Tổng quan luận án

Công trình “Phát triển khả năng suy luận cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua hoạt động khám phá khoa học” của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Nga, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Trần Thị Ngọc Trâm và TS. Đặng Lan Phương, bảo vệ tại Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam (năm 2019) thuộc chuyên ngành Lý luận và lịch sử giáo dục (mã số: 9.02).

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ chủ trương đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục theo Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 của Hội nghị Trung ương 8 khóa XI, chuyển mạnh từ trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học ngay từ cấp học mầm non. Giai đoạn 5-6 tuổi đánh dấu bước ngoặt phát triển nhận thức, tâm lý khi trẻ chuẩn bị chuyển tiếp sang cấp tiểu học. Suy luận là thao tác tư duy nền tảng giúp trẻ nhận thức thế giới tự nhiên và xã hội sâu sắc, hình thành ý niệm, niềm tin và điều khiển hành vi. Tuy nhiên, khả năng suy luận của trẻ 5-6 tuổi trên thực tế vẫn còn mang đậm màu sắc chủ quan, cảm tính và trực quan bề ngoài. Trong chương trình giáo dục mầm non, hoạt động khám phá khoa học có ưu thế phát triển tư duy nhưng giáo viên chưa khai thác hiệu quả, thiếu hệ thống biện pháp sư phạm cụ thể nhằm nâng cao khả năng suy luận cho trẻ.

Mục đích nghiên cứu của luận án là đề xuất một số biện pháp phát triển khả năng suy luận cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua hoạt động khám phá khoa học nhằm tạo nền tảng nhận thức, góp phần chuẩn bị cho trẻ sẵn sàng vào học lớp 1 tiểu học.

Khách thể nghiên cứu được xác định là quá trình giáo dục nhằm phát triển khả năng suy luận cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua hoạt động khám phá khoa học ở trường mầm non. Đối tượng nghiên cứu là mối quan hệ giữa khả năng suy luận của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi với hoạt động khám phá khoa học.

Giả thuyết khoa học của đề tài nêu rõ: Khả năng suy luận của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi và việc phát triển khả năng suy luận cho trẻ qua hoạt động khám phá khoa học hiện nay còn có những hạn chế. Nếu đề xuất và áp dụng được các biện pháp theo hướng chuẩn bị tốt các điều kiện thuận lợi (thiết kế hoạt động, xây dựng môi trường) và tăng cường các hoạt động trải nghiệm (quan sát, sử dụng tình huống có vấn đề, thí nghiệm khoa học đơn giản, dự án khám phá khoa học, trò chơi học tập) thì khả năng suy luận của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi sẽ được nâng cao.

Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm bốn nội dung:

  1. Nghiên cứu cơ sở lí luận của phát triển khả năng suy luận cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua hoạt động khám phá khoa học.
  2. Nghiên cứu thực trạng phát triển khả năng suy luận cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua hoạt động khám phá khoa học.
  3. Xây dựng các biện pháp phát triển khả năng suy luận cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua hoạt động khám phá khoa học.
  4. Thực nghiệm sư phạm các biện pháp phát triển khả năng suy luận cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua hoạt động khám phá khoa học đã đề xuất.

Phạm vi nghiên cứu được giới hạn như sau:

  • Về nội dung: Các biện pháp được nghiên cứu trong phạm vi hoạt động học và hoạt động chơi của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở trường mầm non.
  • Về địa bàn và thời gian: Khảo sát thực trạng bằng phiếu hỏi trên 350 giáo viên mầm non tại 07 tỉnh, thành phố (Hà Nội, Huế, Vĩnh Phúc, Điện Biên, Bình Dương, Cà Mau, Bến Tre) trong năm học 2017-2018; khảo sát trực tiếp 90 trẻ và 35 giáo viên tại 04 trường mầm non ở Hà Nội (Trường Mầm non Thực hành Hoa Hồng, Trường Mầm non Hồ Tùng Mậu, Trường Mầm non Ngọc Hòa, Trường Mầm non Di Trạch) trong năm học 2016-2017. Thực nghiệm sư phạm tiến hành trong năm học 2018-2019 tại Hà Nội (Vòng 1 tại Trường Mầm non Di Trạch; Vòng 2 tại Trường Mầm non Thực hành Hoa Hồng và Trường Mầm non Di Trạch).

