Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Trong cơ chế quản lý kinh tế thị trường, tiền lương và các khoản trích theo lương không chỉ phản ánh mối quan hệ phân phối thu nhập giữa doanh nghiệp và người lao động mà còn là yếu tố cấu thành trực tiếp trong chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm. Việc quản lý và hạch toán chính xác các khoản thù lao lao động, chế độ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp và kinh phí công đoàn giúp doanh nghiệp kiểm soát chi phí, thúc đẩy năng suất lao động và bảo đảm quyền lợi hợp pháp cho người lao động.
Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Công nghiệp tàu thuỷ Thành Long là doanh nghiệp nhà nước trực thuộc Tập đoàn Công nghiệp Tàu thuỷ Việt Nam (VINASHIN), hoạt động chuyên sâu trong lĩnh vực đóng mới và sửa chữa các phương tiện vận tải thuỷ có trọng tải lên đến 6.500 tấn. Xuất phát từ tính chất đặc thù của ngành đóng tàu—sản xuất có tính đơn chiếc, quy trình công nghệ phức tạp, chu kỳ sản xuất kéo dài, huy động lực lượng lớn công nhân kỹ thuật với nhiều bậc thợ khác nhau—công tác tổ chức quản lý lao động và tính toán thù lao đòi hỏi sự chính xác, chặt chẽ và tuân thủ các quy định pháp lý hiện hành.
Khóa luận tốt nghiệp được thực hiện nhằm giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:
- Hệ thống hóa những vấn đề lý luận cơ bản về tiền lương, các khoản trích theo lương và tổ chức hạch toán kế toán tiền lương trong các doanh nghiệp theo chuẩn mực và chế độ kế toán hiện hành của Bộ Tài chính.
- Khảo sát, phân tích và phản ánh thực trạng tổ chức hạch toán lao động, phương pháp tính lương, thanh toán trợ cấp bảo hiểm xã hội, luân chuyển chứng từ và ghi sổ kế toán tiền lương tại Công ty TNHH MTV Công nghiệp tàu thuỷ Thành Long.
- Đánh giá ưu điểm, hạn chế và đề xuất hệ thống giải pháp khả thi nhằm hoàn thiện công tác kế toán tiền lương và các khoản trích theo lương tại đơn vị.
- Đối tượng nghiên cứu: Công tác kế toán tiền lương và các khoản trích theo lương (Bảo hiểm xã hội, Bảo hiểm y tế, Bảo hiểm thất nghiệp, Kinh phí công đoàn).
- Phạm vi không gian: Công ty TNHH Một thành viên Công nghiệp tàu thuỷ Thành Long (địa chỉ: số 215A, đường 208, xã An Đồng, huyện An Dương, thành phố Hải Phòng).
- Phạm vi thời gian: Số liệu phản ánh tình hình sản xuất kinh doanh, lao động và tiền lương giai đoạn 2007 – 2009, gắn liền với chế độ kế toán và chính sách tiền lương cập nhật đến thời điểm tháng 06 năm 2010.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp
Khóa luận xây dựng hệ thống cơ sở lý thuyết dựa trên các chuẩn mực kế toán Việt Nam, các quy định của Luật Lao động, Luật Kế toán và các văn bản hướng dẫn chuyên ngành có hiệu lực tại thời điểm nghiên cứu:
- Khái niệm và bản chất: Tiền lương được xác định là biểu hiện bằng tiền của bộ phận sản phẩm xã hội trả cho người lao động dựa trên thời gian, khối lượng và chất lượng lao động nhằm tái sản xuất sức lao động; quỹ tiền lương bao gồm lương thời gian, lương sản phẩm, lương khoán, lương trả cho thời gian ngừng việc khách quan, phụ cấp làm thêm giờ, phụ cấp thâm niên, tiền ăn ca và trợ cấp BHXH trả thay lương.
- Các quỹ trích theo lương: Quy định về lập và sử dụng Quỹ Bảo hiểm xã hội (BHXH), Quỹ Bảo hiểm y tế (BHYT), Quỹ Bảo hiểm thất nghiệp (BHTN - hiệu lực từ ngày 01/01/2009 theo Luật BHXH) và Quỹ Kinh phí công đoàn (KPCĐ).
- Văn bản pháp quy áp dụng:
- Thông tư số 244/2009/TT-BTC ngày 31/12/2009 của Bộ Tài chính (hiệu lực từ ngày 01/01/2010) sửa đổi, bổ sung chế độ kế toán doanh nghiệp về tỷ lệ các khoản trích theo lương.
