Tổng quan nghiên cứu

Giáo dục hướng nghiệp và phân luồng học sinh sau tốt nghiệp trung học cơ sở giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc cân đối cơ cấu nguồn nhân lực quốc gia. Theo định hướng của Thủ tướng Chính phủ, mục tiêu đặt ra là đến năm 2020 có ít nhất 30% và đến năm 2025 đạt ít nhất 40% học sinh sau khi hoàn thành chương trình trung học cơ sở lựa chọn học tiếp tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp trình độ sơ cấp và trung cấp. Tuy nhiên, trên thực tế tại nhiều địa phương, công tác này vẫn chưa nhận được sự đầu tư đúng mức từ phía nhà trường, gia đình và cộng đồng xã hội, dẫn đến tình trạng mất cân đối trầm trọng trong cơ cấu lao động.

Huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên là địa bàn đồng bằng sông Hồng có diện tích tự nhiên 130,86 km2, mật độ dân số đạt 1.424 người/km2 với 24 xã và 01 thị trấn. Trong bối cảnh kinh tế địa phương đang chuyển dịch mạnh mẽ với tốc độ tăng trưởng công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp đạt mức 12,84%, nhu cầu về đội ngũ lao động kỹ thuật lành nghề đang gia tăng nhanh chóng. Nghiên cứu này tập trung phân tích thực trạng tổ chức hoạt động giáo dục hướng nghiệp cho học sinh trung học cơ sở tại huyện Khoái Châu trong năm học 2018 - 2019, từ đó xác định các rào cản cốt lõi và đề xuất giải pháp quản lý đồng bộ.

Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện ở việc cung cấp luận cứ khoa học nhằm tối ưu hóa công tác quản trị trường học, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ phân luồng học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở vào các trường nghề trên địa bàn đạt từ 30% đến 40%, đồng thời giải quyết bài toán thiếu hụt nhân lực kỹ thuật cho 11 dự án đầu tư mới cùng các cụm công nghiệp đang mở rộng tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa lý thuyết quản lý giáo dục hiện đại và lý luận giáo dục hướng nghiệp học sinh phổ thông. Trọng tâm của khung lý thuyết là việc tiếp cận quá trình quản lý hoạt động giáo dục thông qua 4 chức năng quản lý cốt lõi: Lập kế hoạch, Tổ chức thực hiện, Chỉ đạo và Kiểm tra đánh giá. Hoạt động quản lý được xác định là sự tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý trường học lên đội ngũ giáo viên và học sinh nhằm hoàn thành các mục tiêu giáo dục toàn diện.

Hệ thống lý thuyết sử dụng 5 khái niệm nền tảng bao gồm: nghề nghiệp, hướng nghiệp, giáo dục hướng nghiệp, tổ chức hoạt động giáo dục hướng nghiệp và đặc điểm tâm sinh lý học sinh trung học cơ sở ở lứa tuổi 11 đến 15. Quá trình chọn nghề của học sinh được phân tích dựa trên mô hình định hướng 3 câu hỏi cốt lõi: "Tôi thích làm nghề gì?", "Tôi làm được nghề gì?" và "Xã hội cần làm nghề gì?". Đồng thời, nghiên cứu vận dụng các quan điểm chỉ đạo tại Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và Nghị quyết 88/2014/QH13 của Quốc hội về việc kết hợp dạy chữ, dạy người với định hướng nghề nghiệp trong Chương trình giáo dục phổ thông mới.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử và phương pháp tiếp cận hệ thống - cấu trúc để phân tích mối quan hệ giữa giáo dục hướng nghiệp với phân luồng lao động xã hội. Dữ liệu thực chứng được thu thập thông qua phương pháp điều tra bằng bảng hỏi đối với mẫu khảo sát gồm 120 cán bộ quản lý, giáo viên và 200 học sinh lớp 9 tại các trường trung học cơ sở trên địa bàn huyện Khoái Châu trong năm học 2018 - 2019.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên được lựa chọn nhằm đảm bảo tính đại diện cho các vùng kinh tế khác nhau của huyện, bao gồm các trường ven trục giao thông phát triển công nghiệp và các trường thuộc vùng chuyên canh nông nghiệp. Lý do lựa chọn kết hợp điều tra định lượng với phỏng vấn sâu 15 chuyên gia quản lý giáo dục cùng các phiên thảo luận nhóm tập trung là để kiểm chứng chéo thông tin, làm rõ các động cơ tâm lý tiềm ẩn trong việc chọn trường của học sinh và đánh giá khách quan năng lực tổ chức của đội ngũ cán bộ quản lý trường học. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu được triển khai từ tháng 9 năm 2018 đến tháng 5 năm 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra thực trạng cho thấy một số phát hiện then chốt về công tác tổ chức giáo dục hướng nghiệp tại các trường trung học cơ sở huyện Khoái Châu:

