PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Thủ đô Hà Nội đã đến kỳ điều chỉnh sau 10 năm thực hiện qui hoạch theo quy định của Luật quy hoạch đô thị [15]. HLX Hà Nội, được đặt tên trong qui hoạch chung năm 2008[27], đã có nhiều đóng góp về sự ‘cân bằng động’ giữa lõi trung tâm lịch sử và trung tâm mở rộng (ngày càng bị nén chặt mật độ xây dựng và dân số) với HLX mật độ xây dựng thấp, bảo tồn tới 70% đất tự nhiên và nông nghiệp - phần lớn nằm ở ‘xứ Đoài mây trắng’ gồm hơn 1000 làng xã truyền thống và cảnh quan của họ). Đến nay, đối với HLX có nhiều quan điểm trái ngược, chủ yếu từ các nhà môi trường muốn duy trì nó như một cấu trúc Môi trường xanh và chống chịu BĐKH gia tăng, còn các nhà kinh tế và bất động sản muốn loại bỏ HLX và lập luận nó đang cản trở phát triển của thủ đô đang cần quĩ đất xây dựng đô thị.
- Về HLX phía Tây Hà Nội: Xuất hiện trong quy hoạch thủ đô Hà Nội mở rộng tại QĐ 1259, là ý tưởng đồng thời là giải pháp không gian được vận dụng từ kinh nghiệm quy hoạch VĐX vùng thủ đô London [53]. Sau hơn 10 năm thực hiện, HLX Hà Nội đã thực hiện được mục đích kiểm soát đô thị hoá lan rộng từ đô thị trung tâm đến vùng nông thôn ngoại vi từ năm 2008 đến nay. - Về mặt lý luận HLX hiện đang có nhiều tiếp cận khác nhau về tên gọi, chức năng, giải pháp tổ chức không gian và mô hình quản lý ở trên thế giới. Xu hướng chung coi HLX, VĐX là cấu trúc KGX quan trọng nhất trong các cấu trúc đô thị sau hiện đại, được nhấn mạnh trong kỷ nguyên chuyển đổi xanh và chống chịu BĐKH thế kỷ 21.
HLX thường được vận dụng ở quy mô vùng đô thị, liên đô thị để trở thành các hành lang kết nối xanh và vùng đệm giữa đô thị và ngoại vi, ngày càng được thế giới quan tâm. HLX, VĐX đã trở thành yếu tố nền tảng trong phát triển đô thị bền vững, đáp ứng mục tiêu môi trường, xã hội và kinh tế xanh, là cấu trúc không thể thiếu trong các đô thị qui mô cực lớn và sẽ mau chóng trở thành siêu đô thị hơn 10 triệu dân như Hà Nội. Các thành phố lớn sau chiến tranh thế giới lần thứ II đã coi VĐX là một trong những giải pháp quy hoạch mang tầm vóc quốc tế [34] nhằm giải quyết tình trạng đô thị hoá lan toả mất kiểm soát. Giải pháp này đã kế thừa từ mô hình thành phố Vườn, 2 áp dụng lần đầu trong quy hoạch thủ đô London (là một trong những chính sách quy hoạch đô thị quan trọng thuộc Khung chính sách quy hoạch quốc gia (NPPF)).
Các giai đoạn sau, VĐX phổ biến rộng rãi trên thế giới với tên gọi và chính sách phát triển khác nhau như: HLX, dải xanh, nêm xanh, rừng đô thị, hạ tầng xanh…, trong đó Hà Nội lựa chọn tên gọi HLX trong qui hoạch chung 2008. - Ở Việt Nam, HLX, VĐX là thuật ngữ mới chưa có trong pháp luật quy hoạch và quản lý đô thị. Tuy nhiên ngay từ các đô thị thời Pháp thuộc cho đến nay, các qui hoạch và đô thị đều sử dụng không gian tự nhiên như một cấu trúc nền của phát triển đô thị (từ Hà Nội, Hải Phòng, Sài Gòn, Huế, Đà Lạt, Sapa. Hiện nay, các quy hoạch đô thị hiện đại đều gắn chặt tổ chức không gian đô thị với tổ chức mạng lưới KGX (Hà Nội với HLX và VĐX, TP HCM với hành lang sông Sài Gòn, Huế với cảnh quan sông Hương.
