Phát Triển Năng Lực Giải Quyết Vấn Đề Cho Học Sinh Trong Môn Tự Nhiên Và Xã Hội Lớp 3

Khám phá phương pháp phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 3 trong môn tự nhiên và xã hội, nâng cao tư duy và kỹ năng.

• Tác giả: Trần Ngọc Huyền
• Người hướng dẫn: ThS. Trần Thị Kim Cúc
• Trường học: Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Giáo dục tiểu học
• Đề tài: Phát Triển Năng Lực Giải Quyết Vấn Đề Cho Học Sinh Trong Môn Tự Nhiên Và Xã Hội Lớp 3
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 1.2. Nghiên cứu nước ngoài
• 1.3. Nghiên cứu trong nước
• 1.4. Đặc điểm tâm sinh lí học sinh tiểu học
• 1.4.1. Đặc điểm về mặt cơ thể
• 1.4.2. Hoạt động của học sinh tiểu học
• 1.4.3. Những thay đổi kèm theo
• 1.5. Sự phát triển của quá trình nhận thức (sự phát triển trí tuệ)
• 1.5.1. Nhận thức cảm tính
• 1.5.2. Nhận thức lý tính
• 1.6. Chú ý và sự phát triển nhận thức của học sinh tiểu học
• 1.7. Trí nhớ và sự phát triển nhận thức của học sinh tiểu học
• 1.8. Ý chí và sự phát triển nhận thức của học sinh tiểu học
• 1.9. Sự phát triển tình cảm của học sinh tiểu học
• 1.10. Sự phát triển nhân cách của học sinh tiểu học
• 1.11. Ảnh hưởng của đặc điểm tâm sinh lý học sinh tiểu học tới sự phát triển năng lực giải quyết vấn đề
• 1.12. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VIỆC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 3
• 2.1. Một số vấn đề chung về năng lực giải quyết vấn đề
• 2.2. Năng lực giải quyết vấn đề
• 2.3. Cấu trúc năng lực giải quyết vấn đề
• 2.4. Biểu hiện năng lực giải quyết vấn đề
• 2.5. Các phương pháp đánh giá năng lực giải quyết vấn đề
• 2.6. Dạy học phát triển năng lực giải quyết vấn đề
• 2.7. Năng lực giải quyết vấn đề của học sinh tiểu học
• 2.8. Quy trình tổ chức dạy học giải quyết vấn đề
• 2.9. Môn Tự nhiên và xã hội
• 2.10. Vị trí dạy học Tự nhiên và xã hội ở nhà trường tiểu học
• 2.11. Quan điểm xây dựng chương trình
• 2.12. Mục tiêu môn Tự nhiên và xã hội
• 2.13. Yêu cầu cần đạt
• 2.14. Nội dung chương trình dạy học Tự nhiên và xã hội theo chương trình Giáo dục phổ thông mới
• 2.15. Phương pháp giáo dục
• 2.16. Đánh giá kết quả giáo dục
• 2.17. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: KHẢO SÁT THỰC TRẠNG VỀ VIỆC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ TRONG MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI CHO HỌC SINH LỚP 3
• 3.1. Mục đích khảo sát
• 3.2. Đối tượng khảo sát
• 3.3. Nội dung khảo sát
• 3.4. Nội dung khảo sát giáo viên (phụ lục 1)
• 3.5. Nội dung khảo sát học sinh (Phụ lục 2)
• 3.6. Phương pháp khảo sát
• 3.7. Kết quả khảo sát
• 3.8. Kết quả khảo sát giáo viên
• 3.9. Kết quả khảo sát học sinh
• 3.10. Kết luận thực trạng
• 3.11. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ BIỆN PHÁP SƯ PHẠM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRONG MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 3
• 4.1. Nguyên tắc xây dựng biện pháp
• 4.2. Nguyên tắc đảm bảo tính kế thừa
• 4.3. Nguyên tắc đảm bảo tính thực tiễn
• 4.4. Nguyên tắc đảm bảo tính hiệu quả
• 4.5. Nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất giữa tính vừa sức và yêu cầu phát triển
• 4.6. Nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất giữa vai trò chủ đạo của người thầy và tính tự giác, tích cực, chủ động của trò
• 4.7. Một số biện pháp
• 4.7.1. Biện pháp 1: GV định hướng để học sinh nắm vững các kiến thức cơ bản về các đối tượng bài học của môn học Tự nhiên và xã hội
• 4.7.2. Biện pháp 2: Thiết kế mục tiêu bài học theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh
• 4.7.3. Biện pháp 3: Phối hợp các phương pháp, hình thức tổ chức, kĩ thuật dạy học phát triển năng lực giải quyết vấn đề
• 4.7.3.1. Phương pháp quan sát
• 4.7.3.2. Phương pháp thảo luận nhóm
• 4.7.3.3. Phương pháp trò chơi học tập
• 4.7.3.4. Phương pháp bàn tay nặn bột
• 4.8. Tiểu kết chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 5.1. Mục đích thực nghiệm
• 5.2. Địa điểm thực nghiệm
• 5.3. Thời gian thực nghiệm
• 5.4. Đối tượng thực nghiệm
• 5.5. Phương pháp thực nghiệm
• 5.6. Đánh giá kết quả thực nghiệm
• 5.7. Nội dung thực nghiệm
• 5.8. Tiến hành thực nghiệm
• 5.9. Kết quả thực nghiệm
• 5.10. Mức độ hứng thú của học sinh
• 5.11. Đánh giá năng lực chung và năng lực đặc thù của học sinh
• 5.12. Tiểu kết chương 5
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng Quan Phát Triển Năng Lực Giải Quyết Vấn Đề TNXH Lớp 3

Năng lực giải quyết vấn đề (GQVĐ) là một kỹ năng thiết yếu trong thế kỷ 21. Việc phát triển năng lực này cho học sinh (HS) lớp 3 trong môn Tự nhiên và Xã hội (TNXH) không chỉ giúp các em hiểu sâu sắc hơn về thế giới xung quanh mà còn trang bị cho các em khả năng ứng phó linh hoạt với các tình huống thực tế. Chương trình giáo dục hiện đại nhấn mạnh vào việc chuyển đổi từ việc truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực, đòi hỏi giáo viên (GV) phải đổi mới phương pháp giảng dạy. Môn TNXH, với nội dung gần gũi với cuộc sống, tạo cơ hội tuyệt vời để rèn luyện tư duy phản biện, khả năng phân tích và giải quyết vấn đề cho HS. Theo Thông tư 22 của Bộ GD&ĐT, năng lực tự phục vụ, tự quản, hợp tác, tự học và GQVĐ là những yếu tố then chốt cần phát triển ở HSTH.

1.1. Tầm Quan Trọng của Năng Lực GQVĐ ở Tiểu Học

Bậc tiểu học đóng vai trò nền tảng trong việc hình thành và phát triển các năng lực cơ bản cho HS. Năng lực GQVĐ, được rèn luyện từ sớm, giúp HS tự tin hơn trong học tập và cuộc sống. Các em sẽ có khả năng phân tích thông tin, xác định vấn đề, đưa ra giải pháp và đánh giá kết quả. Điều này không chỉ quan trọng cho môn TNXH mà còn cho tất cả các môn học khác, cũng như sự phát triển nhân cách toàn diện của trẻ. Việc xây dựng nền tảng vững chắc về kiến thức và kỹ năng từ tiểu học là yếu tố then chốt để các em phát triển tối đa trong tương lai.

