phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phần phụ lục, nội dung của đề tài gồm có ba chương: Chƣơng 1: Khái quát quá trình hình thành và phát triển của quân đội chúa Nguyễn từ thế kỉ XVI đến XVIII. Trình bày khái quát tình hình kinh tế, chính trị, xã hội Việt Nam từ thế kỉ XVI đến thế XVIII. Qua đó, trình bày tổ chức quân đội Việt Nam dưới thời các chúa Nguyễn; sự phát triển của quân đội chúa Nguyễn qua các cuộc chiến tranh với họ Trịnh và Tây Sơn. Chƣơng 2: Tổ chức quân đội nhà Nguyễn (1802 - 1858).
Tìm hiểu bộ máy, cơ chế hoạt động của các binh chủng, cơ cấu quân hiệu, các cấp chỉ huy cùng với ngạch binh và việc tuyển chọn, luyện tập cho binh sĩ của nhà Nguyễn (1802 - 1858). Chƣơng 3: Đánh giá về tổ chức và vai trò của quân đội nhà Nguyễn Trình bày những đặc điểm, đánh giá vai trò của tổ chức quân đội nhà Nguyễn đối với sự phát triển của vương triều cũng như tiến trình lịch sử dân tộc. 8 Chƣơng 1 QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA QUÂN ĐỘI CHÚA NGUYỄN (THẾ KỶ XVI - XVIII) 1. Bối cảnh lịch sử thế kỷ XVI - XVIII Bắt đầu từ thế kỷ XVI, đất nước ta mất dần cảnh thịnh trị.
Các thế lực phong kiến ra sức tranh giành quyền lực, mở ra giai đoạn khủng hoảng chính trị trong lòng chế độ phong kiến Việt Nam. Năm 1504, sau khi vua Lê Hiến Tông mất, các vua Uy Mục và Tương Dực sao nhãng việc triều chính, chỉ lo ăn chơi, sa đọa. Lợi dụng tình hình đó, bọn quan lại, địa chủ ra sức hoành hành, hạch sách nhân dân, chiếm đoạt ruộng đất. Nhân dân khổ cực đã nổi dậy đấu tranh ở nhiều nơi.
Một số thế lực phong kiến cũng nhân lúc chính quyền trung ương suy yếu đã họp quân, đánh nhau tranh chấp quyền lực. Thế lực phong kiến mạnh nhất lúc bấy giờ là của Quốc công thái phó Mạc Đăng Dung. Sau khi dẹp yên các thế lực phong kiến năm 1527, Mạc Đăng Dung buộc vua Lê nhường ngôi, lập ra nhà Mạc. Trong những năm đầu trị vì, nhà Mạc tổ chức chính quyền và quân đội theo mô hình cũ của nhà Lê.
Năm 1528, “Mạc Đăng Dung củng cố lại binh chế, tăng cường số quân bảo vệ kinh thành và nhà vua. Các vua kế nghiệp cố gắng ưu đãi quân sĩ, hình thành chế độ ruộng lính, theo đó các xã có ruộng công hay ruộng chùa đều phải trích ra một phần cấp cho lính theo chế độ 4 - 5 mẫu/người” [36; tr. Tuy nhiên, chỉ sau một thời gian ngắn, nhà Mạc bước vào thời kỳ suy thoái dần. Trước sự tấn công của quân Minh, nhà Mạc tỏ ra lúng túng, đã buộc phải dâng sổ sách cho quân Minh, chịu thần phục với mong muốn yên mạn Bắc, để tập trung lực lượng đối phó với các lực lượng cựu thần nhà Lê ở mạn Nam.
Sự kiện này đã làm cho quần thần và nhân dân chán nản, phẫn nộ. Nhân lúc họ Mạc mất dần sự tin tưởng của nhân dân, một số cựu thần nhà Lê, đứng đầu là Nguyễn Kim mượn khẩu hiệu “phù Lê diệt Mạc”, đã nổi dậy ở vùng Thanh Hóa, lập ra nhà nước mới; sử cũ gọi là Nam triều để phân biệt với Bắc triều của nhà Mạc. Cuộc chiến tranh Nam - Bắc triều kéo dài cho đến cuối thế kỷ XVI thì triều Mạc bị lật đổ. Đất nước bước đầu được thống nhất lại.
