Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CÁC TÌNH TIẾT TĂNG NẶNG THUỘC MẶT CHỦ QUAN CỦA TỘI GIẾT NGƯỜI TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm và đặc điểm của các tình tiết tăng nặng thuộc mặt chủ quan của tội giết người 1. Khái niệm các tình tiết tăng nặng thuộc mặt chủ quan của tội giết người Các tình tiết tăng nặng nói chung và tình tiết tăng nặng thuộc mặt chủ quan của tội giết người bao gồm: giết người vì lý do công vụ của nạn nhân, giết người để thực hiện hoặc che giấu tội phạm khác, giết người để lấy bộ phận cơ thể của nạn nhân, thuê giết người, giết người vì động cơ đê hèn nói riêng là các tình tiết mà khi xuất hiện sẽ làm cho hành vi phạm tội đó trở lên nguy hiểm hơn trường hợp thông thường và người thực hiện hành vi đó phải chịu TNHS nặng hơn trường hợp thông thường. Theo tác giả Đỗ Đức Hồng Hà, các tình tiết tăng nặng của tội giết người quy định tại khoản 1, Điều 93 BLHS được chia thành 4 nhóm chủ yếu: Nhóm 1, các tình tiết phản ánh sự cần được tôn trọng và bảo vệ đặc biệt đối với đối tượng bị xâm hại bao gồm: giết phụ nữ mà biết là có thai và giết trẻ em, giết ông, bà, cha, mẹ, người nuôi dưỡng, thầy giáo, cô giáo của mình.
Nhóm 2, các tình tiết phản ánh tính chất của hành vi và mức độ hậu quả bao gồm: giết nhiều người; giết người đang thi hành công vụ; giết người bằng cách lợi dụng nghề nghiệp; giết người bằng phương pháp có khả năng làm chết nhiều người; thuê giết người; giết người có tổ chức. Nhóm 3, các tình tiết phản ánh tính chất của động cơ và mức độ lỗi của người phạm tội bao gồm: giết người vì lý do công vụ của nạn nhân; giết người 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com để thực hiện hoặc che giấu tội phạm khác; giết người để lấy bộ phận cơ thể của nạn nhân; giết người thuê; giết người vì động cơ đê hèn. Nhóm 4, các tình tiết phản ánh đặc điểm về nhân thân người phạm tội bao gồm: thực hiện tội phạm một cách man rợ; giết người mà liền trước đó hoặc ngay sau đó lại phạm một tội rất nghiêm trọng hoặc tội đặc biệt nghiêm trọng; giết người có tính chất côn đồ; giết người thuộc trường hợp tái phạm nguy hiểm [21, tr. Như vậy, nhóm tình tiết tăng nặng của tội giết người thuộc mặt chủ quan gồm các tình tiết thuộc nhóm thứ 3 (theo cách phân loại của tác giả Đỗ Đức Hồng Hà) gồm có: giết người vì lý do công vụ của nạn nhân; giết người để thực hiện hoặc che giấu tội phạm khác; giết người để lấy bộ phận cơ thể của nạn nhân; thuê giết người; giết người vì động cơ đê hèn.
Các tình tiết này phản ánh động cơ, mục đích và lỗi của người phạm tội khác với trường hợp thông thường và chính điều đó làm cho hành vi phạm tội có mức độ nghiêm trọng hơn so với trường hợp thông thường. Để tìm hiểu về khái niệm các tình tiết tăng nặng thuộc mặt chủ quan của tội giết người trước hết chúng ta cần phải tìm hiểu về mặt chủ quan của tội phạm. Theo lý luận về luật hình sự, hành vi của con người bao giờ cũng là sự thống nhất giữa những biểu hiện cụ thể bên ngoài thế giới khách quan và những nội dung tâm lý bên trong (ý chí) của chủ thể thực hiện hành vi đó. Tội phạm là sự thống nhất giữa hai mặt khách quan và chủ quan.
Vì vậy, Luật hình sự Việt nam không chấp nhận việc quy tội khách quan, nghĩa là truy cứu TNHS chỉ căn cứ vào những biểu hiện của hành vi nguy hiểm cho xã hội không kể hành vi đó bắt nguồn từ đâu, diễn biến tâm lý của người thực hiện hành vi ra sao. Hoạt động định tội phải là sự kết hợp giữa mặt khách quan và chủ quan, giữa hành vi biểu hiện và thái độ bên trong của người thực hiện 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hành vi. Mặt chủ quan của tội phạm biểu hiện thông qua ba yếu tố: lỗi, động cơ phạm tội và mục đích phạm tội. Mỗi yếu tố có ý nghĩa khác nhau trong việc chủ thể thực hiện hành vi phạm tội.
- Lỗi là thái độ tâm lý bên trong của người phạm tội đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội và hậu quả nguy hiểm cho xã hội của mình cũng như khả năng gây ra hậu quả từ hành vi đó. - Mục đích phạm tội là kết quả cuối cùng mà người phạm tội mong muốn đạt được khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội. Nó xác định khuynh hướng ý chí và khuynh hướng hành động của người phạm tội. - Động cơ phạm tội là động lực thúc đẩy người phạm tội thực hiện hành vi phạm tội.
