tuyên truyền, giáo dục, thuyết phục để ngƣời dân hiểu rõ đƣờng lối, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nƣớc.
Tuyên truyền về tất cả các lĩnh vực: kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội. Thứ ba, Ủy ban nhân dân cấp xã là nơi đề xuất, thực thi các biện pháp tổ chức thực hiện chủ trƣơng, đƣờng lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nƣớc ở xã. Ủy ban nhân dân cấp xã là cấp trực tiếp tiếp thu, lắng nghe các ý kiến, đề xuất, kiến nghị của nhân dân, kịp thời phản ánh nguyện vọng, mong muốn, nhu cầu đó lên các cơ quan cấp trên, đồng thời, đề xuất những giải pháp trong việc giải quyết vƣớng mắc, thoả mãn nhu cầu, mong muốn của nhân dân. Vì vậy, nếu Ủy ban nhân dân cấp xã không giải quyết một cách thấu đáo những vƣớng mắc của nhân dân, sẽ xảy ra những phản ứng tiêu cực của nhân dân đối với chủ trƣơng, chính sách của Đảng và Nhà nƣớc.
Thứ tư, Ủy ban nhân dân cấp xã là điểm nối trực tiếp giữa Đảng, Nhà 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nƣớc và nhân dân. Đơn vị hành chính xã thƣờng có tính độc lập cao hơn so với các đơn vị hành chính cùng cấp khác (nhƣ phƣờng, thị trấn). Bởi lẽ, trong phạm vi xã thƣờng có các cộng đồng dân cƣ nhỏ hơn cố kết nhƣ làng, xóm, thôn, bản. Đây là những cộng đồng dân cƣ tồn tại lâu đời, có sự gắn bó chặt chẽ với nhau về kinh tế, văn hóa - xã hội, huyết thống, phong tục, tập quán.
Vai trò của Ủy ban nhân dân cấp xã thể hiện tính chất đặc thù của hệ thống chính quyền ở cơ sở xã; đồng thời, phải phản ánh tính chất tự quản khá cao của nó, nhất là trong bối cảnh xây dựng, hoàn thiện nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa với sự tác động của kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế hiện nay.