CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOÀI TRỜI CHO TRẺ 5 - 6 TUỔI THEO QUAN ĐIỂM LẤY TRẺ LÀM TRUNG TÂM Ở TRƯỜNG MẦM NON 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài Các nhà nghiên cứu giáo dục trong thế kỷ 18 đã thấy tầm quan trọng đặc biệt không thể thay thế của giáo dục tự nhiên trong mối quan hệ với môi trường bên ngoài lớp học.Rut-xô (1712-1778) cho rằng, trẻ em từ 3 đến 12 tuổi là giai đoạn các giác quan phát triển mạnh mẽ nên hoạt động thực tiễn là không thể thay thế được. Ông kêu gọi giáo dục tự do, tự nhiên vì “Thiên nhiên mong muốn rằng trẻ em phải là trẻ em trước khi trở thành người lớn”.
Thay vì áp đặt ý chí chủ quan cho trẻ, người lớn nên tạo điều kiện thuận lợi để trẻ học theo ý mình. Trẻ mới biết đi cần được dành nhiều thời gian trong ngày để chơi và hoạt động ngoài trời. Vào đầu thế kỷ 16, đầu thế kỷ 20, nhà giáo dục nổi tiếng người Mỹ John Dewey (1859-1952) chủ trương tự do học hỏi, khám phá trong hoạt động thực tiễn của trẻ em, ông viết: “Học sinh là mặt trời, xung quanh chúng quy tụ mọi phương tiện giáo dục. Nói không phải là dạy, nói ít hơn chú ý nhiều đến việc tổ chức hoạt động của học sinh” [48].
Ngoài ra, các nhà tâm lý giáo dục như A.Liublinxkaia đã nhấn mạnh quan điểm của GD mọi lúc, mọi nơi. Nhấn mạnh vào các hoạt động được tổ chức bởi các giáo viên ngoại khóa, chẳng hạn như khuôn viên trường, giờ hoạt động ngoài trời. Ngoài ra, còn có nhiều nhà khoa học và tổ chức tham gia hoạt động nghiên cứu trên khắp thế giới như: D. Tuy phương pháp nghiên cứu khác nhau nhưng luôn thấy giống nhau vấn đề, Đó là tâm lý của trẻ và các hoạt động vui chơi ngoài trời.N Leonchiep và Hoạt động - Ý thức -Tính cách; D.B Enconin và Tâm lý chơi; A.VPetrovsky, Tâm lý học lứa tuổi và Tâm lý học giáo dục; V.Mukhina và Tâm lý học mẫu giáo; A.
Zaporojets Dựa trên Tâm lý trẻ mẫu giáo… Các nhà nghiên cứu đặc biệt quan tâm đến con đường nhận thức, cách mà trẻ em nhận thức thế giới xung quanh là “Học mà chơi, chơi mà học”, qua hoạt động vui chơi như hoạt động ngoài trời. Giáo sư Howland cho biết: Tác dụng của ngoài trời sẽ giúp giảm thiểu bệnh về mắt. Griffin Longley liệt kê một loạt lý do tại sao các hoạt động dựa trên thiên nhiên lại quan trọng đối với sự phát triển của trẻ. Lieberman: Vui chơi chuyển trẻ từ thụ động sang chủ động, trẻ phải đối mặt với mọi thứ có thể xảy ra xung quanh, và vui chơi cũng là cách chính trẻ học cách kiểm soát cảm xúc của mình.
Các chuyên gia giáo dục Nhật Bản cho rằng vui chơi ngoài trời nên được ưu tiên vì nó kích thích sự tò mò và trẻ có thể học cách tập trung. Các hoạt động ngoài trời rất coi trọng nhu cầu và sở thích của trẻ. Vì vậy, coi hoạt động ngoài trời là hoạt động chủ đạo của trẻ mầm non nên trường MN Nhật Bản đặc biệt chú trọng tổ chức các hoạt động trải nghiệm cho trẻ. Tổ chức các hoạt động ngoài trời với khái niệm “giáo dục lấy trẻ làm trung tâm”.