- Nghị định số 114/2002/NĐ-CP ngày 31/12/2002 của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Bộ luật Lao động về tiền lương.
- Luật Kế toán và Nghị định số 129/2004/NĐ-CP ngày 31/05/2004 của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Kế toán trong hoạt động kinh doanh.
- Thông tư số 103/2005/TT-BTC ngày 24/11/2005 của Bộ Tài chính về tiêu chuẩn và điều kiện của phần mềm kế toán.
- Quy định mức lương tối thiểu chung: 650.000 đồng/tháng (giai đoạn trước ngày 01/05/2010) và điều chỉnh lên 730.000 đồng/tháng (từ ngày 01/05/2010).
Hệ thống tài khoản kế toán sử dụng chủ yếu: Tài khoản 334 (Phải trả người lao động), Tài khoản 338 (Phải trả, phải nộp khác - bao gồm các tài khoản cấp hai: 3382 - KPCĐ, 3383 - BHXH, 3384 - BHYT, 3389 - BHTN), cùng các tài khoản tập hợp chi phí liên quan như TK 622 (Chi phí nhân công trực tiếp), TK 627 (Chi phí sản xuất chung), TK 641 (Chi phí bán hàng), TK 642 (Chi phí quản lý doanh nghiệp), TK 111, TK 112, TK 141, TK 138, TK 3531.
Phương pháp nghiên cứu thực tế được tác giả triển khai bao gồm:
- Phương pháp thu thập và xử lý tài liệu thực tế: Thu thập các văn bản quy chế nội bộ, hợp đồng lao động, bảng chấm công, bảng thanh toán lương, sổ kế toán chi tiết và tổng hợp tại Phòng Tài chính - Kế toán của công ty.
- Phương pháp phân tích - tổng hợp: Tổng hợp số liệu từ các chứng từ kế toán ban đầu để khái quát thực trạng luân chuyển chứng từ và hạch toán nghiệp vụ.
- Phương pháp so sánh: So sánh chỉ tiêu tuyệt đối và tương đối giữa các năm 2007, 2008 và 2009 về giá trị sản lượng, doanh thu, quy mô lao động, thu nhập bình quân và nghĩa vụ nộp ngân sách nhà nước.
- Phương pháp kế toán: Áp dụng phương pháp chứng từ kế toán, phương pháp tài khoản - ghi sổ kép và phương pháp tổng hợp cân đối kế toán theo mô hình Chứng từ - Ghi sổ.
Nguồn dữ liệu nghiên cứu là số liệu kế toán, báo cáo thống kê lao động, bảng tổng kết hoạt động sản xuất kinh doanh và các chứng từ nghiệp vụ phát sinh thực tế tại Công ty TNHH MTV Công nghiệp tàu thuỷ Thành Long.
Nội dung chính theo từng chương
Chương 1: Lý luận cơ bản về tổ chức kế toán tiền lương và các khoản trích theo lương trong doanh nghiệp
Chương 1 hệ thống hóa toàn diện các vấn đề lý luận về công tác hạch toán tiền lương trong doanh nghiệp sản xuất:
- Trình bày khái niệm, ý nghĩa và vai trò của tiền lương như một đòn bẩy kinh tế kích thích tăng năng suất lao động; định nghĩa và vai trò an sinh của các khoản trích BHXH, BHYT, BHTN và KPCĐ.
- Quy định cơ cấu quỹ tiền lương (lương chính, lương phụ) và 4 phương pháp xác định đơn giá tiền lương (theo đơn vị sản phẩm, theo doanh thu trừ chi phí, theo lợi nhuận, theo doanh thu).
- Phân tích chi tiết quy định trích lập các quỹ theo Thông tư 244/2009/TT-BTC:
| Quỹ trích nộp |
Người lao động đóng |
Doanh nghiệp đóng |
Tổng tỷ lệ trích |
| Bảo hiểm xã hội (BHXH) |
6,0% |
16,0% |
22,0% |
| Bảo hiểm y tế (BHYT) |
1,5% |
3,0% |
4,5% |
| Bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) |
1,0% |
1,0% |
2,0% |
| Kinh phí công đoàn (KPCĐ) |
0% |
2,0% |
2,0% |
| Tổng cộng |
8,5% |
22,0% |
30,5% |
- Trình bày kỹ thuật tính lương thời gian (tháng, tuần, ngày, giờ) và lương sản phẩm (sản phẩm trực tiếp, sản phẩm có thưởng, sản phẩm lũy tiến, chia lương sản phẩm cuối cùng cho tập thể theo hệ số cấp bậc hoặc bình công chấm điểm), cùng hình thức lương khoán theo khối lượng công trình.