Sau đại dịch Covid, các không gian xanh lại càng được quan tâm phát triển mạnh trong đô thị như một giải pháp chống chịu thảm họa dịch bệnh và bảo toàn môi trường sống loài người. Vùng nông thôn ngoại vi đô thị Việt Nam có nhiều điểm khác biệt với thế giới do yếu tố địa lý, lịch sử, mức độ đô thị hoá và kinh tế - xã hội. Do đó, quy hoạch và quản lý phát triển HLX, VĐX đô thị, đặc biệt các đô thị đô thị lớn chưa đủ hành lang pháp lý dẫn hướng, bởi sự phức tạp mang tính đa ngành, đa lĩnh vực của loại hình không gian này. Luật quy hoạch 2017 [17] ra đời khái niệm tích hợp quy hoạch bước đầu được đề cập, yêu cầu tiếp cận tổng hợp và phối hợp đồng bộ giữa các ngành, lĩnh vực kết cấu hạ tầng, sử dụng tài nguyên và bảo vệ môi trường trong lập quy hoạch (trên một phạm vi lãnh thổ như HLX rộng lớn của Hà Nội) nhằm phát triển cân đối, hài hòa, hiệu quả và bền vững.
Lĩnh vực quy hoạch đô thị, nông thôn cũng theo hướng đi này, xác định các giá trị cốt lõi của khu vực qui hoạch, từ đó tích hợp các nội dung đa ngành, đa mục tiêu, khắc phục sự chồng chéo, xung đột trong quá trình phát triển bền vững giữa các ngành, vùng lãnh thổ và quốc gia. Cách tiếp cận mới mẻ này đã mở ra hướng giải quyết vấn đề xung đột giữa bảo tồn và phát triển tại HLX, VĐX của Hà Nội thông qua nghiên cứu về Tổ chức không gian và quản lý phát triển trong giai đoạn tới. 3 - Nghiên cứu về HLX Hà Nội cho đến nay đã có các luận án tiến sĩ và đề tài nghiên cứu chuyên sâu về lý luận và thực tiễn ứng dụng cho các đô thị tại Việt Nam. Mặt khác, đô thị hoá sẽ tiếp tục giai tăng trong giai đoạn 10 - 20 năm tới nên bảo tồn HLX để kiểm soát đô thị hoá và phát triển đô thị bền vững vừa là mục tiêu, vừa là yêu cầu đối với hệ thống đô thị toàn quốc, nhất là đối với thành phố lớn Việt Nam.
Chính vì vậy Luận án Tổ chức không gian HLX phía Tây Hà Nội đã chọn đối tượng nghiên cứu là HLX phía Tây Hà Nội (gần bao trọn xứ Đoài lịch sử), với mong muốn từ quan điểm của khoa học tổ chức không gian có thể trả lời toàn diện về sự tồn tại và phát triển thích ứng HLX phía Tây trong các giai đoạn qui hoạch tiếp theo của Hà Nội, về mặt lý luận và giải pháp. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu của Luận án sẽ vận dụng những Lý thuyết và Thực tiễn có tính quy luật trong Tổ chức không gian HLX phía Tây Hà Nội (nhận dạng và hiểu hiện trạng hiện nay về không gian, kinh tế-xã hội, môi trường và văn hóa) trong bối cảnh đô thị hóa và công nghiệp hóa, để phân tích và giải đáp được những vấn đề, sự vật, hiện tượng nổi trội. Từ đó áp dụng các kết quả nghiên cứu vào Tổ chức không gian HLX phía Tây thích ứng các hoạt động sản xuất, môi trường và văn hóa đời sống tại khu vực này. Mục đích của LA được biểu hiện ở ba mục đích sau: - Mục đích nghiên cứu về nhận thức luận: Tổ chức không gian HLX không chỉ đơn thuần là hình thái và cấu trúc không gian chức năng, mà nó còn bao trùm lên không gian địa lý tự nhiên, không gian kinh tế - xã hội, không gian văn hóa và các hoạt động sống.