1.2. Môn TNXH và Vai Trò Phát Triển Năng Lực GQVĐ

Môn TNXH cung cấp cho HS những kiến thức cơ bản về con người, cuộc sống và môi trường xung quanh. Thông qua các bài học, HS có thể tự tích lũy và rút ra những kỹ năng sống cần thiết để xử lý các tình huống trong thực tiễn. Tuy nhiên, việc dạy học môn TNXH hiện nay còn nhiều hạn chế, như thiếu thời gian, phương pháp chưa phù hợp, làm giảm cơ hội phát triển kỹ năng, đặc biệt là năng lực GQVĐ. Cần có những giải pháp sư phạm sáng tạo để khắc phục những hạn chế này.

II. Thách Thức Phát Triển Năng Lực GQVĐ Môn TNXH Lớp 3

Mặc dù tầm quan trọng của năng lực GQVĐ đã được công nhận, việc triển khai thực tế trong môn TNXH lớp 3 vẫn gặp nhiều thách thức. Một trong những khó khăn lớn nhất là sự thiếu hụt về phương pháp giảng dạy phù hợp. Nhiều GV vẫn còn sử dụng phương pháp truyền thống, tập trung vào việc truyền thụ kiến thức một chiều mà ít tạo cơ hội cho HS thực hành tư duy phản biện và giải quyết vấn đề. Bên cạnh đó, nguồn tài liệu tham khảo và công cụ hỗ trợ cho việc phát triển năng lực GQVĐ còn hạn chế. Điều này gây khó khăn cho GV trong việc thiết kế các hoạt động học tập sáng tạo và hấp dẫn. Thêm vào đó, áp lực về thành tích và chương trình học cũng khiến GV ít có thời gian để tập trung vào việc rèn luyện năng lực GQVĐ cho HS.

2.1. Hạn Chế về Phương Pháp Giảng Dạy Hiện Tại

Phương pháp giảng dạy truyền thống, với trọng tâm là truyền thụ kiến thức, không khuyến khích HS tham gia tích cực vào quá trình học tập. Các em ít có cơ hội đặt câu hỏi, thảo luận và giải quyết các vấn đề thực tế. Điều này dẫn đến việc HS chỉ nắm vững kiến thức một cách thụ động mà không biết cách vận dụng vào thực tiễn. Việc đổi mới phương pháp giảng dạy là yếu tố then chốt để phát triển năng lực GQVĐ cho HS.

2.2. Thiếu Hụt Tài Liệu và Công Cụ Hỗ Trợ

GV cần có những tài liệu tham khảo và công cụ hỗ trợ đa dạng để thiết kế các hoạt động học tập sáng tạo và hấp dẫn. Tuy nhiên, hiện nay, nguồn tài liệu này còn hạn chế, đặc biệt là các tài liệu hướng dẫn cụ thể về cách phát triển năng lực GQVĐ cho HS. Cần có sự đầu tư hơn nữa vào việc phát triển và cung cấp các tài liệu, công cụ hỗ trợ cho GV.

2.3. Áp Lực Thành Tích và Chương Trình Học

Áp lực về thành tích và chương trình học dày đặc khiến GV ít có thời gian để tập trung vào việc rèn luyện năng lực GQVĐ cho HS. Cần có sự điều chỉnh về chương trình học và đánh giá để tạo điều kiện cho GV có nhiều thời gian hơn để phát triển năng lực cho HS.

III. Cách Phát Triển Năng Lực GQVĐ Hướng Dẫn Chi Tiết TNXH

Để vượt qua những thách thức trên, cần có một phương pháp tiếp cận toàn diện và hệ thống để phát triển năng lực GQVĐ cho HS lớp 3 trong môn TNXH. Điều này bao gồm việc đổi mới phương pháp giảng dạy, thiết kế bài học theo hướng phát triển năng lực, sử dụng các kỹ thuật dạy học tích cực và tạo môi trường học tập khuyến khích HS tư duy sáng tạo và giải quyết vấn đề. Quan trọng hơn, GV cần trang bị cho mình những kiến thức và kỹ năng cần thiết để hướng dẫn HS khám phá, phân tích và giải quyết các vấn đề một cách hiệu quả.

3.1. Đổi Mới Phương Pháp Giảng Dạy Hướng Tới Năng Lực

GV cần chuyển từ vai trò người truyền thụ kiến thức sang vai trò người hướng dẫn, hỗ trợ HS tự khám phá và học hỏi. Sử dụng các phương pháp dạy học tích cực như: phương pháp bàn tay nặn bột, thảo luận nhóm, đóng vai… để tạo cơ hội cho HS tham gia tích cực vào quá trình học tập. Theo tác giả Phan Trọng Ngọ trong “Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường”, phương pháp dạy học nên hướng vào người học, rèn luyện và phát triển khả năng GQVĐ một cách năng động, độc lập sáng tạo.

3.2. Thiết Kế Bài Học Theo Hướng Phát Triển Năng Lực

Bài học cần được thiết kế sao cho HS có cơ hội đối mặt với các vấn đề thực tế và tìm ra giải pháp. Thay vì chỉ học thuộc kiến thức, HS cần được khuyến khích đặt câu hỏi, tìm kiếm thông tin, phân tích dữ liệu và đưa ra kết luận. Mục tiêu bài học cần được xác định rõ ràng theo hướng phát triển năng lực GQVĐ.

3.3. Sử Dụng Kỹ Thuật Dạy Học Tích Cực Khuyến Khích Tư Duy

Sử dụng các kỹ thuật dạy học tích cực như: động não, sơ đồ tư duy, kỹ thuật khăn trải bàn… để khuyến khích HS tư duy sáng tạo và giải quyết vấn đề. Các kỹ thuật này giúp HS hệ thống hóa kiến thức, phân tích thông tin và đưa ra giải pháp một cách hiệu quả.

IV. Giải Pháp Sư Phạm Phát Triển Kỹ Năng GQVĐ Môn TNXH Lớp 3

Để phát triển năng lực GQVĐ cho HS, cần có những giải pháp sư phạm cụ thể và thiết thực. Điều này bao gồm việc xây dựng tình huống có vấn đề trong bài học, hướng dẫn HS phân tích và giải quyết vấn đề theo các bước cụ thể, tạo cơ hội cho HS thực hành và ứng dụng kiến thức vào thực tế, và đánh giá năng lực GQVĐ của HS một cách khách quan và toàn diện. Biện pháp tốt nhất là GV định hướng để học sinh nắm vững các kiến thức cơ bản về các đối tượng bài học của môn học Tự nhiên và xã hội.

