Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC SẢN XUẤT TÁC PHẨM ĐIỀU TRA THEO ĐƠN THƯ BẠN ĐỌC TRÊN BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ 1. Một số khái niệm liên quan tới đề tài 1. Báo mạng điện tử Ở Việt Nam, thuật ngữ "báo điện tử" đã được sử dụng trong Luật Báo chí sửa đổi, bổ sung năm 1999. Theo định nghĩa trong luật này, "Báo điện tử là loại hình báo chí được thực hiện trên hệ thống máy tính".
Luật Báo chí trình Quốc hội năm 2016 cũng định nghĩa "Báo điện tử là loại hình báo chí thực hiện trên mạng Internet" [34] Luật Báo chí năm 2016 của Quốc hội giải thích: “Báo điện tử” là loại hình báo chí sử dụng chữ viết, hình ảnh, âm thanh, được truyền dẫn trên môi trường mạng, gồm báo điện tử và tạp chí điện tử. Tuy nhiên chỉ nói “báo điện tử” không thì chưa đầy đủ, vì truyền hình, phát thanh cũng đều sử dụng nhiều yếu tố kỹ thuật điện tử. Theo tác giả Nguyễn Trí Nhiệm - Nguyễn Thị Trường Giang, khái niệm báo điện tử có nghĩa rất chung chung, không giúp hiểu rõ đặc điểm của loại hình báo chí phát hành trên mạng: Tờ báo được sản xuất trong vòng khép kín trên mạng LAN của toà soạn hay tờ báo được “chạy” trên môi trường mạng toàn cầu internet. Đồng thời đã có thời gian chúng ta sử dụng cách gọi này để chỉ phát thanh và truyền hình nên nếu dùng lại rất dễ gây nhầm lẫn.
Vì thế, hai tác giả cho rằng “báo mạng điện tử” là một loại hình báo chí được xây dựng dưới hình thức của một trang web, phát hành trên mạng internet, có ưu thế trong chuyển tải thông tin một cách nhanh chóng, tức thời, đa phương tiện và tương tác cao [33, tr. Báo mạng điện tử là loại báo được xuất bản bởi toà soạn điện tử mà người 11 ta có thể đọc được thông tin trên máy tính, điện thoại di động, máy tính bảng,… khi có kết nối internet [7,tr123] Từ những phân tích nêu trên, có thể đưa ra khái niệm về báo mạng điện tử như sau: “Báo mạng điện tử là một loại hình báo chí được xây dựng dưới hình thức của một trang web, phát hành trên mạng Internet, có ưu thế trong chuyển tải thông tin một cách nhanh chóng, tức thời, đa phương tiện và tương tác cao”. Tổ chức sản xuất Khi xem xét, sử dụng trong nghiên cứu thuật ngữ "tổ chức" trong truyền thông đại chúng, cần tìm hiểu ở 2 góc độ như sau: Một là, tổ chức chỉ một nhóm người, hoạt động trong cùng một lĩnh vực nghề nghiệp. Hai là, tổ chức chỉ hoạt động của nhà truyền thông và nhà quản lý báo chí - truyền thông nhằm mục đích tạo ra một sản phẩm báo chí hoàn chỉnh; là một dạng hoạt động nghề nghiệp của nhà báo với các công việc cụ thể như: lên kế hoạch, tổ chức sản xuất nội dung, thiết kế và trình bày báo, in ấn, phát hành.
Tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí truyền thông là công việc quan trọng nhất trong quá trình sản xuất, kinh doanh của các cơ quan báo chí và các tổ chức, doanh nghiệp truyền thông. Mục đích của tổ chức sản xuất sản phẩm truyền thông hướng vào hiệu quả sản xuất sản phẩm truyền thông - hàng hóa của ngành công nghiệp truyền thông. Tổ chức sản xuất sản phẩm báo chí truyền thông như tác phẩm điều tra đòi hỏi năng lực lãnh đạo, quản lý phải rất cao và đồng bộ, nhất là nguồn nhân lực cho vấn đề này phải được đặc biệt quan tâm. Tác phẩm điều tra Điều tra, theo từ điển Tiếng Việt định nghĩa: “Điều tra là tìm hiểu, xem xét để biết rõ sự thật”[45,55].