Thứ nhất, có sự chênh lệch lớn giữa nhận thức và hành động thực tiễn. Khoảng 85,8% cán bộ quản lý và giáo viên nhận thức được tầm quan trọng của công tác giáo dục hướng nghiệp, song chỉ có 34,2% nhà trường xây dựng được kế hoạch hướng nghiệp chi tiết mang tính chiến lược dài hạn từ 3 đến 5 năm, phần lớn các trường chỉ lập kế hoạch lồng ghép ngắn hạn theo từng năm học.

Thứ hai, định kiến tâm lý xã hội vẫn là rào cản lớn nhất đối với công tác phân luồng. Số liệu khảo sát chỉ ra rằng 78,5% học sinh và phụ huynh vẫn mang nặng tâm lý "thích làm thầy hơn làm thợ", coi việc thi đỗ vào trường trung học phổ thông công lập và đại học là con đường tiến thân duy nhất. Tỷ lệ học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở chủ động đăng ký học trung cấp nghề chỉ dao động ở mức 15% đến 18%, cách khá xa mục tiêu tối thiểu 30% được đề ra.

Thứ ba, hình thức và nội dung tổ chức còn nghèo nàn, mang tính hình thức. Có tới 72,5% hoạt động giáo dục hướng nghiệp được triển khai dưới dạng lý thuyết lồng ghép trong các tiết dạy Công nghệ và giờ sinh hoạt lớp. Trong khi đó, các hoạt động trải nghiệm thực tế chỉ chiếm chưa đầy 21,3%; chỉ có 18,6% học sinh từng được tham quan các làng nghề truyền thống hoặc các doanh nghiệp sản xuất tại địa phương.

Thứ tư, điều kiện cơ sở vật chất và nguồn lực chuyên trách chưa đáp ứng yêu cầu. 100% các trường trung học cơ sở trên địa bàn huyện chưa xây dựng được phòng tư vấn hướng nghiệp chuyên biệt; nguồn tài liệu về trắc nghiệm tâm lý nghề nghiệp và thông tin thị trường lao động đạt mức đáp ứng dưới 28,0%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những hạn chế trên xuất phát từ việc công tác chỉ đạo, kiểm tra đánh giá hoạt động giáo dục hướng nghiệp của ban giám hiệu nhà trường chưa thực sự quyết liệt, chủ yếu tập trung vào việc dạy chữ và nâng cao tỷ lệ đỗ vào lớp 10 trung học phổ thông. Việc thiếu hụt nguồn kinh phí chuyên biệt và sự thiếu gắn kết giữa nhà trường với mạng lưới doanh nghiệp tại địa phương khiến các buổi trải nghiệm nghề nghiệp khó được duy trì thường xuyên.

Khi so sánh với các nghiên cứu giáo dục tương đồng tại các địa phương thuộc vùng đồng bằng Bắc Bộ, kết quả này phản ánh xu hướng chung của các vùng ven đô, nơi quá trình công nghiệp hóa diễn ra nhanh nhưng nhận thức xã hội về giá trị của lao động kỹ thuật chưa bắt kịp. Để tối ưu hóa việc phân tích dữ liệu, kết quả này có thể được biểu diễn trực quan qua biểu đồ tròn so sánh cơ cấu nguyện vọng của học sinh (82% chọn trung học phổ thông, 18% chọn học nghề) và bảng ma trận thể hiện mức độ tương quan giữa năng lực tổ chức của cán bộ quản lý với hiệu quả phân luồng học sinh.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng hoạt động giáo dục hướng nghiệp và đáp ứng yêu cầu phân luồng học sinh sau trung học cơ sở, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp quản lý trọng tâm:

