Mở đầu 1. Lí do chọn đề tài Trong bối cảnh khoa học phát triển nhƣ vũ bão, nhân loại bƣớc sang giai đoạn công nghiệp 4.0 hiện nay, Đảng và Nhà nƣớc ta đã đề ra phƣơng hƣớng chiến lƣợc coi Giáo dục và Đào tạo là quốc sách hàng đầu, là sự nghiệp của Đảng, Nhà nƣớc và của toàn dân. Trƣớc tình hình đó, nền giáo dục Việt Nam trong những năm gần đây đã và đang thực hiện bƣớc chuyển từ chƣơng trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của ngƣời học. Nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc học sinh học đƣợc cái gì đến chỗ quan tâm học sinh vận dụng đƣợc cái gì vào thực tiễn qua việc học.
Vì vậy, yêu cầu đổi mới giáo dục là phải thực hiện thành công việc chuyển đổi từ phƣơng pháp dạy học theo lối truyền thụ một chiều sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện các kĩ năng, hình thành và phát triển các năng lực phẩm chất cần thiết cho ngƣời học. Chƣơng trình giáo dục định hƣớng phát triển năng lực đã đƣợc bàn đến nhiều từ những năm 90 của thế kỉ XX và ngày nay đã trở thành xu hƣớng giáo dục quốc tế. Với nền giáo dục Việt Nam, nghị quyết Hội nghi Trung Ƣơng 8 Khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện GD & ĐT xác định nhiệm vụ của đổi mới là: "Tiếp tục dổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hƣớng coi trọng sự phát triển phẩm chất, năng lực của ngƣời học", "cuộc cách mạng về phƣơng pháp giáo dục phải hƣớng vào ngƣời học,rèn luyện và phát triển khả năng GQVĐ một cách năng động, độc lập sáng tạo ngay trong quá trình học tập ở nhà trƣờng phổ thôn. Áp dụng những phƣơng pháp giáo dục hiện đại để bồi dƣỡng cho HS năng lực tƣ duy sáng tạo, năng lực GQVĐ".
Thông tƣ 22 của Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đã đề cập đến một số năng lực cần phát triển ở HS tiểu học bao gồm: năng lực tự phục vụ, tự quản; năng lực hợp tác; năng lực tự học và giải quyết vấn đề. Trong khi đó, Tiểu học là bậc học nền tảng trong hệ thống giáo dục quốc dân, có nhiệm vụ trang bị những kiến thức cơ sở ban đầu cho học sinh, là nền móng cho các em học các bậc học tiếp theo. Giáo dục tiểu học là bƣớc đầu tiên xây dựng nền tảng vững chắc cho sự phát triển về đạo đức nhân cách và tƣ duy cũng nhƣ kỹ năng của các em trong tƣơng lai. Bậc tiểu học là bậc học vô cùng cần thiết để rèn luyện và xây dựng cho các em nền tảng kiến thức vững chắc, các năng lực cần thiết nhằm đƣa các em đến sự phát triển tối đa trong thời gian tiếp theo.
Chính vì thế việc phát triển các năng lực và đặc biệt là năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh tiểu học là một vấn đề thiết yếu. Cùng với các môn học trong bậc tiểu học nhƣ Toán, Tiếng Việt, Đạo đức, Khoa học,. thì hình thành và phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong môn Tự nhiên và Xã hội là một nội dung quan trọng. Chƣơng trình môn Tự nhiên và Xã hội ở tiểu học cung cấp cho các em những kiến thức về con ngƣời, cuộc sống xung quanh các em.
Không những thế, thông qua những bài học Tự nhiên và xã hội, ngƣời học còn có thể tự tích lũy, rút ra cho mình đƣợc những kĩ năng sống cần thiết để các em có thể tham gia xử lí các tình huống trong thực tiễn. Tuy nhiên, việc dạy học môn Tự nhiên và xã hội hiện nay ở các trƣờng Tiểu học chƣa thật sự đạt đƣợc những hiệu quả nhƣ mong muốn vì nhiều nguyên nhân khác nhau, nhƣ sự hạn chế về thời gian dạy học, phƣơng pháp dạy học, hình thức tổ chức dạy học,. làm hạn chế cơ hội cho sự phát triển các kĩ 8 năng của học sinh, đặc biệt là năng lực giải quyết vấn đề. Vì vậy, vấn đề đặt ra là: "Làm thế nào để phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong môn Tự nhiên và xã hội cho học sinh? " Từ những lý do trên, tôi quyết định lựa chọn đề tài “ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRONG MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 3” để nghiên cứu.
Mục đích nghiên cứu Giúp học sinh chủ động trong quá trình học, hiểu bài dễ hơn, chính xác hơn. Biết cách vận dụng kiến thức, kỹ năng để giải quyết các nhiệm vụ đƣợc giao và các tình huống gặp trong thực tiễn cuộc sống. Nhiệm vụ nghiên cứu Nghiên cứu các vấn đề lý luận và thực tiễn về năng lực giải quyết vấn đề của học sinh, đánh giá thực trạng dạy học phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong môn Tự nhiên và xã hội lớp 3, từ đó xây dựng, thiết kế các biện pháp để dạy môn Tự nhiên và xã hội lớp 3, nhằm khắc phục những khó khăn, tạo điều kiện để học sinh phát triển tốt năng lực giải quyết vấn đề. Giả thuyết khoa học Ở bậc học Tiểu học hiện nay, học sinh thƣờng gặp nhiều khó khăn trong việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong môn Tự nhiên và xã hội.