Luận điểm cần bảo vệ của luận án:

  • Trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi có khả năng suy luận và có thể phát triển khả năng này bằng các biện pháp tích cực qua hoạt động khám phá khoa học.
  • Phát triển khả năng suy luận cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua hoạt động khám phá khoa học là quá trình tác động giáo dục nhằm tăng cường và chính xác hóa các tiền đề, lập luận và kết luận của trẻ về thế giới xung quanh.
  • Thực trạng cho thấy nhận thức của giáo viên chưa đầy đủ, tổ chức hoạt động chưa phù hợp; trẻ ít có cơ hội trải nghiệm thực tế; biểu hiện suy luận của trẻ còn cảm tính, dựa vào thuộc tính bề ngoài.
  • Các biện pháp phát triển khả năng suy luận theo hướng chuẩn bị điều kiện thuận lợi và tăng cường trải nghiệm có tác động tích cực đến sự phát triển khả năng suy luận của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã phân tích và hệ thống hóa các hướng nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan trực tiếp đến đề tài:

Các nghiên cứu về suy luận và khả năng suy luận:

  • Hướng tiếp cận triết học và logic học: Arixtốt, J. Bruner (1957), Henri Wallon, Vương Tất Đạt, Phạm Đình Nghiệm, Nguyễn Như Hải, Nguyễn Hiến Lê, Nguyễn Gia Thơ khẳng định suy luận là hình thức tư duy rút ra phán đoán mới từ phán đoán đã biết, gồm ba bộ phận hợp thành: tiền đề, lập luận và kết luận; phân loại thành suy luận diễn dịch, suy luận quy nạp và suy luận tương tự. Wim De Neys và Karolien Vanderputte chỉ ra sự khác biệt giữa suy luận của trẻ em và người lớn về độ chính xác, tính logic và ngôn ngữ biểu đạt.
  • Hướng tiếp cận tâm lý học phát triển nhận thức: J. Piaget chia nhận thức thành 4 giai đoạn, cho rằng sau 7 tuổi trẻ mới có suy luận logic hình thức, còn ở giai đoạn 2-7 tuổi trẻ chỉ suy luận trực quan nhân quả. Trái lại, Margaret Donaldson, A.X. Liublinxkaia, Paul Osterrieth, P.A. Ruđích, Dias và Harris (1988, 1990) chứng minh trẻ 4-6 tuổi có thể thực hiện suy luận quy nạp, diễn dịch và tam đoạn luận nếu có tác động giáo dục thích hợp. Phương pháp giáo dục Kogumakai (Nhật Bản) cũng ứng dụng thành công việc rèn luyện tư duy logic cho trẻ mầm non.
  • Hướng nghiên cứu về suy luận nhân - quả và cơ chế nhận thức: Douglas Frye, Philip Zelazo, Patricia J. Samuels; Zhidan Wang, Rebecca A. Meltzoff; Flora Schwartz, Justine Epinat-Duclos, Jessica Léeone, Jérome Prado (2017); David M. Sobel, Natasha Z. Kirkham; Alison Gopnik, Laura Schulz, Clark Glymour (2001) làm rõ trẻ 5-6 tuổi có khả năng suy luận nhân - quả có điều kiện và suy luận bắc cầu dựa trên kinh nghiệm tri giác.
  • Hướng nghiên cứu tại Việt Nam: Trần Xuân Hương, Trần Thị Ngọc Trâm, Tạ Thị Ngọc Thanh, Phan Thị Ngọc Anh, Nguyễn Ánh Tuyết, Nguyễn Thị Như Mai, Trương Thị Khánh Hà, Huỳnh Văn Sơn, Trương Thị Xuân Huệ, Nguyễn Thị Thu Hiền, Nguyễn Thị Hoà, Đỗ Minh Liên, Dương Thanh Hoà, Lê Hồng Liên, Dương Diệu Hoa khẳng định tư duy trẻ 5-6 tuổi phát triển từ tư duy trực quan hình tượng sang trực quan sơ đồ, biết vận dụng kinh nghiệm vào giải quyết nhiệm vụ tư duy nhưng suy luận còn mang tính hiện tượng bề ngoài.
  • Chuẩn chương trình mầm non quốc tế và Việt Nam: Khả năng suy luận được đưa vào chương trình giáo dục mầm non Hồng Kông (2006), Hàn Quốc (2007), Thái Lan (2016), Connecticut (Hoa Kỳ, 2014), AEDI (Úc). Tại Việt Nam, Bộ chuẩn phát triển trẻ em 5 tuổi (Thông tư 23/2010/TT-BGDĐT) xác định khả năng suy luận tại Chuẩn 27 với 3 chỉ số: Chỉ số 114 (giải thích quan hệ nhân - quả đơn giản), Chỉ số 115 (loại đối tượng không cùng nhóm), Chỉ số 116 (nhận ra và thực hiện quy tắc sắp xếp).