4.1. Xây Dựng Tình Huống Có Vấn Đề Kích Thích Tư Duy

Bài học cần bắt đầu bằng một tình huống có vấn đề, gây hứng thú và kích thích tư duy của HS. Tình huống cần liên quan đến thực tế cuộc sống và phù hợp với trình độ của HS. Tình huống này sẽ là động lực để HS tìm kiếm kiến thức và giải quyết vấn đề.

4.2. Hướng Dẫn HS Phân Tích và Giải Quyết Vấn Đề

GV cần hướng dẫn HS phân tích vấn đề theo các bước cụ thể: xác định vấn đề, thu thập thông tin, đề xuất giải pháp, lựa chọn giải pháp tốt nhất và thực hiện giải pháp. Trong quá trình này, GV cần khuyến khích HS tư duy phản biện, đặt câu hỏi và tìm kiếm thông tin từ nhiều nguồn khác nhau.

4.3. Tạo Cơ Hội Thực Hành và Ứng Dụng Kiến Thức

HS cần có cơ hội thực hành và ứng dụng kiến thức vào thực tế thông qua các hoạt động như: thực hành thí nghiệm, làm dự án, giải quyết tình huống thực tế… Các hoạt động này giúp HS củng cố kiến thức và phát triển kỹ năng GQVĐ.

V. Thực Nghiệm Sư Phạm Đánh Giá Hiệu Quả Phương Pháp TNXH Lớp 3

Để đánh giá hiệu quả của các biện pháp sư phạm đã đề xuất, cần tiến hành thực nghiệm sư phạm tại các trường tiểu học. Thực nghiệm cần được thực hiện một cách khoa học và khách quan, với sự tham gia của GV và HS. Kết quả thực nghiệm sẽ cung cấp những bằng chứng cụ thể về hiệu quả của các biện pháp và giúp điều chỉnh, hoàn thiện phương pháp giảng dạy. Đánh giá năng lực chung và năng lực đặc thù của HS cũng là yếu tố quan trọng để cải thiện chất lượng dạy và học.

5.1. Mục Tiêu và Phương Pháp Thực Nghiệm

Mục tiêu của thực nghiệm là đánh giá hiệu quả của các biện pháp sư phạm đã đề xuất trong việc phát triển năng lực GQVĐ cho HS lớp 3. Phương pháp thực nghiệm cần được thiết kế sao cho đảm bảo tính khoa học, khách quan và độ tin cậy của kết quả. Cần có sự so sánh giữa nhóm thực nghiệm (áp dụng các biện pháp mới) và nhóm đối chứng (sử dụng phương pháp truyền thống).

5.2. Nội Dung và Quy Trình Thực Nghiệm

Nội dung thực nghiệm cần bao gồm các bài học TNXH được thiết kế theo hướng phát triển năng lực GQVĐ. Quy trình thực nghiệm cần được thực hiện theo các bước cụ thể: chuẩn bị, tiến hành và đánh giá. Cần có sự tham gia tích cực của GV và HS trong suốt quá trình thực nghiệm.

5.3. Đánh Giá Kết Quả và Rút Ra Kết Luận

Kết quả thực nghiệm cần được đánh giá một cách khách quan và toàn diện, dựa trên các tiêu chí đã được xác định trước. Cần so sánh kết quả giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng để xác định hiệu quả của các biện pháp sư phạm. Từ đó, rút ra những kết luận và đề xuất điều chỉnh, hoàn thiện phương pháp giảng dạy.

VI. Kết Luận Hướng Phát Triển Năng Lực GQVĐ TNXH Lớp 3

Phát triển năng lực GQVĐ cho HS lớp 3 trong môn TNXH là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Để thực hiện thành công nhiệm vụ này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và xã hội. GV đóng vai trò then chốt trong việc đổi mới phương pháp giảng dạy, thiết kế bài học và tạo môi trường học tập khuyến khích HS tư duy sáng tạo và giải quyết vấn đề. Trong tương lai, cần có sự đầu tư hơn nữa vào việc nghiên cứu và phát triển các phương pháp, công cụ hỗ trợ phát triển năng lực GQVĐ cho HS.

6.1. Vai Trò của Nhà Trường Gia Đình và Xã Hội

Nhà trường cần tạo điều kiện cho GV được bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, đặc biệt là về phương pháp phát triển năng lực cho HS. Gia đình cần phối hợp với nhà trường để tạo môi trường học tập thuận lợi cho con em. Xã hội cần quan tâm, tạo điều kiện cho sự phát triển của giáo dục.

6.2. Tầm Quan Trọng Của Giáo Viên Trong Quá Trình Này

Giáo viên là người trực tiếp tiếp xúc với HS và có vai trò quan trọng trong việc định hướng, hỗ trợ các em phát triển năng lực GQVĐ. Giáo viên cần không ngừng học hỏi, nâng cao trình độ chuyên môn và đổi mới phương pháp giảng dạy để đáp ứng yêu cầu của thời đại.

6.3. Hướng Nghiên Cứu Và Phát Triển Trong Tương Lai

Cần có sự đầu tư hơn nữa vào việc nghiên cứu và phát triển các phương pháp, công cụ hỗ trợ phát triển năng lực GQVĐ cho HS. Cần có những nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực GQVĐ của HS và đề xuất các giải pháp can thiệp phù hợp.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trước bối cảnh đổi mới giáo dục theo tinh thần Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 Khóa XI và định hướng chuyển dịch từ chương trình tiếp cận nội dung sang phát triển phẩm chất, năng lực người học, giáo dục tiểu học tại Việt Nam đặt trọng tâm vào việc hình thành khả năng vận dụng tri thức vào thực tiễn. Theo Thông tư 22 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, năng lực giải quyết vấn đề là một trong những năng lực cốt lõi cần hình thành cho học sinh tiểu học. Trong chương trình tiểu học, môn Tự nhiên và Xã hội giữ vai trò tích hợp kiến thức về tự nhiên, con người và đời sống xã hội, tạo nền tảng để học sinh rèn luyện kỹ năng thực tế. Tuy nhiên, việc giảng dạy phân môn này trong thực tế còn gặp nhiều hạn chế do áp lực thời gian (thời lượng 35 phút/tiết), phương pháp và hình thức tổ chức dạy học chưa tối ưu hóa hoạt động của học sinh, dẫn đến việc tiếp thu mang tính thụ động.

Xuất phát từ thực trạng trên, tác giả Trần Ngọc Huyền thực hiện khóa luận tốt nghiệp với đề tài "Phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3" tại Khoa Giáo dục Tiểu học, Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng, dưới sự hướng dẫn của ThS. Trần Thị Kim Cúc.

Mục tiêu nghiên cứu được xác định rõ:

• Giúp học sinh chủ động trong quá trình học tập, nắm bắt bài học chính xác và sâu sắc hơn.
• Hình thành kỹ năng vận dụng kiến thức để giải quyết các nhiệm vụ học tập và xử lý các tình huống thực tiễn đời sống.

Nhiệm vụ nghiên cứu gồm 3 nội dung:

1. Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn về việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề của học sinh tiểu học.
2. Khảo sát, đánh giá thực trạng dạy học phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3.
3. Xây dựng và thiết kế các biện pháp sư phạm nhằm khắc phục khó khăn, tạo điều kiện phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 3 trong môn học.