Điều tra có thể hiểu theo nghĩa khái quát hơn đó là sự phân tích, chứng minh, kết luận và đưa ra giải pháp giải quyết 12 vấn đề. “Trên mặt báo thỉnh thoảng xuất hiện những bài ghi “điều tra”, có bài đăng ở trang trong và có bài đăng trên trang nhất. Điều tra, hay còn gọi là phóng sự điều tra là một thể loại phản ánh của báo chí có thế mạnh riêng”[1, tr. Tập thể tác giả Giáo trình báo chí điều tra (Đỗ Thị Thu Hằng chủ biên - NXB Lý luận chính trị) cũng khẳng định: Điều tra, xem xét từ là "tìm hiểu, xem xét để biết rõ sự thật".
Điều tra là đặt ra vấn đề, đặt ra câu hỏi, khám phá sự thật, hiện tượng và đi tìm lời giải đáp. Điều tra là quá trình tự nhận thức của con người trong tất cả các hoạt động nhằm phản ánh, tìm tòi, đánh giá sự vật, hiện tượng để đưa ra một tri thức, khái niệm, phương pháp… phù hợp với thực tiễn [19]. Từ đó, theo học viên, điều tra là thể loại tác phẩm báo chí phản ánh những sự việc, hiện tượng, con người trong hoàn cảnh có vấn đề, những thông tin có nhiều uẩn khúc, nhiều mâu thuẫn, thường không có sẵn lời giải đáp từ các cơ quan công quyền hoặc cơ quan chuyên môn, qua sự phân tích, lý giải, lần tìm chứng cứ làm sáng tỏ nguyên nhân, kết quả hoặc chiều hướng phát triển của sự việc, hiện tượng và con người đó. Đơn thư bạn đọc Trong hoạt động báo chí, đơn thư bạn đọc có vai trò, vị trí hết sức quan trọng.
Với báo chí, đơn thư của bạn đọc là một trong những kênh thông tin chính, là cầu nốt giữa công chúng độc giả với tòa soạn. Một trong những đặc trưng cơ bản, hay đúng hơn là thế mạnh của báo chí nhất là báo mạng điện tử là có tính tương tác cao hơn so với các loại hình báo chí khác (chỉ sau truyền hình). Tính tương tác cao đã giúp báo mạng điện tử có lợi thế hơn trong việc giao tiếp hai chiều với bạn đọc. Người đọc có thể tham gia gửi câu hỏi ngay trong khi xem thông tin qua mạng.
Tính tương tác này không chỉ tạo cảm giác gần gũi ma còn là sợi dây gắn kết giữa bạn đọc và báo. 13 Chính ưu điểm vượt trội này, kèm theo việc độc giả ngày nay đại đa số ưa chuộng đọc báo mạng hơn, đã đưa đến kết quả là tòa soạn báo có được nhiều thông tin từ phía công chúng độc giả hơn, trong đó có đơn thư bạn đọc. Trong báo cáo khảo sát- nghiên cứu: Mức độ phản hồi của cơ quan nhà nước đối với kiến nghị, phê bình của tổ chức, công dân trên báo chí, nhóm Mai Phan Lợi, Nguyễn Minh Lộc, Nguyễn Văn Bá, Hoàng Nghĩa Tân khẳng định: Tại một tờ báo điện tử có trụ sở ở Hà Nội, mỗi ngày lượng đơn thư (giấy) gửi theo đường bưu điện vào 30-50 chiếc. Số lượng bạn đọc trực tiếp đến tòa soạn để trình bày khiếu nại mỗi ngày trung bình có từ 2-10 người/ngày.
Gửi qua email chung vào khoảng 100-300 thư. Bên cạnh đó, mỗi ngày báo có hàng nghìn comment, tương đương hàng nghìn thông tin liên quan mà bạn đọc cung cấp trực tiếp cho tòa soạn ở nhiều góc cạnh khác nhau. Ngoài ra, các trưởng ban chuyên môn lại có email riêng, mỗi ban cũng có một email. Cạnh đó, báo cũng có đường dây nóng chuyên tiếp nhận các cuộc gọi.