Các nghiên cứu về hoạt động khám phá khoa học:

  • Bản chất và vai trò của khám phá khoa học: Marilyn Fleer, Tim Hardy, David Whitebread, Penny Coltman, Laura E. Berk, Rochel Gelman, Susan Sperry Smith (NAEYC, 2013), Thái Duy Tuyên, Trần Thị Ngọc Trâm, Hồ Lam Hồng, Hoàng Thị Oanh, Nguyễn Thị Xuân xác định khám phá khoa học là quá trình trẻ tìm hiểu thế giới xung quanh dựa trên trải nghiệm thực tiễn, giúp phát triển các thao tác tư duy và thỏa mãn tính tò mò.
  • Nội dung và phương pháp tổ chức: Mary Stetten Carson, Theodora Papatheodorou, Janet Moyles, Irena Nayfeld, Kimberly Brenneman, Hoàng Thị Phương, Nguyễn Thị Thanh Thuỷ nghiên cứu các nội dung khoa học tự nhiên, xã hội và ứng dụng giáo dục STEM/STEAM; Thomas Armstrong, Benjamin Bloom, Jeffrey W. xem khám phá khoa học là phương tiện giáo dục toàn diện.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án lựa chọn giải quyết: Mặc dù các công trình trước đã khẳng định vai trò của tư duy và hoạt động khám phá khoa học, nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống về cơ chế, mục tiêu, nội dung, hình thức và xây dựng hệ thống biện pháp sư phạm cụ thể dựa trên trải nghiệm thực tiễn nhằm phát triển khả năng suy luận (xét trên cả 3 thành tố: tiền đề, lập luận, kết luận) cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua hoạt động khám phá khoa học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung lý thuyết dựa trên các khái niệm và cấu trúc cốt lõi:

  • Suy luận của trẻ 5-6 tuổi: Là quá trình tư duy, vận dụng kiến thức, kinh nghiệm đã tích lũy và biểu hiện ra bên ngoài qua kết luận hoặc cử chỉ, hành động phù hợp; gồm suy luận diễn dịch, suy luận quy nạp và suy luận tương tự.
  • Cấu trúc hình thức của suy luận: Gồm 3 thành phần: Tiền đề (các phán đoán đã biết), Lập luận (cách thức liên kết logic giữa các phán đoán), Kết luận (phán đoán mới rút ra). Suy luận đúng đòi hỏi tiền đề phải đầy đủ, chính xác và quá trình lập luận tuân thủ quy tắc logic.
  • Khả năng suy luận của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi: Là sự thể hiện quá trình tư duy, vận dụng kiến thức, kinh nghiệm tích lũy bên trong ra bên ngoài bằng kết luận theo lối diễn dịch, quy nạp, tương tự hoặc bằng cử chỉ, điệu bộ phù hợp.
  • Cấu trúc tâm lý của khả năng suy luận: Được xem xét ở ba bình diện:
    • Nhận thức: Nhận diện tình huống có vấn đề, liên tưởng, lựa chọn cách thức giải quyết và đưa ra kết luận.
    • Kỹ năng: Sử dụng các giác quan để quan sát, so sánh, phân loại, sắp xếp theo quy tắc, phát hiện mối liên hệ nhân - quả và quan hệ bắc cầu.
    • Thái độ: Hứng thú, tích cực, chủ động, tự tin chia sẻ suy nghĩ và kết luận.
  • Nội dung khám phá khoa học trong trường mầm non: Gồm 4 phần theo Chương trình giáo dục mầm non: Các bộ phận của cơ thể con người; Đồ vật; Động vật và thực vật; Một số hiện tượng tự nhiên.