Khách thể nghiên cứu là quy trình thiết kế mục tiêu bài học theo định hướng phát triển năng lực và học sinh tiểu học lớp 3. Đối tượng nghiên cứu tập trung vào năng lực giải quyết vấn đề trong môn Tự nhiên và Xã hội. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trên đối tượng học sinh lớp 3 bậc tiểu học. Giả thuyết khoa học được đặt ra: Nếu xây dựng và thiết kế được các biện pháp dạy học hiệu quả, áp dụng phù hợp với cơ sở lý luận và thực tiễn thì sẽ khắc phục được những hạn chế hiện nay, nâng cao năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 3.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Về cơ sở lý luận, đề tài tổng hợp các quan điểm học thuật quốc tế và trong nước:

• Khái niệm trí tuệ đa tầng của Howard Gardner (1996) với 7 biểu hiện trí tuệ (ngôn ngữ, logic toán học, âm nhạc, không gian, thể hình, giao cảm, nội cảm) và luận điểm năng lực được đo lường qua hoạt động có kết quả.
• Lý thuyết dạy học nêu vấn đề bắt đầu từ cuốn sách của I. Ia. Lerner (1977) do Phan Tất Đắc dịch sang tiếng Việt; quan điểm của Robert Z. Sternberg, Wendy M.; cùng nghiên cứu của các tác giả trong nước như Nguyễn Cảnh Toàn (2012), Lương Việt Thái (2011, 2012), Phan Trọng Ngọ (2005), Chu Cẩm Thơ, Lê Thị Hoàng Linh.
• Khung cấu trúc năng lực giải quyết vấn đề theo Nguyễn Thị Lan Phương (2015) và dự thảo Chương trình Giáo dục phổ thông mới, gồm 5 phẩm chất chủ yếu và các năng lực cốt lõi (3 năng lực chung: tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo; 7 năng lực chuyên môn: ngôn ngữ, tính toán, tìm hiểu tự nhiên và xã hội, công nghệ, tin học, thẩm mỹ, thể chất).
• Lý thuyết về sự "huy động" kiến thức có chọn lọc của George Pôlya.
• Chương trình môn Tự nhiên và Xã hội kế thừa qua các giai đoạn: Khoa học thường thức (1956), Tìm hiểu khoa học (1986), Tìm hiểu Tự nhiên và Xã hội (1993), đưa vào đại trà từ năm học 1996–1997 và điều chỉnh sau năm 2000.

Đề tài sử dụng phối hợp bốn phương pháp nghiên cứu chính:

• Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Thu thập, phân tích, tổng hợp và khái quát hóa tài liệu, văn bản giáo dục liên quan để xây dựng khung lý luận.
• Phương pháp quan sát: Dự giờ các tiết dạy Tự nhiên và Xã hội trên lớp để ghi nhận hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của học sinh.
• Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Khảo sát thực trạng thông qua hệ thống phiếu hỏi dành cho giáo viên (Phụ lục 1) và học sinh (Phụ lục 2) nhằm thu thập số liệu định lượng về nhận thức, mức độ yêu thích và khó khăn khi học phân môn.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức dạy thực nghiệm 1 tiết học Tự nhiên và Xã hội trên lớp thực tế để kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đã đề xuất.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Chương này điểm lại lịch sử nghiên cứu về tư duy sáng tạo và năng lực giải quyết vấn đề từ các công trình quốc tế (Liên Xô những năm 70 của thế kỷ XX, nghiên cứu của Howard Gardner) đến các nghiên cứu trong nước của Phan Tất Đắc, Chu Cẩm Thơ, Lương Việt Thái. Trọng tâm của chương tập trung phân tích đặc điểm tâm sinh lý của học sinh tiểu học:

• Về cơ thể: Hệ xương đang trong giai đoạn cốt hóa nên dễ bị cong vẹo; hệ thần kinh cấp cao đang hoàn thiện chức năng, tư duy chuyển dần từ trực quan hành động sang tư duy hình tượng và trừu tượng; chiều cao trung bình tăng 4 cm/năm, cân nặng tăng 2 kg/năm; nhịp tim dao động 85–90 lần/phút, hệ tuần hoàn chưa hoàn chỉnh.
• Về hoạt động và xã hội: Hoạt động chủ đạo chuyển từ vui chơi sang học tập, kết hợp với hoạt động lao động tự phục vụ và hoạt động xã hội, đoàn đội.
• Về nhận thức và tâm lý: Nhận thức cảm tính mang tính đại thể, tri giác có chủ định phát triển dần về cuối cấp; nhận thức lý tính chịu chi phối lớn từ xúc cảm; chú ý không chủ định chiếm ưu thế ở giai đoạn đầu cấp (lớp 1–2) và chú ý có chủ định hình thành rõ ở giai đoạn lớp 4–5; trí nhớ chuyển từ ghi nhớ máy móc sang ghi nhớ có ý nghĩa; năng lực ý chí còn phụ thuộc vào hứng thú nhất thời.

Từ các đặc điểm này, tác giả chỉ ra rằng thời lượng tiết học 35 phút là một thách thức khi trẻ có nhu cầu đặt nhiều câu hỏi. Giáo viên cần tận dụng đặc điểm tâm lý này để biến câu hỏi của học sinh thành vấn đề học tập, sử dụng đồ dùng trực quan, video và hình ảnh thay cho thuyết trình lý thuyết khô khan.

Chương 2: Cơ sở lý luận về việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học Tự nhiên và Xã hội lớp 3

Chương 2 làm rõ cấu trúc năng lực giải quyết vấn đề gồm 4 năng lực thành tố và các cấp bậc hành vi theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Lan Phương:

Cấp bậc thành tố	Cấp bậc hành vi biểu hiện
1. Tìm hiểu vấn đề	- Nhận biết tình huống có vấn đề. - Xác định và giải thích các thông tin. - Chia sẻ sự am hiểu về vấn đề.
2. Thiết lập không gian vấn đề	- Thu thập, sắp xếp và đánh giá thông tin. - Kết nối thông tin với kiến thức đã có. - Xác định cách thức, chiến lược giải quyết vấn đề. - Thống nhất cách thiết lập không gian vấn đề.
3. Lập kế hoạch và thực hiện giải pháp	- Thiết lập tiến trình thực hiện. - Phân bổ, xác định cách sử dụng nguồn lực. - Thực hiện và trình bày giải pháp cho vấn đề. - Tổ chức và duy trì hoạt động nhóm.
4. Đánh giá và phản ánh giải pháp	- Đánh giá giải pháp đã thực hiện. - Phản ánh lại các giá trị của giải pháp. - Xác định kiến thức, kinh nghiệm đã thu được. - Khái quát cho những vấn đề tương tự.