Hoạt động ngoại khóa cho trẻ có nhiều ưu điểm mà hoạt động trong lớp không có. Hoạt động nhận thức của trẻ có cơ hội tiếp xúc nhiều với môi trường, đặc biệt là thiên nhiên; không gian mở, không khí thoáng đãng; cơ hội vận động cao đặc biệt có lợi cho sự phát triển của trẻ. Dưới góc độ giáo dục nhận thức, tổ chức hoạt động nhận thức còn tạo môi trường cho trẻ tham gia tích cực vào hoạt động, chủ động sáng tạo theo khả năng và nhu cầu của bản thân, khơi gợi trí tò mò, tạo cho trẻ cơ hội tìm tòi, khám phá. Ngoài ra, trong bối cảnh của hoạt động nhận thức, trẻ có đủ thời gian và không gian cho hoạt động khám phá đáp ứng nhu cầu của bản thân là trẻ được trải nghiệm hoạt động học trong thực tế.
Ở các nước phát triển về giáo dục như Thụy Điển, tôn trọng tinh thần “thử thách, khám phá và mạo hiểm”, hay ở Úc, Hoa Kỳ, Anh 7 Quốc. New Zealand… tương tự như mô hình trường học trong rừng, tạo cơ hội tốt nhất cho các bé hòa mình vào thiên nhiên hoang dã, khám phá và trải nghiệm, thoát khỏi không gian chật hẹp của điều hòa và 4 bức tường.[7] Hiện nay, hầu hết các nước trên thế giới đều theo hướng tiếp cận giáo dục lấy trẻ làm trung tâm trong tổ chức các hoạt động giáo dục trẻ. Các nhà giáo dục luôn quan tâm đến việc tạo môi trường giáo dục lành mạnh, đa dạng và hấp dẫn cho trẻ em, tạo điều kiện và cơ hội để trẻ em tích cực giao lưu, chia sẻ và hợp tác. Giúp trẻ phát triển khả năng thích ứng và giải quyết các vấn đề thực tế.
Trong nửa sau của thế kỷ 20, quan điểm của Jean Piaget đã đưa phương pháp giáo dục LTLTT trở thành một đặc điểm nổi bật của GDMN ở các nước phương Tây. Ông nhấn mạnh việc xây dựng môi trường vật chất, khuyến khích và “mời gọi” trẻ khám phá và học hỏi, tạo cơ hội học tập cho trẻ thông qua trải nghiệm của chính mình, đồng thời để trẻ chủ động, khởi xướng các hoạt động học tập và vui chơi. Vygotsky đã thêm một khía cạnh xã hội vào quan điểm của Piaget về trẻ em. Vygotsky nói rằng trẻ em học bằng cách tương tác với môi trường xung quanh là chưa đủ.
Tương tác xã hội là cần thiết cho việc học tập và phát triển. Phương pháp giảng dạy trong khu vực phát triển gần của Vygotsky, được sử dụng rộng rãi trên khắp thế giới, đã thay đổi nhận thức về vai trò của giáo viên: GV tích cực hơn trong việc hướng dẫn trẻ học hơn [48] Sự hợp tác, trao đổi nhằm giáo dục trẻ em, vì trẻ em “dạy trẻ cái gì?”. Nó ít quan trọng hơn là “Dạy con bạn làm thế nào để làm điều đó?” Mô hình thương lượng tập thể khuyến khích trẻ em lựa chọn và tham gia vào một kế hoạch học gì và học như thế nào. Kế hoạch này dựa trên sở thích và nhu cầu của trẻ, linh hoạt và cởi mở, sử dụng cách tiếp cận tích hợp, tập trung, tương ứng.
Một cách tiếp cận giáo dục để thương lượng tập thể trong các hoạt động ngoài trời, nơi vui chơi diễn ra tự nhiên, phù hợp với lứa tuổi và mang tính tích cực. 8 Ngày nay, trẻ em được tiếp xúc với công nghệ từ rất sớm và thậm chí dành toàn bộ thời gian cho màn hình máy tính, iPad, điện thoại di động và các trò chơi trực tuyến. Chính điều này ảnh hưởng rất nhiều, đến sự phát triển thể chất của trẻ. Các bậc cha mẹ cần định hướng cho con những lối sống tích cực và tham gia cùng con trẻ trong những HĐ thể chất vui chơi ngoài trời vừa “vui” vừa có ích.