Cách tiếp cận nghiên cứu của luận án gồm 5 tiếp cận: Tiếp cận hoạt động, Tiếp cận hệ thống, Tiếp cận trải nghiệm, Tiếp cận tích hợp, Tiếp cận phát triển.

Phương pháp nghiên cứu thực tế được thực hiện phối hợp:

  • Phương pháp nghiên cứu lý luận: Hồi cứu, phân tích, tổng hợp, khái quát hóa các tài liệu khoa học.
  • Phương pháp quan sát sư phạm: Dự giờ các hoạt động khám phá khoa học, ghi nhận hành vi, cách biểu đạt của trẻ và phương pháp tổ chức của giáo viên.
  • Phương pháp đàm thoại: Trò chuyện trực tiếp với giáo viên và trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi.
  • Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: Khảo sát nhận thức và thực trạng tổ chức hoạt động của giáo viên.
  • Phương pháp nghiên cứu trường hợp: Theo dõi chi tiết sự tiến bộ của 03 trẻ trong quá trình thực nghiệm.
  • Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia: Tham vấn các chuyên gia giáo dục mầm non về tiêu chí, bài tập đo và hệ thống biện pháp.
  • Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức thực nghiệm 2 vòng để kiểm chứng giả thuyết khoa học.
  • Phương pháp thống kê toán học: Sử dụng phần mềm SPSS và Microsoft Excel 2010 để tính toán điểm trung bình, phương sai, độ lệch chuẩn và kiểm định tương quan.

Bảng tổng hợp mẫu khảo sát và thực nghiệm của luận án:

Hoạt động nghiên cứu Đối tượng tham gia Địa bàn thực hiện Thời gian
Khảo sát diện rộng bằng phiếu hỏi 350 giáo viên mầm non 07 tỉnh/thành phố: Hà Nội, Huế, Vĩnh Phúc, Điện Biên, Bình Dương, Cà Mau, Bến Tre Năm học 2017 - 2018
Khảo sát thực trạng trực tiếp 90 trẻ và 35 giáo viên mầm non 04 trường mầm non tại Hà Nội (MN Thực hành Hoa Hồng, MN Hồ Tùng Mậu, MN Ngọc Hòa, MN Di Trạch) Năm học 2016 - 2017
Thực nghiệm sư phạm vòng 1 60 trẻ (30 trẻ nhóm TN, 30 trẻ nhóm ĐC) Trường Mầm non Di Trạch (Hoài Đức, Hà Nội) Năm học 2018 - 2019
Thực nghiệm sư phạm vòng 2 120 trẻ (60 trẻ nhóm TN, 60 trẻ nhóm ĐC) Trường MN Thực hành Hoa Hồng (Đống Đa) và Trường MN Di Trạch (Hoài Đức, Hà Nội) Năm học 2018 - 2019
Nghiên cứu trường hợp 03 trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi Địa bàn thực nghiệm tại Hà Nội Năm học 2018 - 2019

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lí luận của phát triển khả năng suy luận cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi qua hoạt động khám phá khoa học

Chương này tập trung xác lập hệ thống cơ sở lý luận của đề tài. Tác giả làm rõ bản chất suy luận, khả năng suy luận và cấu trúc 3 thành phần của suy luận (tiền đề, lập luận, kết luận). Luận án phân tích cấu trúc tâm lý của khả năng suy luận gồm nhận thức, kỹ năng và thái độ. Về hoạt động khám phá khoa học, chương 1 chỉ rõ đặc trưng và vai trò của 4 nhóm nội dung trong chương trình giáo dục mầm non (cơ thể con người, đồ vật, động thực vật, hiện tượng tự nhiên). Tác giả đề xuất mô hình phát triển khả năng suy luận qua khám phá khoa học, xác định mục tiêu, nội dung, 4 phương pháp giáo dục then chốt (phương pháp theo dự án, phương pháp sử dụng trò chơi, phương pháp sử dụng tình huống có vấn đề, phương pháp trực quan) cùng 2 hình thức cơ bản (hoạt động học và hoạt động chơi ở góc khám phá). Chương này cũng phân tích các đặc điểm tâm sinh lý của trẻ 5-6 tuổi (sự tinh nhạy của giác quan, tư duy trực quan hình tượng gắn với hành động, bước đầu hình thành tư duy sơ đồ và khái quát hóa) cùng các yếu tố tác động như phương pháp của giáo viên, môi trường giáo dục, vốn kinh nghiệm và ngôn ngữ của trẻ.