để bảo tồn và thích ứng môi trường sống xanh, bền vững như các giá trị lưu truyền cho các thế hệ tương lai. - Mục đích mở ra nghiên cứu mới cho qui hoạch không gian HLX đô thị: Tạo ra cách tiếp cận đa ngành và đa mục tiêu; Các phương pháp và công cụ mới để qui hoạch và kiểm soát phát triển không gian phức hợp như HLX phía Tây Hà Nội, trong bối cảnh đô thị hóa và công nghiệp hóa. Cũng là các vấn đề cốt lõi của khoa học tổ chức không gian HLX đô thị trong bối cảnh mới của Hà Nội đang điều chỉnh qui hoạch chung đô thị. 4 - Mục đích nghiên cứu cho các hiệu quả cao và bền vững: Hiệu quả kinh tế - xã hội, văn hóa và đời sống, bảo tồn tự nhiên và môi trường sống trong tổ chức hoạt động của HLX phía Tây Hà Nội.
Từ đó đưa ra các giải pháp tổ chức không gian bền vững cho HLX phía Tây Hà Nội trong bối cảnh chuyển đổi mô hình phát triển hiện nay. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu: HLX phía Tây Hà Nội (tại QĐ 1259) - Phạm vi không gian: thuộc ranh giới HLX phía Tây Hà Nội (tại Nam sông Hồng) xác định trong Quy hoạch chung thành phố Hà Nội tại QĐ 1259. - Phạm vi thời gian: giai đoạn đô thị hoá từ năm 2008 (từ sau khi sáp nhập tỉnh Hà Tây với thành phố Hà Nội) đến nay. - Phạm vi NCKH: Nghiên cứu Tổ chức không gian HLX phía Tây Hà Nội phục vụ cho công Hình 1.
Phạm vi không gian nghiên cứu tác qui hoạch đô thị và tổ chức thực hiện quy luận án hoạch. Phương pháp nghiên cứu - Phương pháp tiếp cận hệ thống: Nghiên cứu tất cả các yếu tố liên quan trong một hệ thống hoàn chỉnh nhằm giải quyết các yêu cầu và mục tiêu đặt ra. - Phương pháp nghiên cứu tổng hợp: Kế thừa những kết quả đã nghiên cứu của các chuyên gia, tổ chức trong và ngoài nước, cùng với các thông tin thu thập được, các số liệu điều tra khảo sát. Từ đó tổng hợp, phân tích để xác định các yếu tố ảnh hưởng chính, trực tiếp hoặc gián tiếp tác động tới đối tượng nghiên cứu.
Xác định các nội dung tổng thể, mối liên kết sâu chuỗi hệ thống thông tin dữ liệu yếu tố tác động liên quan, từ đó xác định các vấn đề cần nghiên cứu giải quyết bổ sung. Các cơ sở khoa học, phân tích đánh giá tổng hợp và dự báo là nền tảng cho giải pháp đề xuất. 5 - Phương pháp khảo sát thực trạng: Thu thập thông tin tư liệu liên quan đến đề tài. Các tư liệu gồm nhiều nguồn khác nhau như: hình ảnh, báo cáo, số liệu thống kê, bài viết, nghiên cứu trong nước và nước ngoài.
Phỏng vấn và khảo sát thực địa các huyện ngoại thành phía Tây Hà Nội. - Phương pháp thống kê: Phân tích những đặc điểm điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội, môi trường, hạ tầng đô thị và nông thôn. Thống kê các chỉ tiêu, chỉ số và nhận diện đặc điểm và giá trí của các vấn đề cốt lõi trong HLX phía Tây hà nội, từ đó lựa chọn đề xuất giải pháp phù hợp.