Tác giả hệ thống hóa các phương pháp đánh giá năng lực gồm: đánh giá qua quan sát (phiếu kiểm quan sát), hồ sơ học tập (hồ sơ tiến bộ, hồ sơ quá trình, hồ sơ mục tiêu, hồ sơ thành tích), tự đánh giá, đánh giá qua bài kiểm tra và đánh giá đồng đẳng. Quy trình dạy học giải quyết vấn đề được xác lập qua 4 bước: (1) Nhận biết vấn đề/tạo tình huống có vấn đề; (2) Lập kế hoạch tìm phương án giải quyết; (3) Thực hiện kế hoạch giải quyết vấn đề; (4) Kết luận và vận dụng.

Đối với môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3, chương trình có thời lượng 70 tiết/năm (2 tiết/tuần), bao quát 6 chủ đề: Gia đình, Trường học, Cộng đồng địa phương, Thực vật và động vật, Con người và sức khỏe, Trái Đất và bầu trời. Môn học hướng đến hình thành 3 năng lực chuyên môn đặc thù: (a) Nhận thức môi trường tự nhiên và xã hội xung quanh; (b) Tìm tòi và khám phá môi trường tự nhiên và xã hội xung quanh; (c) Vận dụng kiến thức vào thực tiễn, ứng xử phù hợp với tự nhiên và xã hội.

Chương 3: Khảo sát thực trạng về việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong môn Tự nhiên và Xã hội cho học sinh lớp 3

Khảo sát thực trạng được tiến hành thông qua phiếu khảo sát dành cho giáo viên và học sinh nhằm đánh giá:

• Đánh giá của giáo viên về mức độ cần thiết của việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh qua các phương pháp cụ thể (Bảng 3.1).
• Mức độ thường xuyên tìm hiểu các phương pháp dạy học phát triển năng lực giải quyết vấn đề của giáo viên (Bảng 3.2).
• Nhận định của giáo viên về khả năng sử dụng năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trên lớp (Biểu đồ 3.1 và Bảng 3.3).
• Thái độ và mức độ yêu thích của học sinh đối với môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 (Biểu đồ 3.2).
• Mức độ khó khăn mà học sinh gặp phải trong quá trình học tập (Biểu đồ 3.3).
• Mức độ chủ động rèn luyện, làm thêm bài tập để phát triển năng lực của học sinh (Bảng 3.4).

Kết quả khảo sát phản ánh rằng đa số giáo viên nhận thức được tầm quan trọng của việc hình thành năng lực giải quyết vấn đề, nhưng việc triển khai các phương pháp dạy học tích cực còn mang tính hình thức. Về phía học sinh, các em yêu thích môn học nhưng kỹ năng phát hiện vấn đề, thu thập thông tin và độc lập tìm kiếm phương án giải quyết tình huống thực tế còn yếu, phụ thuộc nhiều vào lời giải sẵn có từ giáo viên.

Chương 4: Một số biện pháp sư phạm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3

Tác giả đề xuất 5 nguyên tắc chỉ đạo: đảm bảo tính kế thừa, tính thực tiễn, tính hiệu quả, sự thống nhất giữa tính vừa sức và yêu cầu phát triển, cùng sự thống nhất giữa vai trò chủ đạo của giáo viên và tính tích cực, chủ động của học sinh. Trên cơ sở đó, 3 biện pháp sư phạm cụ thể được thiết kế chi tiết:

• Biện pháp 1: Giáo viên định hướng để học sinh nắm vững các kiến thức cơ bản về các đối tượng bài học của môn học Tự nhiên và Xã hội. Biện pháp này dựa trên khái niệm "sự huy động kiến thức" của George Pôlya, giúp học sinh lựa chọn kiến thức nền tảng thích hợp để xử lý tình huống mới. Ví dụ bài 58 "Mặt trời", học sinh huy động hiểu biết thực tế về ánh sáng, nhiệt độ để giải thích hiện tượng phơi đồ mau khô, cây cối xanh tốt, cũng như tác hại gây bỏng da, hại mắt khi nhìn thẳng vào mặt trời.

• Biện pháp 2: Thiết kế mục tiêu bài học theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh. Thay thế việc viết mục tiêu chung chung bằng hệ thống động từ hành động cụ thể, có thể đo lường và quan sát được:

Nội dung đối chiếu	Thiết kế mục tiêu theo định hướng nội dung	Thiết kế mục tiêu theo định hướng năng lực
Ví dụ: Bài 1 "Hoạt động thở và cơ quan hô hấp"	- Chỉ và nói được tên các bộ phận, chức năng của cơ quan hô hấp. - Biết cơ quan hô hấp diễn ra hoạt động thở để cung cấp oxy. - Có ý thức giữ vệ sinh mũi, miệng.	- Chứng minh được nhờ hoạt động thở của cơ quan hô hấp nên cơ thể có đủ oxy để sống. - Lập kế hoạch tập luyện hít thở sâu và giữ vệ sinh mũi, miệng sạch sẽ. - Phát triển năng lực tìm tòi, khám phá và giao tiếp nhóm.
Ví dụ: Bài 24 "Một số hoạt động ở trường"	- Kể tên các môn học ở trường. - Nêu môn học yêu thích nhất. - Nêu một số hoạt động chủ yếu ở trường. - Có thái độ đúng đắn trong học tập.	- Kể tên các môn học, giải thích lý do yêu thích và đề xuất việc cần làm để học tốt. - Trình bày hoạt động ở trường và trách nhiệm bản thân khi tham gia. - Lập thời gian biểu học tập cá nhân hiệu quả. - Phát triển năng lực tìm tòi và hợp tác.

• Biện pháp 3: Phối hợp các phương pháp, hình thức tổ chức, kỹ thuật dạy học phát triển năng lực giải quyết vấn đề. Tác giả cụ thể hóa quy trình áp dụng 4 phương pháp dạy học then chốt:
  1. Phương pháp quan sát: Tiến hành theo 5 bước (Lựa chọn đối tượng -> Xác định mục đích -> Hướng dẫn quan sát -> Xử lý thông tin -> Báo cáo kết quả). Minh họa qua bài 40 "Thực vật" với hoạt động quan sát cây trong sân trường, ghi nhận đặc điểm rễ, thân, lá để rút ra điểm tương đồng và khác biệt.
  2. Phương pháp thảo luận nhóm: Áp dụng các hình thức chia nhóm linh hoạt (theo cặp, bàn, tổ, sở thích, trình độ). Minh họa qua bài 32 "Làng quê và đô thị", học sinh quan sát tranh, thảo luận nhóm để tìm sự khác biệt về nhà ở, đường sá, hoạt động sản xuất nông nghiệp và công nghiệp giữa hai khu vực.
  3. Phương pháp trò chơi học tập: Tiến hành qua các khâu chuẩn bị, tổ chức và tổng kết. Minh họa trò chơi "Người dẫn đường" trong bài 27–28 "Tỉnh (thành phố) nơi bạn đang sống", yêu cầu học sinh bốc thăm xử lý tình huống thực tế (đi bệnh viện khi ốm, đến trụ sở công an khi lạc đường).
  4. Phương pháp Bàn tay nặn bột: Thực hiện đúng quy trình 5 bước khoa học:
     • Bước 1: Tình huống xuất phát và câu hỏi nêu vấn đề ("Điều gì sẽ xảy ra nếu cây không có rễ?").
     • Bước 2: Bộc lộ quan niệm ban đầu của học sinh (cây bị thiếu nước, héo, chết, ngã đổ).
     • Bước 3: Đề xuất giả thuyết và thiết kế phương án thực nghiệm (cắm hai cây có rễ và bị cắt rễ vào đất, dùng nước xối mạnh).
     • Bước 4: Tiến hành thực nghiệm tìm tòi – nghiên cứu (quan sát hiện tượng cây mất rễ bị đổ trôi, cây có rễ giữ chặt vào đất).
     • Bước 5: Kết luận kiến thức mới (rễ giữ cho cây đứng vững, liên hệ thực tế vai trò chống xói mòn khi có bão lũ).