- Quy định hệ thống chứng từ kế toán lao động tiền lương bắt buộc (từ Mẫu số 01a-LĐTL đến Mẫu số 11-LĐTL), sơ đồ hạch toán tổng hợp tài khoản 334, 338 và trình tự ghi sổ theo hình thức Chứng từ - Ghi sổ trên sổ tay và trên máy vi tính.
Chương 2: Thực trạng tổ chức kế toán tiền lương và các khoản trích theo lương tại Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Công nghiệp tàu thuỷ Thành Long
Chương 2 phản ánh chi tiết bức tranh hoạt động và công tác kế toán tại đơn vị thực tập:
- Lịch sử và cơ cấu tổ chức: Thành lập năm 1963 với tên gọi Xí nghiệp sửa chữa thuỷ (theo Quyết định số 1037/TCCB ngày 25/03/1963), đổi tên thành Xí nghiệp cơ khí thuỷ năm 1992 (Quyết định số 1277/TCCQ ngày 12/11/1992), thành lập lại Doanh nghiệp Nhà nước đổi tên thành Công ty Thành Long năm 2000 (Quyết định số 1049/QĐ-UB ngày 20/07/2000). Năm 2006, chuyển thành đơn vị thành viên của Tổng Công ty CNTT Việt Nam (Quyết định số 325/QĐ-UBND và Quyết định số 233/CNT-QĐ-ĐMDN). Năm 2007, chuyển đổi sang mô hình công ty mẹ - công ty con với 12 công ty thành viên, tên gọi Công ty TNHH MTV CNTT Thành Long.
- Tình hình sản xuất kinh doanh giai đoạn 2007 – 2009:
| Chỉ tiêu |
Đơn vị tính |
Năm 2007 |
Năm 2008 |
Năm 2009 |
So sánh 2008/2007 (+/-) |
So sánh 2008/2007 (%) |
So sánh 2009/2008 (+/-) |
So sánh 2009/2008 (%) |
| Giá trị sản lượng |
Triệu đồng |
84.732,77 |
57.059,18 |
Đang tăng trưởng |
-27.673,59 |
-32,66% |
— |
+66,55% |
| Doanh thu |
Triệu đồng |
— |
— |
— |
— |
-17,98% |
— |
+92,05% |
| Số lượng CBCNV |
Người |
572 |
566 |
600 |
-6 |
-1,05% |
+34 |
+6,00% |
| Thu nhập bình quân |
1.000 đ/người/tháng |
2.120,28 |
1.860,71 |
2.475,40 |
-259,57 |
-12,24% |
+614,69 |
+33,04% |
| Nộp ngân sách |
Triệu đồng |
1.478,02 |
1.956,38 |
7.413,38 |
+478,36 |
+32,36% |
+5.457,23 |
+278,95% |
- Đặc điểm lao động: Tổng số lao động năm 2009 là 600 người (tăng 28 người so với năm 2007). Công ty chú trọng gia tăng tỷ trọng công nhân trực tiếp sản xuất và kỹ sư kỹ thuật, giảm lao động gián tiếp. Chất lượng tay nghề công nhân tập trung chủ yếu ở thợ bậc 4 và bậc 5; số lượng thợ bậc 6 và bậc 7 còn hạn chế.
- Bộ máy kế toán và chính sách kế toán áp dụng:
- Bộ máy kế toán gồm: Kế toán trưởng, Phó phòng kế toán, Kế toán tiền mặt - vật tư - thủ quỹ, Kế toán thanh toán ngân hàng và thanh toán nội bộ, Kế toán lương và các khoản trích theo lương.
- Áp dụng hình thức kế toán Chứng từ - Ghi sổ thực hiện trên máy vi tính thông qua phần mềm kế toán AF5 (phòng kế toán phối hợp với đối tác thiết kế).
- Phương pháp kế toán hàng tồn kho: Kê khai thường xuyên; tính giá xuất kho: Bình quân tháng; khấu hao TSCĐ: Phương pháp đường thẳng; quyết toán BHXH và BHYT trực tiếp với BHXH Quận Lê Chân.
- Quy trình hạch toán nghiệp vụ tiền lương: Căn cứ Bảng chấm công, bảng phân bổ tiền lương, lập chứng từ ghi sổ, hạch toán vào Sổ cái TK 334, TK 338 và các tài khoản chi phí liên quan (TK 622, TK 627, TK 642).
