Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA CHI CỤC THI HÀNH ÁN DÂN SỰ Ở VIỆT NAM 1. Khái niệm Pháp luật về tổ chức và hoạt động của Chi cục thi hành án dân sự là một phần trong Pháp luật thi hành án dân sự - một bộ phận cấu thành của hệ thống pháp luật nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Để làm sáng tỏ khái niệm “Pháp luật về tổ chức và hoạt động của Chi cục thi hành án dân sự”, trƣớc hết cần làm rõ một số khái niệm có liên quan nhƣ: khái niệm “tổ chức”, khái niệm “hoạt động”, khái niệm “thi hành án dân sự”, khái niệm “Chi cục thi hành án dân sự. Trƣớc hết, theo Từ điển tiếng Việt, “tổ chức” là “Chỉnh thể có cấu tạo, cấu trúc và những chức năng chung nhất định” [29, tr.944], “hoạt động” là “những việc làm có quan hệ với nhau chặt chẽ nhằm một mục đích nhất định trọng đời sống xã hội” [29, tr.
Cũng theo Từ điển tiếng Việt, “thi hành” là “Thực hiện điều đã chính thức quyết định”[29, tr. “Án” theo nghĩa hẹp là bản án, quyết định của Tòa án, do Tòa án nhân danh Nhà nƣớc tuyên để giải quyết các vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh tế, lao động, hành chính. Còn khái niệm “dân sự” trong thi hành án dân sự hiện còn có quan điểm khác nhau, có quan điểm cho rằng “dân sự” trong thi hành án dân sự đƣợc hiểu là những bản án, quyết định liên quan đến quan hệ tài sản và nhân thân phi tài sản nhƣ các bản án, quyết định về giải quyết tranh chấp đối với các vụ việc có tính chất dân sự. Nhƣng cũng có quan điểm cho rằng “dân sự” trong thi hành án dân sự bao gồm cả các bản án, quyết định về giải quyết tranh chấp có tính chất dân sự và các bản án, quyết định khác do pháp luật quy định; tác giả đồng tình với quan điểm này, vì trên thực tế, các bản án, quyết định giải quyết các tranh 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chấp có tính chất khác nhau, đƣợc giải quyết theo các thủ tục khác nhau nhƣng đến giai đoạn thi hành đều áp dụng theo trình tự, thủ tục thi hành án dân sự.
Nhƣ vậy, thi hành án dân sự có thể đƣợc hiểu là việc thực hiện bản án, quyết định của Tòa án trên thực tế.Việc thực hiện bản án, quyết định của Tòa án có hiệu quả, một mặt bảo đảm thực hiện quyền tƣ pháp của Nhà nƣớc, thể hiện sự tôn trọng của xã hội và công dân đối với pháp quyết của cơ quan nhân danh Nhà nƣớc là Tòa án, mặt khác đó là biện pháp hữu hiệu để khôi phục các quyền, lợi ích hợp pháp của Nhà nƣớc, của các tổ chức, cá nhân khác bị xâm hại. Dƣới góc độ lý luận, quan niệm về thi hành án dân sự hiện nay còn có nhiều quan điểm khác nhau. Có quan điểm cho rằng thi hành án dân sự là một dạng hoạt động tƣ pháp, bởi vì: thi hành án dân sự là hoạt động tiếp nối hoạt động xét xử, giải quyết tranh chấp, đóng vai trò thực thi trên thực tế các bản án, quyết định của cơ quan xét xử, cơ quan giải quyết tranh chấp; hoạt động thi hành án dân sự là hoạt động độc lập – là đặc trƣng của hoạt động tƣ pháp; hoạt động thi hành án dân sự do cơ quan thi hành án dân sự - một trong các cơ quan thực hiện quyền tƣ pháp của Nhà nƣớc thực hiện. Nhƣng lại có quan điểm cho rằng, thi hành án dân sự là một dạng hoạt động hành chính, bởi vì: thi hành án dân sự là hoạt động mang tính điều hành – chấp hành, là đặc trƣng của hoạt động hành chính; là hoạt động thực hiện quyết định cá biệt, với đối tƣợng điều chỉnh cụ thể, xác định cụ thể quyền và nghĩa vụ của các đối tƣợng điều chỉnh.
Ngoài ra, còn có quan điểm thì cho rằng, thi hành án dân sự là một dạng của hoạt động hành chính – tƣ pháp, bởi vì: ngoài đặc trƣng của hoạt động hành chính là chấp hành – điều hành thì thi hành án dân sự là hoạt động gắn liền với hoạt động xét xử, giải quyết tranh chấp, là hoạt động nối tiếp của hoạt động xét xử, giải quyết tranh chấp. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các quan điểm trên khi đƣợc nhìn nhận dƣới các góc độ khác nhau đều có những điểm hợp lý, và dù theo quan điểm nào thì theo tác giả thi hành án dân sự đều có những đặc trƣng cơ bản sau: Thứ nhất, Thi hành án dân sự là quá trình diễn ra sau quá trình xét xử của tòa án, quá trình giải quyết tranh chấp của trọng tài thƣơng mại. Bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật của các cơ quan giải quyết tranh chấp là cơ sở để các cơ quan thi hành án dân sự tiến hành các thủ tục về thi hành án dân sự. Nhƣ vậy, có thể nói không có kết quả giải quyết tranh chấp thì không có hoạt động thi hành án dân sự và ngƣợc lại, không có hoạt động thi hành án dân sự thì kết quả giải quyết tranh chấp gần nhƣ không đƣợc thi thi trên thực tế; ngoài bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật không phải là cơ sở duy nhất để tiến hành các hoạt động thi hành án mà việc tổ chức thi hành án còn phải dựa trên cơ sở các quy định pháp luật về tổ chức và hoạt động thi hành án dân sự.