Thứ nhất, đẩy mạnh tuyên truyền thay đổi nhận thức cho cán bộ, giáo viên, học sinh và phụ huynh. Ban giám hiệu các trường trung học cơ sở cần phối hợp với Đài truyền thanh huyện và chính quyền 25 xã, thị trấn tổ chức các chiến dịch truyền thông định kỳ 2 lần mỗi năm học, tập trung xóa bỏ định kiến về trường nghề, phổ biến nhu cầu nhân lực tại các cụm công nghiệp trên địa bàn, hướng tới mục tiêu 95% phụ huynh học sinh lớp 9 nắm rõ lộ trình học nghề.

Thứ hai, đa dạng hóa nội dung và đổi mới hình thức tổ chức giáo dục hướng nghiệp. Các nhà trường cần tăng cường tổ chức tối thiểu 4 buổi học tập trải nghiệm thực tế mỗi năm học tại các doanh nghiệp thuộc khu công nghiệp Tân Dân và các làng nghề địa phương (vùng chuyên canh Nghệ Chí Tân, Chuối tiêu hồng, mô hình chăn nuôi gà Đông Tảo), giúp học sinh trực tiếp quan sát môi trường làm việc thực tế.

Thứ ba, thành lập và chuẩn hóa hoạt động của Tổ tư vấn hướng nghiệp học đường. Hiệu trưởng các trường cần ban hành quyết định thành lập Tổ tư vấn hướng nghiệp chuyên trách, bố trí không gian tư vấn độc lập và trang bị đầy đủ bộ công cụ trắc nghiệm tâm lý nghề nghiệp chuẩn hóa cho 100% học sinh lớp 8 và lớp 9 trong giai đoạn 2020 - 2022.

Thứ tư, chuẩn hóa đội ngũ và hoàn thiện cơ chế kiểm tra đánh giá. Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Khoái Châu cần phối hợp với các cơ sở đào tạo tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng hướng nghiệp cho 100% giáo viên chủ nhiệm; đồng thời đưa tiêu chí hiệu quả phân luồng học sinh (phấn đấu đạt tỷ lệ trên 35% học sinh sau trung học cơ sở vào học nghề đến năm 2025) vào hệ thống chỉ số đánh giá thi đua hàng năm của các nhà trường.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thực tiễn cho 4 nhóm đối tượng chính:

Nhóm cán bộ quản lý giáo dục và Hiệu trưởng các trường trung học cơ sở: Cung cấp khung năng lực quản trị 4 bước (Lập kế hoạch - Tổ chức - Chỉ đạo - Kiểm tra) để xây dựng chương trình giáo dục hướng nghiệp bài bản, tối ưu hóa các nguồn lực sẵn có tại trường học.

Nhóm giáo viên trung học cơ sở và giáo viên chủ nhiệm: Giúp nâng cao kỹ năng tích hợp kiến thức hướng nghiệp vào các bài giảng văn hóa, áp dụng hiệu quả các phương pháp tư vấn tâm lý cá nhân và hỗ trợ học sinh giải quyết xung đột trong việc lựa chọn hướng đi tương lai.

Nhóm học viên cao học, nghiên cứu sinh ngành Quản lý Giáo dục: Cung cấp tài liệu tham khảo với bộ công cụ khảo sát thực chứng được thiết kế khoa học trên mẫu 320 khách thể (120 cán bộ giáo viên và 200 học sinh), phục vụ cho các đề tài nghiên cứu về phân luồng học sinh sau phổ thông cơ sở.

Nhóm cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực tiễn tại huyện Khoái Châu để tham mưu, ban hành các chính sách đầu tư ngân sách, liên kết giữa hệ thống giáo dục phổ thông với các doanh nghiệp và trường trung cấp nghề trên địa bàn tỉnh Hưng Yên.

Câu hỏi thường gặp

Mục tiêu phân luồng học sinh sau tốt nghiệp trung học cơ sở theo chính sách quốc gia được quy định như thế nào?