Những nghiên cứu ở Việt Nam Ở Việt Nam, vấn đề hoạt động nhận thức của trẻ em cũng đã được nhiều nhà giáo dục nghiên cứu và khẳng định tầm quan trọng của hoạt động nhận thức đối với sự phát triển toàn diện của trẻ em.TS Nguyễn Ánh Tuyết cho biết, thiên nhiên có sức lôi cuốn và hấp dẫn kỳ diệu đối với trẻ em và thiên nhiên kích thích trẻ em bất cứ khi nào chúng có thể đến với thiên nhiên. Cô viết: “Có thể nói, bất cứ nơi nào có đất, cát, sỏi, đá, nước dịu dàng, ánh sáng, cỏ cây, hoa lá thì đều có sức hút mãnh liệt đối với trẻ em. Dù có những quy định cấm cản, nhưng chúng vẫn đến chơi một cách công khai hay bí mật. Trẻ em đến với thiên nhiên một cách vui vẻ như được kéo vào lòng mẹ.
Chúng ta cần tạo cho trẻ mọi điều kiện tiếp xúc với thiên nhiên ngay từ nhỏ.” [5] Một số tác giả cũng đề cao tầm quan trọng TCHĐNT cho trẻ như: Tiến sĩ Phan Thị Thu Hiền, chuyên gia về giáo dục đầu đời; Tiến sĩ Trịnh Thị Xim [18]; tác giả Nguyễn Thanh Hà …[4] Trong những năm gần đây, Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng nhiều nội dung chuyên đề, dự án như: chuyên đề Phát triển vận động, nhiều đồ dùng đồ chơi ngoài trời được tăng cường bổ sung nhằm nâng cao chất lượng TCHĐNT cho trẻ trong trường MN; Dự án tăng cường khả năng sẵn sàng đi học cho trẻ MN; trong đó có modun “Xây dựng trường mầm non lấy trẻ làm trung tâm” triển khai năm 2013. Đầu năm 2017, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành 2 văn bản chỉ đạo việc triển khai chuyên đề “Xây dựng trường mầm non lấy trẻ làm trung tâm” giai đoạn 2016- 2020. Cùng với đó là Tài liệu hướng dẫn thực hành áp dụng quan điểm giáo dục 9 lấy trẻ làm trung tâm trong trường mầm non (2017) đã thiết kế 6 tiêu chí, 18 chỉ số giúp GV có cơ sở cụ thể để thực hiện quan điểm LTLTT khi tổ chức các HĐ nói chung và HĐNT nói riêng.[10] Bàn về LTLTT trong tổ chức các HĐ giáo dục trong trường MN, cũng đã có khá nhiều các tài liệu, bài viết, hội thảo nói đến: Tác giả Hồ Lam Hồng (2013) [21] cũng đã vạch ra một số thực tế về vận dụng quan điểm này trong trường MN, đồng thời tác giả cũng định hướng về nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức các HĐ giáo dục theo hướng LTLTT. Tiến sỹ Trịnh Thị Xim (2017) [22] đã nêu tổng quan về các quan điểm tiếp cận GD tiên tiến trên thế giới và các phương pháp GD tiên tiến trên thế giới và hầu hết các “Quan điểm tiếp cận trên thế giới đều theo triết lý giáo dục lấy trẻ làm trung tâm” [25].
Bên cạnh đó thấy rõ được các nước phát triển ngày càng trú trọng vai trò của giáo viên MN: Trình độ chuyên môn của GV được xem là một trong những yếu tố quyết định trực tiếp chất lượng nhà trường. Tác giả Phạm Thị Tuyết [3] cũng bàn đến bản chất của giáo dục LTLTT, tổ chức HĐ giáo dục LTLTT và phương pháp tổ chức HĐ giáo dục LTLTT. Ngoài ra, cũng có khá nhiều các tài liệu, bài viết, luận văn nghiên cứu liên quan đến TCHĐNT cho trẻ MN: Đào Thanh Âm đã nêu cơ sở lý luận về tổ chức hoạt động giáo dục mầm non, nhấn mạnh vai trò quan trọng của hoạt động ngoại khóa, đồng thời chỉ ra rằng phải có kế hoạch, phương pháp, biện pháp tổ chức hoạt động cho trẻ em và lứa tuổi vị thành niên hiệu quả.