Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TÍNH NHÂN ĐẠO ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI TRONG LUẬT HÌNH SỰ Việt Nam là đất nước có lịch sử hình thành và phát triển trải qua hàng ngàn năm, có nền văn hóa đa dạng, phong phú nhưng vẫn thể hiện được bản sắc dân tộc với những nét đẹp truyền thống được giữ gìn và phát triển qua từng thế hệ. Nói tới truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam, không thể không nhắc đến những tư tưởng, quan điểm đạo đức mang giá trị nhân văn, thể hiện đạo lý về tình thương con người bao trùm trên các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội. Trong việc xây dựng nền tảng của hệ thống pháp luật nói chung và pháp luật hình sự nói riêng, tư tưởng nhân đạo càng được thể hiện sâu sắc hơn bao giờ hết. Tư tưởng này cũng được xác định là kim chỉ nam trong suốt lịch sử lập pháp qua các thời kỳ khác nhau mà nổi bật hơn cả là Bộ luật Hồng Đức thời kỳ phong kiến và các BLHS được pháp điển hóa từ năm 1985 cho đến nay.
Tư tưởng nhân đạo trong pháp luật hình sự thể hiện bản chất của Nhà nước, chế độ thông qua việc ứng xử của Nhà nước đối với tội phạm và người phạm tội. Ở bất kỳ giai đoạn nào của lịch sử hoặc ở các quốc gia trên thế giới, BLHS ra đời đều nhằm mục đích bảo vệ những giá trị cơ bản, cốt lõi như quyền con người, quyền công dân, chế độ chính trị…bị tội phạm xâm phạm. Tuy nhiên việc xử lý tội phạm không chỉ đơn thuần là trừng trị mà đó là một quá trình đấu tranh, cảm hóa, giáo dục đối với tội phạm. Chính vì vậy, tư tưởng nhân đạo luôn được ghi nhận trong các đạo luật hình sự để thể hiện quan điểm, chính sách của Nhà nước đối với việc xử lý tội phạm, thể hiện quan điểm cứng rắn, trừng trị cũng như sự khoan hồng, bao dung đối với những con người lầm lỡ vướng vào vòng lao lý.
Qua những lần pháp điển hóa BLHS, tư tưởng nhân đạo trong việc xử lý người phạm tội đã được Nhà nước ta ghi nhận và ngày càng được bổ sung, 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com hoàn thiện cho phù hợp với tình hình thực tiễn ở nước ta cũng như đáp ứng những đòi hỏi, yêu cầu trong các quy định quốc tế mà Việt Nam là thành viên ký kết hoặc tham gia. BLHS năm 2015 ra đời đánh dấu sự chuyển mình quan trọng trong việc xây dựng BLHS mang tính hướng thiện cao hơn, đảm bảo tối đa quyền con người, quyền công dân. Theo đó, một trong những nội dung trọng tâm được đề cập đến trong quá trình xây dựng và hoàn thiện trong BLHS năm 2015 đó chính là việc xác định các đối tượng ưu tiên được hưởng chính sách nhân đạo của nhà nước khi phạm tội hoặc khi xét xử được quan tâm bao gồm: Phụ nữ có thai, người dưới 18 tuổi, người già. Đặc biệt đối với đối tượng là người dưới 18 tuổi, xuất phát từ đặc điểm tâm sinh lý và những giới hạn trong nhận thức, BLHS năm 2015 đã có sự điều chỉnh mạnh mẽ trong chính sách hình sự.
So với các BLHS trước đây, BLHS năm 2015 đã được sửa đổi theo hướng bảo đảm lợi ích tốt nhất cho người dưới 18 tuổi phạm tội, trên tinh thần bảo đảm yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm nói chung và tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện nói riêng. Vì vậy, để tiếp tục có những phân tích, đánh giá sâu hơn về tính nhân đạo của các quy định về người dưới 18 tuổi phạm tội trong luật hình sự Việt Nam chúng ta cần nghiên cứu một cách tổng thể về mặt lý luận của quy phạm này. Khái niệm, nội hàm và ý nghĩa tính nhân đạo trong luật hình sự Việt Nam 1. Khái niệm, nội hàm tính nhân đạo trong luật hình sự Việt Nam Tư tưởng nhân đạo trong chính sách hình sự của Đảng và nhà nước ta thể hiện đường lối xử lý đối với các tội phạm được xác định trên cơ sở coi trọng cả mục đích trừng trị và giáo dục, phòng ngừa tội phạm, trong đó mục đích giáo dục người phạm tội, đề cao tính hướng thiện luôn được đặt lên hàng đầu.