9 Tình hình chính trị trong nước mới được tạm ổn chưa lâu thì xảy ra sự kiện phân chia Đàng Trong - Đàng Ngoài. Mầm móng của sự phân liệt bắt nguồn từ cuộc chiến Nam - Bắc triều. Năm 1545, “sau khi Nguyễn Kim bị mưu sát, Trịnh Kiểm được vua Lê đưa lên thay thế. Để giữ vững quyền hành ông đã tìm cách loại trừ phe cách của Nguyễn Kim.
Trong tình hình đó, người con thứ của Nguyễn Kim là Nguyễn Hoàng xin vào trấn giữ vùng đất Thuận Hóa. Ở đây chúa Nguyễn tổ chức lại chính quyền, dần tách khỏi sự phụ thuộc họ Trịnh, chỉ nộp thuế theo lệ” [36; tr. Lấy cớ đó, năm 1627, họ Trịnh đem quân vào đánh Thuận Hóa. Cuộc chiến tranh Trịnh - Nguyễn bắt đầu.
Tình trạng nội chiến kéo dài cho đến cuối thế kỷ XVIII, gây nên hậu quả hết sức nặng nề cho đất nước, trước hết là tình trạng phân hóa về chính trị - xã hội ở hai Đàng. Ở Đàng Ngoài, song hành hai thế lực phong kiến vua Lê - chúa Trịnh. Tuy nhiên, sự tồn tại của vua Lê chỉ mang tính chất tượng trưng, còn mọi thực quyền đều nằm trong tay chúa Trịnh. Ở trung ương hình thành hai bộ phận là triều đình và phủ chúa.
Triều đình đứng đầu vẫn là vua nhưng quyền hành đã bị thu hẹp. Trong khi đó ở phủ chúa, quyền lực được mở rộng bao gồm một số quan văn, võ cùng chúa bàn bạc, quyết định các chính sách của nhà nước. Về sau, chúa Trịnh còn cho đặt thêm 6 phiên chỉ đạo hoạt động của các bộ. Ở địa phương, Đàng Ngoài được chia thành 12 trấn, dưới trấn là phủ, huyện, châu, xã.
Lực lượng quân đội họ Trịnh được tổ chức chặt chẽ, bao gồm một đội quân thường trực gọi là quân Tam Phủ và ngoại binh được tuyển từ 4 trấn xung quanh kinh thành. Về phía Đàng Trong, các chúa Nguyễn không ngừng mở rộng lãnh thổ xuống phía Nam nhằm củng cố quyền lực. Chính quyền Đàng Trong chia thành 12 dinh, dưới dinh là phủ, huyện, tổng, xã. Trên cơ sở đó, quân đội của chúa Nguyễn được tổ chức chặt chẽ, bao gồm quân thường trực ở trung ương và quân thuộc binh ở địa phương, được bổ sung thường xuyên và trang bị vũ khí đầy đủ.
Tuy nhiên, từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII, chính quyền Trịnh - Nguyễn bắt đầu cuộc nội chiến. Để phục vụ nhu cầu chiến tranh, hai thế lực phong kiến, đặc biệt là các chúa Nguyễn đã sớm có ý thức xây dựng lực lượng quân đội hoàn thiện. Tổ chức quân đội dƣới thời chúa Nguyễn 1. Cơ cấu tổ chức quân đội dƣới thời các chúa Nguyễn Ban đầu, quân đội đi theo Nguyễn Hoàng vào Thuận Hóa “có khoảng 3.
Vào đầu thời Nguyễn Phúc Nguyên (1613 - 1615) tăng lên 3 vạn, nhưng đến thời Nguyễn Phúc Tần quân số ấy đã lên tới 16 vạn” [16; tr. Quân lính của chúa Nguyễn ở Đàng Trong được chia làm ba loại là quân túc vệ bảo kinh thành Phú Xuân, quân chính quy thường trực ở các dinh và thổ binh ở địa phương. Quân túc vệ ở kinh thành (Thân quân) gồm hai vệ: Tả tiệp và Hữu tiệp; mỗi vệ có 50 người. Với vai trò trực tiếp bảo vệ cung điện Phú Xuân và hộ vệ chúa Nguyễn, đồng thời là dũng binh cốt yếu trong cuộc chiến tranh với họ Trịnh.
Những binh sĩ trong đội quân túc vệ đều được lựa chọn từ dòng dõi của các võ quan chúa Nguyễn, đặc biệt là phải có nguyên quán từ huyện Tống Sơn, quê hương của chúa Nguyễn. Năm 1744, chúa Nguyễn Phúc Khoát đổi Thân quân làm Dực lâm quân. Quân chính quy thường trực là quân đóng giữ ở các dinh, được phiên chế thành các doanh, cơ, đội, thuyền2. Đứng đầu mỗi doanh là chưởng doanh, chức võ quan cao nhất trong quân đội của chúa Nguyễn lúc bấy giờ.