Chương 3: Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện công tác tổ chức kế toán tiền lương và các khoản trích theo lương
Chương 3 trình bày các đánh giá thực tế và định hướng hoàn thiện:
- Nhận xét chung về ưu điểm: Bộ máy kế toán gọn nhẹ, tuân thủ chế độ chứng từ của Nhà nước, việc ứng dụng phần mềm kế toán AF5 hỗ trợ xử lý số liệu nhanh chóng, đảm bảo thanh toán lương và chế độ bảo hiểm cho người lao động.
- Hạn chế: Việc quản lý lao động và chấm công tại một số tổ sản xuất ngoài công trường đóng tàu còn phức tạp; định mức lao động và phương pháp phân bổ tiền lương khoán theo khối lượng hoàn thành đôi khi chưa phản ánh kịp thời độ phức tạp của từng loại chi tiết tàu; cần cập nhật hoàn thiện các tính năng hạch toán tự động các tỷ lệ trích mới trên phần mềm AF5.
- Đề xuất giải pháp và điều kiện thực hiện: Kiến nghị kiện toàn công tác ghi chép ban đầu, chuẩn hóa việc bình xét chấm công, hoàn thiện hạch toán chi phí nhân công theo đơn hàng đóng tàu, nâng cấp phần mềm kế toán và nâng cao nghiệp vụ cho đội ngũ kế toán viên.
Kết quả và đóng góp
Khóa luận đã ghi nhận và làm rõ các kết quả thực tế thông qua hệ thống dữ liệu xác thực:
- Phân tích bức tranh biến động kinh tế và thu nhập người lao động: Giai đoạn 2007 – 2008, do ảnh hưởng từ sự biến động giá cả vật liệu thị trường (đặc biệt là sắt, thép đóng tàu tăng cao), giá trị sản lượng của công ty giảm 32,66% (giảm 27.673,59 triệu đồng), doanh thu giảm 17,98%, dẫn đến thu nhập bình quân giảm 12,24% (từ 2.120,28 nghìn đồng xuống 1.860,71 nghìn đồng/tháng). Sang năm 2009, nhờ điều chỉnh chiến lược kinh doanh và tổ chức lại lực lượng lao động, giá trị sản lượng tăng 66,55%, doanh thu tăng 92,05%, nộp ngân sách tăng đột biến 278,95% (đạt 7.413,38 triệu đồng), nâng thu nhập bình quân của 600 cán bộ công nhân viên lên 2.475,40 nghìn đồng/tháng (tăng 33,04%).
- Khảo sát hệ thống kế toán tiền lương thực tế: Làm rõ cách thức vận hành hình thức kế toán Chứng từ - Ghi sổ kết hợp phần mềm AF5; quy trình luân chuyển chứng từ từ các phân xưởng (Vỏ tàu, Máy, Điện, Bài trí, Ụ triền) về Phòng Tài chính - Kế toán; cơ chế quyết toán nghĩa vụ bảo hiểm với cơ quan BHXH Quận Lê Chân.
- Đóng góp của đề tài: Tác giả đã phản ánh được thực tiễn áp dụng các tỷ lệ trích nộp mới theo Thông tư 244/2009/TT-BTC (tổng tỷ lệ 30,5%, trong đó doanh nghiệp chịu 22%, người lao động đóng 8,5%) và các quy định của Luật Bảo hiểm thất nghiệp năm 2009 vào thực tế một doanh nghiệp đóng tàu có quy mô 600 lao động.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
- Hạn chế: Nghiên cứu được thực hiện tại một doanh nghiệp cụ thể (Công ty TNHH MTV CNTT Thành Long) trong bối cảnh tái cơ cấu của Tập đoàn VINASHIN; nguồn dữ liệu chi tiết về chi phí nhân công cho từng hợp đồng đóng tàu đơn chiếc chưa được công bố toàn diện do tính bảo mật nội bộ; các kiến nghị hoàn thiện chủ yếu mang tính giải pháp nghiệp vụ tại chỗ.
- Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu sang việc hoàn thiện phương pháp lập dự toán tiền lương theo đơn giá sản phẩm tàu thủy đóng mới; tối ưu hóa mô đun tính lương tự động trong các phần mềm quản trị doanh nghiệp tích hợp; nghiên cứu tác động của biến động giá nguyên vật liệu đóng tàu đến cơ cấu chi phí nhân công trực tiếp.
Giá trị tham khảo
Báo cáo khóa luận cung cấp nguồn tài liệu thực tiễn hữu ích cho các đối tượng sau:
- Sinh viên chuyên ngành Kế toán - Kiểm toán và Quản trị kinh doanh: Tham khảo phương pháp xây dựng khóa luận tốt nghiệp về đề tài kế toán tiền lương và các khoản trích theo lương trong doanh nghiệp sản xuất cơ khí - công nghiệp nặng.