Thứ hai, thi hành án dân sự là hoạt động có tính chấp hành, bởi vì thi hành án dân sự đƣợc tiến hành trên cơ sở các bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật do các cơ quan đƣợc Nhà nƣớc trao quyền để giải quyết các tranh chấp, việc tổ chức thi hành án dân sự đƣợc thực hiện trên cơ sở các quy định pháp luật và do cơ quan nhà nƣớc là các Cục thi hành án dân sự và Chi cục thi hành án dân sự thực hiện. Thứ ba, thi hành án dân sự là hoạt động có tính quản lý, bởi vì thi hành á dân sự luôn đòi hỏi các yếu tố kế hoạch, tổ chức, đôn đốc, kiểm tra, xử lý, … tác động tới ngƣời phải thi hành án để ngƣời phải thi hành án tự nguyện thi hành các nghĩa vụ của họ; trƣờng hợp ngƣời phải thi hành án không tự nguyện thực hiện các nghĩa vụ đã đƣợc xác định trong các bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật thì có thể bị áp dụng các biện pháp cƣỡng chế để buộc họ thi hành nghĩa vụ. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ tƣ, quá trình thi hành án dân sự có sự tham gia của nhiều cá nhân, cơ quan, tổ chức, trong đó trung tâm là các cơ quan thi hành án dân sự. Để điều chỉnh các mối quan hệ phát sinh trong quá trình thi hành án dân sự và đảm bảo việc thi hành án dân sự có hiệu quả, bảo vệ lợi ích của Nhà nƣớc, quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức liên quan đến việc thi hành án dân sự, Nhà nƣớc phải đặt ra các quy định pháp luật về thi hành án dân sự; những quy định này có trong nhiều văn bản quy phạm pháp luật từ Hiến pháp, Bộ luật hình sự, Bộ luật dân sự, Bộ luật tố tụng dân sự, Bộ luật tố tụng hình sự đến các văn bản chuyên ngành về thi hành án dân sự nhƣ Luật thi hành án dân sự, Nghị định 62/2015/NĐ-CP, Thông tƣ 02/2017/TT-BTP, … Những quy định pháp luật về thi hành án dân sự có nhiệm vụ cụ thể nhƣ: Thể chế hóa đƣờng lối, chủ trƣơng của Đảng và Nhà nƣớc trong thi hành án dân sự.
Cụ thể là thể chế hóa đƣờng lối, chủ trƣơng của Đảng, Nhà nƣớc ta về phát triển kinh tế - xã hội, cải cách hành chính và cải cách tƣ pháp, đƣợc thể hiện trong Nghị quyết của Bộ Chính trị Ban Chấp hành trung ƣơng Đảng cộng sản Việt Nam khóa IX số 08/NQ-TW ngày 02/01/2002 về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tƣ pháp thời gian tới; Nghị quyết số 34/NQ-TW ngày 03/02/2004 Hội nghị lần thứ chín Ban chấp hành trung ƣơng Đảng khóa IX về một số chủ trƣơng, chính sách, giải pháp lớn nhằm thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng và Nghị quyết của Bộ Chính trị Ban Chấp hành trung ƣơng Đảng cộng sản Việt Nam khóa IX số 49/NQ-TW ngày 02/6/2005 về chiến lƣợc cải cách tƣ pháp đến năm 2020. Tạo cơ sở pháp lý cho các hoạt động thi hành án dân sự, trong đó phải quy định các vấn đề nguyên tắc thi hành án, thời hiệu thi hành án, thẩm quyền thi hành án, thủ tục thi hành án, việc áp dụng các biện pháp bảo đảm và các biện pháp cƣỡng chế thi hành án, … Luật thi hành án dân sự phải là cơ sở cho các hoạt động tổ chức thi hành án của cơ quan thi hành án dân sự và hoạt 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com động tham gia thi hành án dân sự của các chủ thể khác, từ đó bảo đảm cho hoạt động tổ chức và tham gia thi hành án dân sự của các chủ thể đƣợc thuận lợi góp phần nâng cao hiệu quả của công tác thi hành án dân sự. Tạo ra cơ chế kiểm tra, kiểm sát và giám sát việc tuân theo pháp luật của các hoạt động thi hành án dân sự, bảo đảm các hoạt động thi hành án dân sự đƣợc tiến hành đúng pháp luật. Bảo đảm quyền khiếu nại, tố cáo và việc xử lý các hành vi trái pháp luật trong thi hành án dân sự.
Quy định cụ thể cơ chế phối hợp giữa các cá nhân, cơ quan, tổ chức trong việc thi hành án dân sự; nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của các cá nhân, cơ quan và tổ chức trong việc tham gia thi hành án dân sự, xã hội hóa thi hành án dân sự để tại điều kiện cho mọi ngƣời có thể đóng góp công sức và trí tuệ vào việc thi hành án dân sự. Các quy định pháp luật về thi hành án dân sự, các hoạt động thi hành án dân sự ở nƣớc ta hiện nay đƣợc thực thi, thực hiện bởi nhiều cá nhân, cơ quan, tổ chức, trong đó trung tâm là các cơ quan thi hành án dân sự trong Hệ thống cơ quan thi hành án dân sự.