Theo chủ trương của Chính phủ và định hướng của ngành giáo dục, mục tiêu cụ thể là đến năm 2020 có ít nhất 30% và đến năm 2025 có ít nhất 40% học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở tham gia học tập tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp đào tạo trình độ sơ cấp, trung cấp nhằm cân đối nguồn nhân lực.

Tại sao lứa tuổi học sinh trung học cơ sở từ 11 đến 15 tuổi lại cần được chú trọng giáo dục hướng nghiệp sớm?

Lứa tuổi từ 11 đến 15 là giai đoạn phát triển tâm lý thiếu niên với nhiều biến đổi mạnh mẽ về tự ý thức nhưng năng lực tự đánh giá còn hạn chế. Định hướng sớm giúp các em nhận diện rõ sở trường, tránh tâm lý ảo tưởng về nghề nghiệp và có sự chuẩn bị tâm lý sẵn sàng cho bước ngoặt phân luồng sau lớp 9.

Rào cản lớn nhất trong công tác giáo dục hướng nghiệp tại huyện Khoái Châu hiện nay là gì?

Rào cản lớn nhất là định kiến xã hội "thích làm thầy hơn làm thợ" với khoảng 78,5% học sinh và phụ huynh mong muốn học tiếp lên trung học phổ thông bằng mọi giá, kết hợp với việc 100% trường học thiếu phòng tư vấn hướng nghiệp chuyên trách và thiếu kinh phí tổ chức hoạt động trải nghiệm thực tế.

Làm thế nào để kết hợp hiệu quả giữa giáo dục hướng nghiệp với các tiềm năng kinh tế tại địa phương?

Nhà trường cần chủ động ký kết hợp tác với các hợp tác xã sản xuất đặc sản địa phương như Nghệ Chí Tân, Chuối tiêu hồng và các doanh nghiệp trong khu công nghiệp Tân Dân để tổ chức cho học sinh trải nghiệm thực tế, từ đó khơi dậy niềm đam mê lao động sản xuất ngay tại quê hương.

Vai trò then chốt của Hiệu trưởng trường trung học cơ sở trong công tác giáo dục hướng nghiệp là gì?

Hiệu trưởng giữ vai trò kiến tạo thông qua việc thực hiện đủ 4 chức năng quản lý: chủ động đưa hướng nghiệp vào kế hoạch năm học, bố trí giáo viên có năng lực phụ trách Tổ tư vấn, huy động kinh phí xã hội hóa cho các hoạt động ngoại khóa và thường xuyên kiểm tra, đánh giá kết quả thực hiện.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý hoạt động giáo dục hướng nghiệp cho học sinh trung học cơ sở theo tiếp cận 4 chức năng quản lý cốt lõi.
  • Đánh giá chính xác thực trạng phân luồng và hoạt động hướng nghiệp trên địa bàn huyện Khoái Châu năm học 2018 - 2019 thông qua khảo sát thực chứng 120 cán bộ giáo viên và 200 học sinh.
  • Chỉ rõ những điểm nghẽn về tâm lý xã hội, hình thức tổ chức mang tính lý thuyết và sự thiếu hụt phòng tư vấn nghề nghiệp độc lập tại các cơ sở giáo dục.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp quản lý đồng bộ gắn liền với việc đổi mới hình thức trải nghiệm, phát triển Tổ tư vấn học đường và liên kết kinh tế địa phương.
  • Đóng góp quan trọng vào lộ trình thực hiện mục tiêu phân luồng đạt ít nhất 40% học sinh sau tốt nghiệp trung học cơ sở vào các cơ sở giáo dục nghề nghiệp giai đoạn 2020 - 2025.

Công tác giáo dục hướng nghiệp tại bậc trung học cơ sở cần tiếp tục được triển khai quyết liệt theo lộ trình từ năm 2020 đến năm 2025 với sự tham gia đồng bộ của cả hệ thống chính trị địa phương. Các nhà quản lý giáo dục, quý thầy cô giáo và các bậc phụ huynh hãy chủ động đồng hành, đổi mới tư duy chọn nghề để trao cho các em học sinh cơ hội phát triển tối đa năng lực bản thân, đóng góp tích cực vào công cuộc xây dựng và phát triển quê hương.