Trên cơ sở lý luận và thực tiễn, nếu xây dựng, thiết kế đƣợc các biện pháp dạy hoc hiệu quả và áp dụng phù hợp sẽ khắc phục đƣợc khó khăn trên. Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu a) Khách thể nghiên cứu - Thiết kế mục tiêu bài học theo hƣớng phát triển năng lực cho học sinh - Học sinh Tiểu học ở lớp 3 b) Đối tƣợng nghiên cứu- Năng lực giải quyết vấn đề trong môn Tự nhiên và xã hội 6. Phạm vi nghiên cứu Đề tài nghiên cứu trên học sinh lớp 3. Phƣơng pháp nghiên cứu Nhằm giải quyết các vấn đề đặt ra trong đề tài, cần kết hợp sử dụng các phƣơng pháp nghiên cứu chủ yếu sau: - Phƣơng pháp nghiên cứu lý thuyết: Nghiên cứu, thu thập, xử lý, chọn lọc và khái quát hóa các thông tin, những nghiên cứu thuộc các vấn đề có liên quan đến đề tài nghiên cứu.
Làm sáng tỏ các thuật ngữ có liên quan đến đề tài. Xây dựng các cơ sở khoa học về mặt lý luận cho đề tài. - Phƣơng pháp quan sát: Sử dụng trong các tiết học dự giờ, quan sát hoạt động dạy của GV cũng nhƣ hoạt động học của học sinh trong các tiết học,. để đánh giá mức độ có thể hình thành và phát triển năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trong các tiết học Tự nhiên và xã hội trên lớp.
- Phƣơng pháp nghiên cứu thực tiễn: sử dụng tìm hiểu thực tiễn dạy học Tự nhiên và xã hội ở lớp 3, quan sát sƣ phạm từ đó xác định đƣợc những mặt làm đƣợc và chƣa làm đƣợc. Từ đó nghiên cứu, xử lí và rút ra đƣợc những kết luận cơ sở để xây dựng, thiết kế phƣơng pháp dạy học hiệu quả nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 3 trong môn Tự nhiên và xã hội. - Phƣơng pháp thực nghiệm sƣ phạm: Sử dụng trong khâu hoàn tất quá trình nghiên 9 cứu nhằm xem xét, xác nhận tính khả thi của các phƣơng pháp dạy học nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 3 trong môn Tự nhiên và xã hội bằng cách tiến hành dạy 1 tiết Tự nhiên và xã hội trong thực tế 8. Đóng góp của đề tài Đề tài góp phần tìm hiểu thực trạng năng lực giải quyết vấn đề của học sinh và xây dựng, thiết kế các phƣơng pháp dạy học hiệu quả trong dạy học môn Tự nhiên và xã hội lớp 3 nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh Tiểu học.
Cấu trúc đề tài nghiên cứu Bài nghiên cứu này gồm 5 chƣơng nhƣ sau: - Chƣơng 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu - Chƣơng 2: Cơ sở lý luận về việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học Tự nhiên và xã hội lớp 3 - Chƣơng 3: Thực trạng về việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong môn Tự nhiên và xã hội cho học sinh lớp 3 - Chƣơng 4: Một số biện pháp sƣ phạm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong môn Tự nhiên và xã hội lớp 3 - Chƣơng 5: Thực nghiệm sƣ phạm 10 CHƢƠNG 1 : TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu nƣớc ngoài Vào những năm 70 của thế kỷ XX, ở các nƣớc xã hội chủ nghĩa, nhất là Liên Xô, vấn đề rèn luyện năng lực và năng lực sáng tạo cho học trò trong nhà trƣờng đƣợc đặc biệt quan tâm, điển hình là các tác giả I. Cuối thế kỉ XX đầu thế kỉ XXI, tiếp tục có những công trình nghiên cứu và bài viết về tƣ duy sáng tạo và phát triển sáng tạo của Robert Z.Strenberg và Wendy M.
Howard Gardner, Giáo sƣ tâm lý học của đại học Harvard (Mỹ) (1996) đã đề cập đến khái niệm năng lực qua việc phân tích bảy mặt biểu hiện của trí tuệ con ngƣời: ngôn ngữ, logic toán học, âm nhạc, không gian, thể hình, giao cảm và nội cảm. Ông khẳng định rằng: mỗi mặt biểu hiện của trí tuệ đều phải đƣợc thể hiện hoặc biểu lộ dƣới dạng sơ đẳng hoặc sáng tạo đỉnh cao. Để giải quyết một vấn đề trong cuộc sống thì con ngƣời không thể huy động duy nhất một mặt của biểu hiện trí tuệ nào đó mà phải kết hợp nhiều mặt biểu hiện của trí tuệ liên quan đến nhau. Sự kết hợp đó tạo thành năng lực cá nhân, H.Gardner đã kết luận rằng: “Năng lực phải đƣợc thể hiện thông qua hoạt động có kết quả và có thể đánh giá hoặc đo đạc đƣợc.
Nghiên cứu trong nƣớc Năng lực giải quyết vấn đề là một trong những năng lực quan trọng của con ngƣời mà nhiều nền giáo dục tiên tiến trên thế giới đang hƣớng tới. Hiện nay ở Việt Nam, việc học chú trọng đến rèn luyện kĩ năng, luyện tập theo cái có sẵn, cho nên học sinh (HS) ít đƣợc rèn luyện năng lực này. Điều đó ảnh hƣởng không nhỏ đến năng lực tự học, tự khám phá và tƣ duy của trẻ. Vì vậy, tập dƣợt cho HS biết phát hiện, đặt ra và giải quyết những vấn đề gặp phải trong học tập, trong cuộc sống của cá nhân, gia đình và cộng đồng không chỉ có ý nghĩa ở khía cạnh phƣơng pháp dạy học mà phải đƣợc đặt nhƣ một mục tiêu giáo dục và đào tạo.