Chương 2: Thực trạng phát triển khả năng suy luận cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi qua hoạt động khám phá khoa học

Chương 2 trình bày kết quả khảo sát thực trạng trên diện rộng và chiều sâu:

  • Rà soát chương trình và văn bản: Phân tích sự thể hiện của khả năng suy luận trong Chương trình giáo dục mầm non và Chuẩn 27 của Bộ chuẩn phát triển trẻ em 5 tuổi (Chỉ số 114, 115, 116).
  • Nhận thức của giáo viên: Đa số giáo viên mầm non (khảo sát 350 giáo viên) đánh giá cao mục đích và tính cần thiết của việc phát triển khả năng suy luận qua khám phá khoa học. Tuy nhiên, nhận thức về bản chất các loại suy luận (diễn dịch, quy nạp, tương tự) và các cách thức hình thành tiền đề, rèn luyện lập luận cho trẻ còn mơ hồ, lúng túng.
  • Thực trạng tổ chức hoạt động của giáo viên: Giáo viên chủ yếu sử dụng phương pháp đàm thoại, giải thích một chiều; mức độ tổ chức cho trẻ tự làm thí nghiệm, trải nghiệm thực tế, giải quyết tình huống có vấn đề hoặc thực hiện dự án còn hạn chế; môi trường và học liệu khám phá khoa học chưa phong phú.
  • Biểu hiện khả năng suy luận ở trẻ 5-6 tuổi: Khảo sát 90 trẻ tại Hà Nội cho thấy trẻ đã có biểu hiện suy luận nhưng còn mang nặng tính cảm tính, chủ quan, chủ yếu dựa vào các dấu hiệu trực quan bên ngoài, chưa nhìn thấy bản chất bên trong của sự vật, hiện tượng; khả năng liên kết tiền đề và giải thích nguyên nhân - kết quả còn yếu.

Chương 3: Biện pháp phát triển khả năng suy luận cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi qua hoạt động khám phá khoa học

Trên cơ sở lý luận và thực trạng, tác giả xây dựng 02 nhóm biện pháp với 07 biện pháp cụ thể:

Nhóm 1: Nhóm biện pháp chuẩn bị điều kiện để phát triển khả năng suy luận cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua hoạt động khám phá khoa học:

  • Biện pháp 1: Thiết kế các hoạt động khám phá khoa học phù hợp với mục tiêu phát triển khả năng suy luận, đảm bảo tính tích hợp và hệ thống.
  • Biện pháp 2: Xây dựng môi trường hoạt động khám phá khoa học phong phú, đa dạng phương tiện trực quan, vật thật trong lớp học, góc khám phá và ngoài trời nhằm kích thích trẻ trải nghiệm.

Nhóm 2: Nhóm biện pháp phát triển khả năng suy luận cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua hoạt động khám phá khoa học theo hướng tăng cường các hoạt động trải nghiệm:

  • Biện pháp 3: Tăng cường cho trẻ quan sát đa dạng đối tượng bằng nhiều giác quan nhằm thu thập thông tin và xây dựng tiền đề chính xác.
  • Biện pháp 4: Tăng cường sử dụng tình huống có vấn đề nhằm kích thích trẻ tư duy, đặt câu hỏi, đưa ra lập luận và tìm kiếm giải pháp.
  • Biện pháp 5: Tăng cường sử dụng thí nghiệm khoa học đơn giản để trẻ trực tiếp thao tác, kiểm chứng các dự đoán và rút ra kết luận logic.
  • Biện pháp 6: Tăng cường sử dụng các dự án khám phá khoa học nhằm tạo cơ hội cho trẻ hợp tác, tìm tòi sâu về một chủ đề thực tiễn và tự đưa ra các kết luận mới.
  • Biện pháp 7: Tăng cường sử dụng trò chơi học tập (kết hợp trò chơi đóng vai) để củng cố tiền đề, kiểm tra và chính xác hóa các phán đoán của trẻ.