Chương 5: Thực nghiệm sư phạm

Nội dung chương trình bày việc kiểm chứng tính khả thi của hệ thống biện pháp:

• Địa điểm thực nghiệm: Lớp 3/2, Trường Tiểu học Trần Cao Vân.
• Phương pháp: Tiến hành giảng dạy thực nghiệm 1 tiết học Tự nhiên và Xã hội thực tế có ứng dụng các biện pháp phối hợp phương pháp và thiết kế mục tiêu theo định hướng năng lực.
• Đánh giá: Đo lường mức độ hứng thú học tập của học sinh trong tiết học (Biểu đồ 5.1), đối chiếu sự chuyển biến về năng lực chung (Bảng 5.1) và năng lực đặc thù môn Tự nhiên và Xã hội (Bảng 5.2) của học sinh lớp 3/2 trước và sau khi tham gia tiết học thực nghiệm.

Kết quả và đóng góp

Về mặt học thuật và thực tiễn, đề tài đạt được các kết quả cụ thể:

• Làm sáng tỏ các đặc điểm tâm sinh lý học sinh tiểu học (sự chuyển dịch từ chú ý không chủ định sang có chủ định, tư duy trực quan hình tượng, nhịp tăng trưởng thể chất) và chỉ ra mối tương quan trực tiếp giữa các đặc điểm này với khả năng tiếp nhận vấn đề trong tiết học 35 phút.
• Xác định và mô tả chi tiết 4 năng lực thành tố cùng 14 hành vi biểu hiện của năng lực giải quyết vấn đề theo khung tham chiếu của Nguyễn Thị Lan Phương, tích hợp trực tiếp vào đặc thù môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3.
• Khảo sát thực trạng tại cơ sở giáo dục, cung cấp dữ liệu về nhận thức của giáo viên và khó khăn của học sinh thông qua hệ thống bảng biểu (Bảng 3.1 đến 3.4; Biểu đồ 3.1 đến 3.3).
• Xây dựng quy trình thực thi cho 3 biện pháp sư phạm lớn, bao gồm hệ thống bảng đối chiếu mục tiêu đầu ra bằng động từ hành động và giáo án mẫu minh họa chi tiết theo quy trình 5 bước của phương pháp "Bàn tay nặn bột" (bài Rễ cây) cùng phương pháp quan sát (bài Thực vật).
• Kiểm chứng tính khả thi của giải pháp thông qua tiết dạy thực nghiệm tại lớp 3/2, Trường Tiểu học Trần Cao Vân, ghi nhận mức độ hứng thú và sự tham gia tích cực của học sinh (Biểu đồ 5.1, Bảng 5.1 và 5.2).

Đóng góp của khóa luận thể hiện ở việc kết nối giữa khung lý thuyết đổi mới giáo dục phổ thông với thực hành sư phạm lớp 3, cung cấp công cụ và tiến trình tổ chức dạy học giúp giáo viên chuyển đổi cách soạn bài từ truyền thụ kiến thức sang tổ chức hoạt động giải quyết vấn đề.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận còn một số điểm hạn chế do giới hạn của đề tài tốt nghiệp bậc đại học:

• Phạm vi thực nghiệm chỉ mới được triển khai trong quy mô hẹp tại 1 lớp học (lớp 3/2, Trường Tiểu học Trần Cao Vân) với dung lượng 1 tiết dạy thực nghiệm, chưa có nhóm lớp đối chứng song song để so sánh định lượng sâu về sự khác biệt điểm số trước và sau tác động.
• Đối tượng khảo sát và áp dụng chỉ tập trung vào học sinh khối lớp 3, chưa mở rộng so sánh liên thông sang các khối lớp 1 và lớp 2 trong cùng mạch môn Tự nhiên và Xã hội.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được gợi mở từ đề tài bao gồm việc mở rộng địa bàn khảo sát trên nhiều trường tiểu học có điều kiện cơ sở vật chất khác nhau (thành thị và nông thôn), triển khai thực nghiệm sư phạm trên diện rộng với hệ thống bài học trọn vẹn theo từng chủ đề của chương trình mới, đồng thời xây dựng bộ tiêu chí đánh giá năng lực giải quyết vấn đề theo chuẩn thang đo Rubric cho toàn bộ cấp tiểu học.

Giá trị tham khảo

Khóa luận có giá trị tham khảo thiết thực cho:

• Sinh viên chuyên ngành Giáo dục Tiểu học tại các trường đại học, cao đẳng sư phạm: Tài liệu cung cấp cách chuyển hóa lý thuyết năng lực thành các mục tiêu bài học đo lường được, cùng kỹ năng xây dựng giáo án tích cực.
• Giáo viên tiểu học đang trực tiếp giảng dạy môn Tự nhiên và Xã hội: Tham khảo trực tiếp quy trình 5 bước của phương pháp "Bàn tay nặn bột" (áp dụng bài Rễ cây), cách thức phân nhóm và kỹ thuật đặt câu hỏi dẫn dắt trong các bài học về môi trường, đời sống xã hội.
• Cán bộ quản lý chuyên môn tại các trường tiểu học: Nguồn tài liệu thực tế để tổ chức các chuyên đề bồi dưỡng đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học.

Câu hỏi thường gặp

1. Năng lực giải quyết vấn đề trong khóa luận được cấu trúc thành những thành tố nào?
Theo đề tài (dẫn theo Nguyễn Thị Lan Phương, 2015), năng lực giải quyết vấn đề gồm 4 năng lực thành tố: (1) Tìm hiểu vấn đề (nhận biết tình huống, giải thích thông tin); (2) Thiết lập không gian vấn đề (thu thập, kết nối thông tin, xác định chiến lược); (3) Lập kế hoạch và thực hiện giải pháp (thiết lập tiến trình, phân bổ nguồn lực, thực hiện và duy trì nhóm); (4) Đánh giá và phản ánh giải pháp (đánh giá kết quả, rút ra kinh nghiệm, khái quát hóa).

2. Môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 theo chương trình mới được phân bổ thời lượng và cấu trúc chủ đề như thế nào?
Môn học có thời lượng 70 tiết/năm học (phân bổ 2 tiết/tuần), được tổ chức thành 6 chủ đề mở rộng từ lớp 1 đến lớp 3: Gia đình, Trường học, Cộng đồng địa phương, Thực vật và động vật, Con người và sức khỏe, Trái Đất và bầu trời.