Các dấu hiệu của mặt chủ quan của tội phạm gồm: lỗi, động cơ và mục đích phạm tội, trong đó dấu hiệu lỗi bắt buộc phải có trong tất cả các CTTP, động cơ và mục đích chỉ có trong một số CTTP cơ bản và có trong một số CTTP tăng nặng hoặc giảm nhẹ. Tức là dấu hiệu bắt buộc để người phạm tội thực hiện hành vi thuộc trường hợp tăng nặng đó gồm lỗi, động cơ và mục đích là: giết người vì lý do công vụ của nạn nhân; giết người để thực hiện hoặc che giấu tội phạm khác; giết người để lấy bộ phận cơ thể của nạn nhân; thuê giết người; giết người vì động cơ đê hèn. Chúng ta có thể thấy các tình tiết tăng nặng trên đều phản ánh các dấu hiệu thuộc mặt chủ quan như động cơ giết người, mục đích giết người. Điều này làm cho hành vi phạm tội có mức độ nguy hiểm cao hơn đáng kể so với trường hợp phạm tội thông thường.
Chính vì vậy, người phạm tội phạm chịu mức hình phạt cao hơn. Từ sự phân tích trên có thể rút ra khái niệm về các tình tiết tăng nặng thuộc mặt chủ quan của tội giết người như sau: “Các tình tiết tăng nặng thuộc mặt chủ quan của tội giết người là các tình 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tiết thuộc về mặt chủ quan như lỗi, động cơ, mục đích phạm tội mà khi người phạm tội thực hiện hành vi giết người với những yếu tố đó làm cho tội phạm trở nên nguy hiểm đáng kể hơn so với trường hợp giết người thông thường khác”. Đặc điểm của các tình tiết tăng nặng thuộc mặt chủ quan của tội giết người Từ khái niệm các tình tiết tăng nặng thuộc mặt chủ quan của tội giết người chúng ta có thể rút ra 4 đặc điểm của các tình tiết này như sau: Thứ nhất, các trường hợp giết người có tình tiết tăng nặng thuộc mặt chủ quan có các đặc điểm như tội giết người nói chung. Tức là có hành vi cố ý gây ra cái chết cho người khác một cách trái pháp luật, do người có năng lực TNHS và đủ tuổi chịu TNHS do BLHS quy định (từ đủ 14 tuổi trở lên) thực hiện [21, tr.
Như vậy, các trường hợp giết người có tình tiết tăng nặng thuộc mặt chủ quan cũng cần phải có dấu hiệu cố ý gây ra cái chết của người khác một các trái pháp luật. Điều này có nghĩa là lỗi trong trường hợp phạm tội giết người nói chung và giết người có tình tiết tăng nặng thuộc mặt chủ quan nói riêng đều đòi hỏi phải là lỗi cố ý có thể là cố ý trực tiếp, có thể là cố ý gián tiếp. Đây chính là dấu hiệu phân biệt giết người với các tội phạm khác như vô ý làm chết người; cố ý gây thương tích dẫn đến hậu quả chết người. Thứ hai, các tình tiết tăng nặng thuộc mặt chủ quan của tội giết người có đặc điểm chung là khi xuất hiện các tình tiết này trong tội phạm làm cho hành vi phạm tội trở nên nguy hiểm cho xã hội hơn so với các trường hợp phạm tội thông thường.
Theo lý luận về luật hình sự đã chỉ ra rằng, các tình tiết tăng nặng nói chung là các tình tiết phản ánh tính chất nguy hiểm cho xã hội cao hơn so với các trường hợp phạm tội khác và người phạm tội thuộc các trường hợp này phải chịu mức TNHS cao hơn so với các trường hợp khác. Theo quy định tại khoản 1 Điều 93 BLHS năm 1999 thì các tình tiết tăng nặng thuộc mặt 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chủ quan của tội giết người bao gồm: giết người vì lý do công vụ của nạn nhân, giết người để thực hiện hoặc che giấu tội phạm khác, giết người để lấy bộ phận cơ thể của nạn nhân, thuê giết người, giết người vì động cơ đê hèn có mức hình phạt từ 12 năm đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình. Khoản 2 Điều 93 quy định các trường hợp giết người thông thường khác không thuộc khoản 1 Điều 93 thì mức TNHS thấp hơn, chỉ từ 7 năm đến 15 năm. Như vậy, có thể thấy các tình tiết tăng nặng thuộc mặt chủ quan của tội giết người có đặc điểm chung như các tình tiết tăng nặng nói chung trong BLHS.
Do đó, khi nghiên cứu về các tình tiết tăng nặng này phải đặt nó trong mối quan hệ và về phương diện lý luận tương tự như các tình tiết tăng nặng khác. Thứ ba, các tình tiết tăng nặng thuộc mặt chủ quan của tội giết người có liên quan chặt chẽ tới các dấu hiệu thuộc mặt chủ quan của tội phạm nói chung. Theo lý luận về CTTP, mặt chủ quan của tội phạm bao gồm ba yếu tố lỗi, động cơ, mục đích. Song, trong các yếu tố này thì lỗi là dấu hiệu bắt buộc của CTTP, động cơ và mục đích là dấu hiệu trong một số CTTP.
Các trường hợp giết người có tình tiết tăng nặng thuộc mặt chủ quan chính là trường hợp giết người mà xuất hiện các dấu hiệu thuộc mặt chủ quan làm cho hành vi phạm tội trở nên nguy hiểm hơn trường hợp khác. Ví dụ như mục đích không chỉ giết người thông thường mà để nhằm lấy bộ phận cơ thể của nạn nhân là một trong các trường hợp như vậy. Tình tiết này cho thấy mục đích của người phạm tội là nguy hiểm hơn so với trường hợp khác, việc lấy bộ phận cơ thể của nạn nhân không những gây bức xúc, đau đớn cho người thân, gia đình nạn nhân mà còn tạo dư luận xấu trong xã hội. Thứ tư, việc điều tra, truy tố, xét xử đối với các trường hợp giết người có tình tiết tăng nặng thuộc mặt chủ quan của tội phạm là rất khó khăn.