- Người làm công tác kế toán tại các đơn vị đóng tàu, xây lắp: Tham khảo mô hình luân chuyển chứng từ lương (Mẫu 01a-LĐTL đến 11-LĐTL), kỹ thuật hạch toán các tài khoản 334, 338, 622, 627 và quy trình vận hành hình thức Chứng từ - Ghi sổ trên phần mềm máy tính (AF5).
- Phần nội dung đáng lưu ý: Bảng phân tích số liệu tài chính - lao động giai đoạn 2007 – 2009; bảng tổng hợp tỷ lệ trích theo Thông tư 244/2009/TT-BTC; sơ đồ tổ chức bộ máy quản lý và bộ máy kế toán kết hợp với quy trình xử lý lương công nhật, lương khoán sản phẩm đóng tàu.
Câu hỏi thường gặp
1. Tỷ lệ trích các khoản theo lương áp dụng tại thời điểm khóa luận được phân chia như thế nào giữa doanh nghiệp và người lao động?
Theo Thông tư 244/2009/TT-BTC (áp dụng từ ngày 01/01/2010) được nêu trong khóa luận, tổng tỷ lệ trích là 30,5% tính trên quỹ lương đóng bảo hiểm; trong đó người sử dụng lao động (doanh nghiệp) chịu 22% (BHXH 16%, BHYT 3%, BHTN 1%, KPCĐ 2% tính vào chi phí) và người lao động trích nộp 8,5% trừ vào thu nhập (BHXH 6%, BHYT 1,5%, BHTN 1%).
2. Thu nhập bình quân và quy mô lao động của Công ty Thành Long biến động ra sao trong giai đoạn 2007 – 2009?
Năm 2007, công ty có 572 lao động với thu nhập bình quân 2.120,28 nghìn đồng/tháng. Năm 2008, lao động giảm còn 566 người và thu nhập giảm xuống 1.860,71 nghìn đồng/tháng (giảm 12,24%). Đến năm 2009, quy mô lao động tăng lên 600 người và thu nhập bình quân phục hồi mạnh mẽ, đạt 2.475,40 nghìn đồng/tháng (tăng 33,04% so với năm 2008).
3. Công ty Thành Long áp dụng hình thức ghi sổ kế toán nào và sử dụng phần mềm hỗ trợ gì?
Công ty áp dụng hình thức sổ kế toán Chứng từ - Ghi sổ thực hiện trên máy vi tính, sử dụng phần mềm kế toán AF5 do phòng kế toán công ty phối hợp cùng đơn vị thiết kế phần mềm xây dựng dựa trên đặc thù hoạt động đóng tàu của doanh nghiệp.
4. Đơn vị nào trực tiếp tiếp nhận hồ sơ quyết toán BHXH và BHYT của Công ty Thành Long?
Hàng tháng, kế toán phụ trách tiền lương và các khoản trích theo lương tại công ty thực hiện đối chiếu, lập hồ sơ và quyết toán chế độ BHXH, BHYT trực tiếp với cơ quan Bảo hiểm xã hội Quận Lê Chân, thành phố Hải Phòng.
5. Cơ cấu bậc thợ của lực lượng công nhân trực tiếp sản xuất tại công ty có đặc điểm gì?
Chất lượng lao động công nhân tại công ty tập trung chủ yếu ở thợ bậc 4 và bậc 5, trong khi tỷ lệ công nhân kỹ thuật đạt tay nghề cao bậc 6 và bậc 7 còn chiếm tỷ trọng thấp.
Kết luận
Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Phạm Thị Thu Trang đã hệ thống hóa đầy đủ cơ sở lý luận về kế toán tiền lương và các khoản trích theo lương gắn với các văn bản pháp luật hiện hành như Thông tư 244/2009/TT-BTC và Luật BHXH năm 2009. Thông qua việc phân tích thực tế tại Công ty TNHH MTV Công nghiệp tàu thuỷ Thành Long giai đoạn 2007 – 2009, công trình đã phản ánh chân thực số liệu biến động kinh doanh, cơ cấu lao động và quy trình luân chuyển chứng từ theo hình thức Chứng từ - Ghi sổ trên phần mềm AF5. Các giải pháp và kiến nghị được đưa ra bám sát đặc thù sản xuất đóng tàu, đóng góp cơ sở thực tiễn cho việc nâng cao hiệu quả công tác quản lý và hạch toán lao động tiền lương tại doanh nghiệp.