Chương này cũng làm rõ mối quan hệ tương hỗ giữa 7 biện pháp và các điều kiện đảm bảo thực thi (năng lực sư phạm của giáo viên, cơ sở vật chất, sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường).

Chương 4: Thực nghiệm sư phạm

Chương 4 kiểm nghiệm tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đã đề xuất qua hai vòng thực nghiệm:

  • Quy trình thực nghiệm: Xây dựng hệ thống bài tập đo nghiệm chuẩn hóa, thang đánh giá mức độ khả năng suy luận của trẻ; tiến hành khảo sát trước thực nghiệm (đảm bảo nhóm thực nghiệm và đối chứng có sự tương đồng) và sau thực nghiệm.
  • Kết quả thực nghiệm vòng 1 (60 trẻ tại MN Di Trạch): Điểm trung bình khả năng suy luận của nhóm thực nghiệm sau tác động cao hơn rõ rệt so với nhóm đối chứng.
  • Kết quả thực nghiệm vòng 2 (120 trẻ tại MN Thực hành Hoa Hồng và MN Di Trạch): Phân tích định lượng khẳng định sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về điểm số biểu hiện khả năng suy luận giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng ở các bài tập đo suy luận diễn dịch, suy luận quy nạp, suy luận tương tự và suy luận nhân - quả.
  • Phân tích định tính và nghiên cứu trường hợp: Quan sát 03 trẻ điển hình cho thấy sau thực nghiệm, trẻ mạnh dạn, tự tin biểu đạt suy nghĩ, biết phối hợp các giác quan khi quan sát, biết sử dụng ngôn ngữ logic để giải thích mối quan hệ nguyên nhân - kết quả, giảm bớt tính phán đoán cảm tính, chứng minh tính đúng đắn của giả thuyết khoa học.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận:

  • Hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về suy luận, khả năng suy luận của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi; xác định cấu trúc hình thức gồm tiền đề, lập luận, kết luận và cấu trúc tâm lý gồm 3 thành tố: nhận thức, kỹ năng, thái độ.
  • Làm rõ bản chất, đặc điểm, vai trò của hoạt động khám phá khoa học đối với sự phát triển khả năng suy luận của trẻ 5-6 tuổi; xây dựng mô hình giáo dục phát triển khả năng suy luận theo hướng tăng cường trải nghiệm thực tiễn.

Đóng góp về mặt thực tiễn:

  • Đánh giá toàn diện thực trạng nhận thức, tổ chức hoạt động của giáo viên mầm non tại 7 tỉnh/thành phố và mức độ biểu hiện khả năng suy luận của trẻ 5-6 tuổi tại Hà Nội qua các chỉ số cụ thể của Chuẩn 27 (Bộ chuẩn phát triển trẻ em 5 tuổi).
  • Đề xuất hệ thống 02 nhóm biện pháp với 07 biện pháp sư phạm cụ thể có quy trình rõ ràng, tính khả thi cao, giúp giáo viên mầm non vận dụng trực tiếp vào việc tổ chức hoạt động học và chơi khám phá khoa học.
  • Cung cấp hệ thống tiêu chí đánh giá và bài tập đo nghiệm chuẩn hóa làm công cụ theo dõi, đánh giá sự phát triển khả năng suy luận của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi.

Kiến nghị, giải pháp đề xuất của tác giả:

  • Đối với Bộ Giáo dục và Đào tạo, các cơ sở quản lý giáo dục: Cần bổ sung tài liệu hướng dẫn, lồng ghép nội dung bồi dưỡng phương pháp phát triển khả năng suy luận cho trẻ vào chương trình đào tạo, bồi dưỡng giáo viên mầm non; hoàn thiện các tiêu chí đánh giá chuẩn phát triển trẻ 5 tuổi.
  • Đối với các trường mầm non và giáo viên: Đầu tư cơ sở vật chất, góc thiên nhiên, góc khám phá khoa học; đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng trải nghiệm thực hành, thí nghiệm, giảm bớt sự áp đặt kiến thức một chiều; khuyến khích trẻ tự do trao đổi, đặt câu hỏi và lập luận.
  • Đối với cha mẹ trẻ: Tăng cường phối hợp với nhà trường, tạo điều kiện cho trẻ quan sát, tương tác và giải quyết các tình huống khám phá trong đời sống gia đình.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