Dưới doanh là cơ, đứng đầu mỗi cơ là chưởng cơ. Số lượng thuyền trong các cơ không đều nhau do hệ thống tổ chức quân đội của chúa Nguyễn phiên chế không được thống nhất. Số thuyền và lính trong một số cơ như sau: Cơ Thuyền Binh lính Tổng cộng Trung hậu 60 40 - 80/thuyền 3.287 người Tả trung 14 50 - 73/thuyền 783 người Hữu trung 14 30 - 74/thuyền 779 người Tả trung kiên 12 50/thuyền 600 người Hữu trung kiên 10 50/thuyền 500 người Tả trung bộ 10 45/thuyền 450 người 2 Thuyền là phiên chế thấp nhất trong quân đội thường trực của chúa Nguyễn. “Thuyền thường có từ 30 đến 50 người, nhưng những lúc cần thiết thì số lính trong thuyền có khi lên đến 100 người” [18;62].
11 Hữu trung bộ 10 45/thuyền 450 người Tiền trung bộ 10 45/thuyền 450 người Hậu trung bộ 10 45/thuyền 450 người Bảng 1.1: Thống kê số lượng thuyền và binh lính trong mỗi cơ. Tiếp đến là đội, đứng đầu là đội trưởng và có cai đội phụ quản. Số binh lính trong mỗi đội cũng giống như cấp cơ không có sự thống nhất, có đội có 300 lính, nhưng có đội chỉ 135 lính. Sự chênh lệch đó được thể hiện cụ thể như sau: Đội Thuyền Binh lính Tổng cộng Tả trung bộ 5 45/thuyền 225 người Tả kiên bộ 3 45/thuyền 135 người Hữu thủy 5 59/thuyền 295 người Tiền thủy 5 60/thuyền 300 người Bảng 1.2: Thống kê số lượng thuyền và binh lính trong mỗi đội.
186] Bên cạnh, quân túc vệ và quân chính quy thường trực, trong quân đội chúa Nguyễn còn có lực lượng quân đội địa phương gọi là Thổ binh (còn gọi là Tạm binh hay Thuộc binh) đông đảo. Thổ binh có nhiệm vụ bảo vệ vùng đất mới từ dinh Quảng Nam trở vào và trấn áp các lực lượng chống đối của nước Chiêm Thành, Chân Lạp ở phía Nam. Binh lính trong đội quân này không được hưởng chế độ bổng lộc, tiền lương mà chỉ được miễn trừ sưu thuế. Ngoài ra, trong quân đội chúa Nguyễn còn có các đội binh lính nhỏ dùng để sai vặt hoặc canh giữ như đội cắt cỏ ngựa, đội coi giữ từ đường, đội coi giữ các phủ, vườn, kho, lăng mộ, văn miếu,… GS.
Phan Huy Lê ghi nhận trách nhiệm của các địa phương trong việc cung cấp các loại lính này như sau: “Riêng ở 6 huyện Hương Trà, Quảng Điền, Phú vang, Hải lăng, Đăng Xương, Minh Linh ở Thuận Hóa phải cung cấp lính cắt cỏ voi, cắt cỏ ngựa và lính quét dọn chuồng voi ngựa, cứ 100 suất đinh lấy 2 suất lính, 50 suất đinh lấy 1 suất lính, xã nào dưới 50 đinh phải nộp tiền thay mỗi người 30 đồng tiền” [16; tr. Những binh lính này đều được triều đình trả lương hàng tháng giống như quân đội chính quy thường trực. Về binh chủng, quân đội chúa Nguyễn bao gồm bộ binh, thủy binh, pháo binh, tượng binh. Trong đó, bộ binh, thủy binh là những binh chủng được các chúa 12 Nguyễn chú trọng phát triển, trang bị đầy đủ các loại vũ khí và thường xuyên tổ chức luyện tập, rèn luyện kĩ năng chiến đấu.
Lực lượng thủy binh rất mạnh, từng đẩy lùi chiến hạm của Hà Lan. Thuyền chiến thời kỳ này cũng khá lớn, mỗi thuyền có thể được trang bị đến 30 mái chèo. Thuyền được chế tạo rất tinh xảo, trang bị vũ khí đầy đủ với ba khẩu đại bác ở mũi và hai khẩu hai bên, luôn trong tư thế sẵn sàng chiến đấu.