Nhân sự chuyên trách này được đào tạo để ghi chép, phân loại và chuyển đến bộ phận liên quan. Trong thực tiễn tác nghiệp, tác giả nhận thấy, các nguồn thông tin được người dân phản ánh đến các cơ quan báo chí hay chính là thông tin bạn đọc có 3 dạng chính: góp ý cho chính nhà báo, báo chí; tin/bài vở gửi đăng báo, cộng tác và đơn thư kiến nghị, phê bình, khiến nại, tố cáo nhờ báo chí chuyên tải nhằm tới người có chức vụ, quyền hạn thuộc tổ chức Đảng, cơ quan nhà nước. Trong đó, số đơn thư, ý kiến phản ánh đến báo chí có tỷ lệ cao là các khiếu nại, tố cáo liên quan đến quyền lợi người dân, tham nhũng và quản lý các nguồn tài nguyên. Như vậy có thể thấy đơn thư bạn đọc là một trong những nguồn thông tin đáng tin cậy của cơ quan báo chí do bạn đọc gửi tới góp phần công bố những sự việc, hiện tượng bức xúc của xã hội và tạo dư luận để đấu tranh phòng, chống tiêu cực.
Cơ sở chính trị- pháp lý cho tổ chức sản xuất tác phẩm điều tra theo đơn thư bạn đọc trên báo mạng điện tử 1. Cơ sở chính trị Cũng như bao chính đảng và đảng cách mạng khác trên thế giới, lịch sử ra đời và phát triển của Đảng Cộng sản Việt Nam luôn gắn bó mật thiết với báo chí. Nói cách khác, báo chí đã trở thành công cụ đắc lực của Đảng để phát động tinh thần yêu nước, truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin vào trong các lực lượng cách mạng; đồng thời báo chí cũng trở thành một trong những vũ khí sắc bén của các lực lượng cách mạng do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo trong các cuộc đấu tranh lật đổ chế độ phong kiến, thực dân, đánh đuổi đế quốc xâm lược, giành độc lập tự do cho dân tộc, thống nhất nước nhà. Chủ tịch Hồ Chí Minh và nhiều vị lãnh đạo tiền bối của Đảng chính là hiện thân điển hình trong việc sử dụng nhuần nhuyễn và hiệu quả báo chí như một trong những công cụ chủ lực trong các cuộc đấu tranh giải phóng giai cấp, giải phóng dân tộc.
Tiêu biểu là dấu mốc ra đời của tờ “Thanh niên” (ngày 21/6/1925) với người sáng lập là nhà báo vô sản Nguyễn Ái Quốc. Sự ra đời của tờ “Thanh niên” đã khởi đầu cho sự ra đời và phát triển của nền báo chí cách mạng Việt Nam. Tại Đại hội lần thứ 3 của Hội Nhà báo Việt Nam (ngày 8/9/1962), Chủ tịch Hồ Chí Minh một lần nữa khẳng định: “Cán bộ báo chí cũng là chiến sĩ cách mạng. Cây bút, trang giấy là vũ khí sắc bén của họ” và “tờ báo là tờ hịch cách mạng”[1].
Tiếp đó, Người đã chỉ ra rằng: “Nhiệm vụ của báo chí là phục vụ nhân dân, phục vụ cách mạng”. Vì vậy, suy cho cùng, tất cả những nhiệm vụ cách mạng cũng đều là nhiệm vụ của báo chí, phục vụ mọi mặt đời sống xã hội, kinh tế, an ninh, quốc phòng, quan hệ quốc tế. Để báo chí cách mạng Việt Nam luôn phát huy vai trò, tác dụng, giữ vững tôn chỉ, mục đích, góp phần đắc lực trong các cuộc đấu tranh cách mạng giành độc lập, tự do cho dân tộc; xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam Xã 15 hội chủ nghĩa, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn đánh giá đúng vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng của báo chí; đồng thời luôn bảo đảm giữ vững vai trò lãnh đạo tuyệt đối và xuyên suốt đối với báo chí.