3. Khóa luận đưa ra những phương pháp dạy học cụ thể nào trong Biện pháp 3 để phát triển năng lực cho học sinh?
Khóa luận phối hợp 4 phương pháp dạy học: (1) Phương pháp quan sát; (2) Phương pháp thảo luận nhóm; (3) Phương pháp trò chơi học tập; (4) Phương pháp "Bàn tay nặn bột". Mỗi phương pháp đều có quy trình các bước và ví dụ bài dạy lớp 3 minh họa cụ thể.

4. Tiến trình 5 bước của phương pháp "Bàn tay nặn bột" được tác giả minh họa qua bài học nào và các bước diễn ra ra sao?
Phương pháp được minh họa qua bài 44 "Rễ cây" (tiếp theo) với 5 bước:

• Bước 1: Nêu tình huống xuất phát ("Điều gì sẽ xảy ra nếu cây không có rễ?").
• Bước 2: Học sinh bộc lộ quan niệm ban đầu (cây thiếu nước, bị héo, bị ngã, chết).
• Bước 3: Đề xuất giả thuyết và thiết kế phương án thực nghiệm (chuẩn bị 2 cây có rễ và bị cắt rễ, cắm vào chậu đất và xối mạnh nước).
• Bước 4: Thực hiện thực nghiệm tìm tòi (quan sát thấy cây có rễ vẫn bám đất, cây không rễ bị ngã trôi).
• Bước 5: Rút ra kết luận kiến thức mới (rễ giúp cây bám chặt vào đất để không bị đổ, liên hệ vai trò chống xói mòn).

5. Hoạt động thực nghiệm sư phạm của khóa luận được tiến hành ở đâu và nhằm mục đích gì?
Thực nghiệm sư phạm được tiến hành tại lớp 3/2, Trường Tiểu học Trần Cao Vân qua việc dạy 1 tiết học thực tế, nhằm kiểm chứng mức độ hứng thú học tập và khả năng phát triển năng lực chung cũng như năng lực đặc thù môn Tự nhiên và Xã hội của học sinh dưới sự tác động của các biện pháp sư phạm đề xuất.

Kết luận

Khóa luận của sinh viên Trần Ngọc Huyền đã giải quyết trọn vẹn các nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra, từ việc hệ thống hóa cơ sở lý luận về năng lực giải quyết vấn đề đến khảo sát thực trạng dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3. Các biện pháp sư phạm được đề xuất tập trung vào định hướng nắm vững kiến thức cơ bản, chuẩn hóa mục tiêu bài học theo chuẩn hành vi và phối hợp các phương pháp dạy học tích cực như quan sát, thảo luận nhóm, trò chơi và "Bàn tay nặn bột". Kết quả thực nghiệm tại Trường Tiểu học Trần Cao Vân đã bước đầu khẳng định tính khả thi của đề tài, đóng góp một tài liệu tham khảo hữu ích cho công tác đổi mới phương pháp giảng dạy tiểu học hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu 1. Lí do chọn đề tài Trong bối cảnh khoa học phát triển nhƣ vũ bão, nhân loại bƣớc sang giai đoạn công nghiệp 4.0 hiện nay, Đảng và Nhà nƣớc ta đã đề ra phƣơng hƣớng chiến lƣợc coi Giáo dục và Đào tạo là quốc sách hàng đầu, là sự nghiệp của Đảng, Nhà nƣớc và của toàn dân. Trƣớc tình hình đó, nền giáo dục Việt Nam trong những năm gần đây đã và đang thực hiện bƣớc chuyển từ chƣơng trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của ngƣời học. Nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc học sinh học đƣợc cái gì đến chỗ quan tâm học sinh vận dụng đƣợc cái gì vào thực tiễn qua việc học.

Vì vậy, yêu cầu đổi mới giáo dục là phải thực hiện thành công việc chuyển đổi từ phƣơng pháp dạy học theo lối truyền thụ một chiều sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện các kĩ năng, hình thành và phát triển các năng lực phẩm chất cần thiết cho ngƣời học. Chƣơng trình giáo dục định hƣớng phát triển năng lực đã đƣợc bàn đến nhiều từ những năm 90 của thế kỉ XX và ngày nay đã trở thành xu hƣớng giáo dục quốc tế. Với nền giáo dục Việt Nam, nghị quyết Hội nghi Trung Ƣơng 8 Khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện GD & ĐT xác định nhiệm vụ của đổi mới là: "Tiếp tục dổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hƣớng coi trọng sự phát triển phẩm chất, năng lực của ngƣời học", "cuộc cách mạng về phƣơng pháp giáo dục phải hƣớng vào ngƣời học,rèn luyện và phát triển khả năng GQVĐ một cách năng động, độc lập sáng tạo ngay trong quá trình học tập ở nhà trƣờng phổ thôn. Áp dụng những phƣơng pháp giáo dục hiện đại để bồi dƣỡng cho HS năng lực tƣ duy sáng tạo, năng lực GQVĐ".

Thông tƣ 22 của Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đã đề cập đến một số năng lực cần phát triển ở HS tiểu học bao gồm: năng lực tự phục vụ, tự quản; năng lực hợp tác; năng lực tự học và giải quyết vấn đề. Trong khi đó, Tiểu học là bậc học nền tảng trong hệ thống giáo dục quốc dân, có nhiệm vụ trang bị những kiến thức cơ sở ban đầu cho học sinh, là nền móng cho các em học các bậc học tiếp theo. Giáo dục tiểu học là bƣớc đầu tiên xây dựng nền tảng vững chắc cho sự phát triển về đạo đức nhân cách và tƣ duy cũng nhƣ kỹ năng của các em trong tƣơng lai. Bậc tiểu học là bậc học vô cùng cần thiết để rèn luyện và xây dựng cho các em nền tảng kiến thức vững chắc, các năng lực cần thiết nhằm đƣa các em đến sự phát triển tối đa trong thời gian tiếp theo.

Chính vì thế việc phát triển các năng lực và đặc biệt là năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh tiểu học là một vấn đề thiết yếu. Cùng với các môn học trong bậc tiểu học nhƣ Toán, Tiếng Việt, Đạo đức, Khoa học,. thì hình thành và phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong môn Tự nhiên và Xã hội là một nội dung quan trọng. Chƣơng trình môn Tự nhiên và Xã hội ở tiểu học cung cấp cho các em những kiến thức về con ngƣời, cuộc sống xung quanh các em.

Không những thế, thông qua những bài học Tự nhiên và xã hội, ngƣời học còn có thể tự tích lũy, rút ra cho mình đƣợc những kĩ năng sống cần thiết để các em có thể tham gia xử lí các tình huống trong thực tiễn. Tuy nhiên, việc dạy học môn Tự nhiên và xã hội hiện nay ở các trƣờng Tiểu học chƣa thật sự đạt đƣợc những hiệu quả nhƣ mong muốn vì nhiều nguyên nhân khác nhau, nhƣ sự hạn chế về thời gian dạy học, phƣơng pháp dạy học, hình thức tổ chức dạy học,. làm hạn chế cơ hội cho sự phát triển các kĩ 8 năng của học sinh, đặc biệt là năng lực giải quyết vấn đề. Vì vậy, vấn đề đặt ra là: "Làm thế nào để phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong môn Tự nhiên và xã hội cho học sinh? " Từ những lý do trên, tôi quyết định lựa chọn đề tài “ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRONG MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 3” để nghiên cứu.