  • Phạm vi khảo sát thực tế và thực nghiệm sư phạm trực tiếp trên trẻ tập trung chủ yếu tại một số trường mầm non trên địa bàn Hà Nội, chưa bao quát được toàn diện các vùng miền có điều kiện kinh tế - xã hội đặc thù khác nhau.
  • Các biện pháp đề xuất mới tập trung trong khuôn khổ hoạt động học và hoạt động chơi khám phá khoa học ở trường mầm non, chưa mở rộng sang toàn bộ các hoạt động giáo dục khác.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

  • Mở rộng phạm vi nghiên cứu phát triển khả năng suy luận cho trẻ ở các độ tuổi nhỏ hơn (mẫu giáo bé 3-4 tuổi, mẫu giáo nhỡ 4-5 tuổi).
  • Nghiên cứu tích hợp phát triển khả năng suy luận thông qua các hoạt động giáo dục khác như hoạt động tạo hình, làm quen tác phẩm văn học, làm quen với toán hoặc mô hình giáo dục STEAM.
  • Triển khai thử nghiệm hệ thống biện pháp trên các địa bàn miền núi, vùng sâu, vùng xa để hoàn thiện quy trình thích ứng với các điều kiện cơ sở vật chất khác nhau.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng cụ thể:

  • Nghiên cứu sinh, học viên cao học, nhà nghiên cứu: Tham khảo khung lý thuyết về tư duy và khả năng suy luận của trẻ mầm non, cấu trúc tâm lý của khả năng suy luận (nhận thức, kỹ năng, thái độ), quy trình nghiên cứu thực nghiệm sư phạm 2 vòng và phương pháp thống kê xử lý số liệu (SPSS, Excel).
  • Giảng viên các trường đại học, cao đẳng sư phạm mầm non: Sử dụng nội dung Chương 1 và Chương 3 làm tài liệu giảng dạy cho học phần Lý luận và phương pháp hướng dẫn trẻ khám phá khoa học/làm quen với môi trường xung quanh, học phần Tâm lý học phát triển trẻ mầm non.
  • Cán bộ quản lý và giáo viên mầm non: Vận dụng trực tiếp 7 biện pháp sư phạm ở Chương 3, quy trình thiết kế hoạt động thí nghiệm khoa học đơn giản, hoạt động theo dự án, tình huống có vấn đề và sử dụng hệ thống bài tập đo nghiệm tại Chương 4 để đánh giá trẻ 5 tuổi theo Chuẩn 27.
  • Chuyên viên chỉ đạo chuyên môn, nhà xây dựng chương trình: Sử dụng các dữ liệu thực trạng tại Chương 2 làm căn cứ điều chỉnh hướng dẫn thực hiện chương trình giáo dục mầm non và bồi dưỡng chuyên môn giáo viên theo định hướng phát triển năng lực.

Câu hỏi thường gặp

1. Khả năng suy luận của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi được tác giả định nghĩa và phân loại như thế nào?
Khả năng suy luận của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi được định nghĩa là sự thể hiện quá trình tư duy, vận dụng kiến thức, kinh nghiệm mà trẻ đã tích lũy được bên trong ra bên ngoài bằng kết luận theo lối diễn dịch, quy nạp, tương tự hoặc bằng cử chỉ, điệu bộ một cách phù hợp. Luận án phân loại suy luận ở lứa tuổi này thành 3 kiểu: suy luận diễn dịch (đi từ cái chung đến cái riêng), suy luận quy nạp (đi từ cái riêng đến cái chung) và suy luận tương tự (dựa trên dấu hiệu giống nhau của hai đối tượng để rút ra thuộc tính giống nhau khác).