Mục đích nghiên cứu Giúp học sinh chủ động trong quá trình học, hiểu bài dễ hơn, chính xác hơn. Biết cách vận dụng kiến thức, kỹ năng để giải quyết các nhiệm vụ đƣợc giao và các tình huống gặp trong thực tiễn cuộc sống. Nhiệm vụ nghiên cứu Nghiên cứu các vấn đề lý luận và thực tiễn về năng lực giải quyết vấn đề của học sinh, đánh giá thực trạng dạy học phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong môn Tự nhiên và xã hội lớp 3, từ đó xây dựng, thiết kế các biện pháp để dạy môn Tự nhiên và xã hội lớp 3, nhằm khắc phục những khó khăn, tạo điều kiện để học sinh phát triển tốt năng lực giải quyết vấn đề. Giả thuyết khoa học Ở bậc học Tiểu học hiện nay, học sinh thƣờng gặp nhiều khó khăn trong việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong môn Tự nhiên và xã hội.

Trên cơ sở lý luận và thực tiễn, nếu xây dựng, thiết kế đƣợc các biện pháp dạy hoc hiệu quả và áp dụng phù hợp sẽ khắc phục đƣợc khó khăn trên. Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu a) Khách thể nghiên cứu - Thiết kế mục tiêu bài học theo hƣớng phát triển năng lực cho học sinh - Học sinh Tiểu học ở lớp 3 b) Đối tƣợng nghiên cứu- Năng lực giải quyết vấn đề trong môn Tự nhiên và xã hội 6. Phạm vi nghiên cứu Đề tài nghiên cứu trên học sinh lớp 3. Phƣơng pháp nghiên cứu Nhằm giải quyết các vấn đề đặt ra trong đề tài, cần kết hợp sử dụng các phƣơng pháp nghiên cứu chủ yếu sau: - Phƣơng pháp nghiên cứu lý thuyết: Nghiên cứu, thu thập, xử lý, chọn lọc và khái quát hóa các thông tin, những nghiên cứu thuộc các vấn đề có liên quan đến đề tài nghiên cứu.

Làm sáng tỏ các thuật ngữ có liên quan đến đề tài. Xây dựng các cơ sở khoa học về mặt lý luận cho đề tài. - Phƣơng pháp quan sát: Sử dụng trong các tiết học dự giờ, quan sát hoạt động dạy của GV cũng nhƣ hoạt động học của học sinh trong các tiết học,. để đánh giá mức độ có thể hình thành và phát triển năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trong các tiết học Tự nhiên và xã hội trên lớp.

- Phƣơng pháp nghiên cứu thực tiễn: sử dụng tìm hiểu thực tiễn dạy học Tự nhiên và xã hội ở lớp 3, quan sát sƣ phạm từ đó xác định đƣợc những mặt làm đƣợc và chƣa làm đƣợc. Từ đó nghiên cứu, xử lí và rút ra đƣợc những kết luận cơ sở để xây dựng, thiết kế phƣơng pháp dạy học hiệu quả nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 3 trong môn Tự nhiên và xã hội. - Phƣơng pháp thực nghiệm sƣ phạm: Sử dụng trong khâu hoàn tất quá trình nghiên 9 cứu nhằm xem xét, xác nhận tính khả thi của các phƣơng pháp dạy học nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 3 trong môn Tự nhiên và xã hội bằng cách tiến hành dạy 1 tiết Tự nhiên và xã hội trong thực tế 8. Đóng góp của đề tài Đề tài góp phần tìm hiểu thực trạng năng lực giải quyết vấn đề của học sinh và xây dựng, thiết kế các phƣơng pháp dạy học hiệu quả trong dạy học môn Tự nhiên và xã hội lớp 3 nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh Tiểu học.

Cấu trúc đề tài nghiên cứu Bài nghiên cứu này gồm 5 chƣơng nhƣ sau: - Chƣơng 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu - Chƣơng 2: Cơ sở lý luận về việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học Tự nhiên và xã hội lớp 3 - Chƣơng 3: Thực trạng về việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong môn Tự nhiên và xã hội cho học sinh lớp 3 - Chƣơng 4: Một số biện pháp sƣ phạm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong môn Tự nhiên và xã hội lớp 3 - Chƣơng 5: Thực nghiệm sƣ phạm 10 CHƢƠNG 1 : TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu nƣớc ngoài Vào những năm 70 của thế kỷ XX, ở các nƣớc xã hội chủ nghĩa, nhất là Liên Xô, vấn đề rèn luyện năng lực và năng lực sáng tạo cho học trò trong nhà trƣờng đƣợc đặc biệt quan tâm, điển hình là các tác giả I. Cuối thế kỉ XX đầu thế kỉ XXI, tiếp tục có những công trình nghiên cứu và bài viết về tƣ duy sáng tạo và phát triển sáng tạo của Robert Z.Strenberg và Wendy M.

Howard Gardner, Giáo sƣ tâm lý học của đại học Harvard (Mỹ) (1996) đã đề cập đến khái niệm năng lực qua việc phân tích bảy mặt biểu hiện của trí tuệ con ngƣời: ngôn ngữ, logic toán học, âm nhạc, không gian, thể hình, giao cảm và nội cảm. Ông khẳng định rằng: mỗi mặt biểu hiện của trí tuệ đều phải đƣợc thể hiện hoặc biểu lộ dƣới dạng sơ đẳng hoặc sáng tạo đỉnh cao. Để giải quyết một vấn đề trong cuộc sống thì con ngƣời không thể huy động duy nhất một mặt của biểu hiện trí tuệ nào đó mà phải kết hợp nhiều mặt biểu hiện của trí tuệ liên quan đến nhau. Sự kết hợp đó tạo thành năng lực cá nhân, H.Gardner đã kết luận rằng: “Năng lực phải đƣợc thể hiện thông qua hoạt động có kết quả và có thể đánh giá hoặc đo đạc đƣợc.

Nghiên cứu trong nƣớc Năng lực giải quyết vấn đề là một trong những năng lực quan trọng của con ngƣời mà nhiều nền giáo dục tiên tiến trên thế giới đang hƣớng tới. Hiện nay ở Việt Nam, việc học chú trọng đến rèn luyện kĩ năng, luyện tập theo cái có sẵn, cho nên học sinh (HS) ít đƣợc rèn luyện năng lực này. Điều đó ảnh hƣởng không nhỏ đến năng lực tự học, tự khám phá và tƣ duy của trẻ. Vì vậy, tập dƣợt cho HS biết phát hiện, đặt ra và giải quyết những vấn đề gặp phải trong học tập, trong cuộc sống của cá nhân, gia đình và cộng đồng không chỉ có ý nghĩa ở khía cạnh phƣơng pháp dạy học mà phải đƣợc đặt nhƣ một mục tiêu giáo dục và đào tạo.