2. Khả năng suy luận của trẻ 5 tuổi được đánh giá qua những chỉ số nào trong Bộ chuẩn phát triển trẻ em 5 tuổi của Bộ Giáo dục và Đào tạo?
Theo Thông tư số 23/2010/TT-BGDĐT ban hành Bộ chuẩn phát triển trẻ em 5 tuổi, khả năng suy luận của trẻ được đánh giá tại Chuẩn 27, bao gồm 3 chỉ số cụ thể:

  • Chỉ số 114: Giải thích được mối quan hệ nguyên nhân - kết quả đơn giản trong cuộc sống hàng ngày.
  • Chỉ số 115: Loại được một đối tượng không cùng nhóm với các đối tượng còn lại.
  • Chỉ số 116: Nhận ra quy tắc sắp xếp đơn giản và tiếp tục thực hiện theo quy tắc.

3. Luận án đề xuất hệ thống biện pháp gồm những nhóm và biện pháp cụ thể nào?
Luận án đề xuất 02 nhóm với 07 biện pháp cụ thể:

  • Nhóm 1 (Chuẩn bị điều kiện): Biện pháp 1 - Thiết kế các hoạt động khám phá khoa học; Biện pháp 2 - Xây dựng môi trường hoạt động khám phá khoa học.
  • Nhóm 2 (Tăng cường các hoạt động trải nghiệm): Biện pháp 3 - Tăng cường cho trẻ quan sát; Biện pháp 4 - Tăng cường sử dụng tình huống có vấn đề; Biện pháp 5 - Tăng cường sử dụng thí nghiệm khoa học đơn giản; Biện pháp 6 - Tăng cường sử dụng các dự án khám phá khoa học; Biện pháp 7 - Tăng cường sử dụng trò chơi học tập.

4. Dữ liệu thực trạng và thực nghiệm sư phạm của luận án được thu thập trên quy mô mẫu như thế nào?
Khảo sát thực trạng được thực hiện trên 350 giáo viên mầm non tại 07 tỉnh/thành phố (Hà Nội, Huế, Vĩnh Phúc, Điện Biên, Bình Dương, Cà Mau, Bến Tre) và khảo sát sâu trên 90 trẻ cùng 35 giáo viên tại 04 trường mầm non ở Hà Nội. Thực nghiệm sư phạm tiến hành qua 2 vòng: Vòng 1 gồm 60 trẻ (30 trẻ thực nghiệm, 30 trẻ đối chứng) tại Trường Mầm non Di Trạch (Hà Nội); Vòng 2 gồm 120 trẻ (60 trẻ thực nghiệm, 60 trẻ đối chứng) tại Trường Mầm non Thực hành Hoa Hồng và Trường Mầm non Di Trạch (Hà Nội).

5. Vì sao hoạt động khám phá khoa học lại có ưu thế trong việc phát triển khả năng suy luận cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi?
Hoạt động khám phá khoa học thỏa mãn nhu cầu tò mò, ham hiểu biết của trẻ thông qua việc tiếp xúc trực tiếp với vật thật, hiện tượng tự nhiên và xã hội gần gũi. Trong quá trình khám phá, trẻ được phối hợp nhiều giác quan, rèn luyện kỹ năng quan sát, so sánh, phân loại, phỏng đoán và làm thí nghiệm, từ đó tích lũy vốn kinh nghiệm phong phú để xây dựng các tiền đề đúng đắn, rèn luyện lập luận và đưa ra kết luận logic về thế giới xung quanh.

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Nga đã giải quyết một cách có hệ thống vấn đề phát triển khả năng suy luận cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua hoạt động khám phá khoa học tại trường mầm non. Trên cơ sở làm rõ cấu trúc 3 thành phần của suy luận (tiền đề, lập luận, kết luận) và cấu trúc tâm lý của khả năng suy luận (nhận thức, kỹ năng, thái độ), công trình đã phản ánh khách quan thực trạng giáo dục mầm non và đề xuất 02 nhóm với 07 biện pháp sư phạm dựa trên tiếp cận trải nghiệm. Kết quả thực nghiệm sư phạm 2 vòng trên 180 trẻ tại Hà Nội đã kiểm chứng tính hiệu quả của các biện pháp, khẳng định đóng góp thiết thực của đề tài vào lý luận và thực tiễn giáo dục mầm non trong giai đoạn đổi mới hiện nay.