Từ xưa đến nay, pháp luật hình sự Việt Nam luôn coi trọng và đề cao tính nhân đạo trong việc xử lý tội phạm và người phạm tội, trong đó người già và trẻ em luôn là đối tượng được pháp luật đặc biệt chiếu cố. Quốc triều hình luật 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com của thời Nhà Lê có quy định đặc biệt chiếu cố đối với người già, trẻ em, người tàn tật và phụ nữ phạm tội. Tồn tại với ý nghĩa xã hội sâu sắc, quan trọng, tính nhân đạo thể hiện đầy đủ nhất tư tưởng giữa con người với con người về lòng yêu thương cũng như mối quan hệ giữa Nhà nước và công dân trong các quan hệ xã hội mà trong đó có lĩnh vực pháp luật hình sự. Theo đại từ điển tiếng Việt thì nhân đạo là “đạo đức thể hiện tình thương yêu với ý thức tôn trọng giá trị, phẩm chất của con người” [19, tr.
Nhân đạo được hiểu theo nghĩa là đường đi của con người, đạo làm người. Con đường đó còn gọi là đạo lí, đạo lí là phải tôn trọng quyền lợi chính đáng của con người, không được xâm phạm đến sinh mệnh, thân thể, sự tự do về tư tưởng cũng như tình cảm của con người, thể hiện sự yêu thương, quý trọng giá trị con người. Xã hội loài người luôn có sự vận động không ngừng để phát triển, trong đó các giá trị cốt lõi luôn được tôn trọng và gìn giữ qua thời gian. Bất cứ một xã hội nào cũng tôn vinh cái đẹp, cái tốt, cái nhân văn, luôn hướng đến xây dựng một Nhà nước với sự hoàn thiện cao nhất mà ở đó người dân được sống trong một xã hội lành mạnh, an toàn và được đối xử một cách công bằng.
Bởi vậy những giá trị về mặt đạo đức luôn có “đất lành” để phát huy hiệu quả, từ đó cùng với các công cụ quản lý xã hội khác của Nhà nước để điều chỉnh hành vi của con người theo một khuôn khổ, đúng mực và hài hòa. Thực tiễn cho thấy pháp luật và đạo đức đã hình thành nên một phạm trù mang tính chất căn cơ, và mang tính ràng buộc đối với hầu hết các hệ thống pháp luật trên thế giới đó là tính nhân đạo. Pháp luật và nhân đạo luôn có sự tác động qua lại lẫn nhau từ đó hình thành nên các giá trị đời sống mang tính tích cực. Trong đó tính nhân đạo sẽ là nhân tố tác động đến việc hình thành và hoàn thiện hệ thống pháp luật cơ bản của quốc gia, dân tộc mà nổi bật hơn cả đó là pháp luật hình sự; ngược lại pháp luật hình sự được xây dựng trên nền tảng tính nhân đạo sẽ thể hiện được bản chất Nhà nước trong việc đấu tranh chống tội 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com phạm cũng như đảm bảo nguyên tắc phòng ngừa chung.
Bên cạnh đó, việc pháp luật thực định ghi nhận tính nhân đạo sẽ củng cố và giữ gìn, phát huy những giá trị cốt lõi trong đời sống xã hội nói chung và đời sống pháp lý nói riêng. Trong lĩnh vực tư pháp hình sự, vấn đề nhân đạo đã được đề cập đến rất nhiều, nó là sợi chỉ đỏ xuyên suốt quá trình hình thành và phát triển, hoàn thiện của pháp luật hình sự qua các thời kỳ mà BLHS là văn bản thể hiện rõ nhất chính sách hình sự nhân đạo của Nhà nước trong việc xử lý tội phạm và người phạm tội. Trong khoa học pháp lý hình sự, các tác giả đã chỉ ra biểu hiện của tính nhân đạo trong chính những nguyên tắc cơ bản của BLHS, và cũng từ đó đã có nhiều tác giả đưa ra được khái niệm tính nhân đạo trong luật hình sự Việt Nam như Phạm Văn Tỉnh nhận định nhân đạo là “với cái đức yêu thương con người, trên cơ sở tôn trọng phẩm giá, quyền và lợi ích của con người, nhân đạo là phạm trù khoa học xã hội học và là một giá trị xã hội được sản sinh trong quá trình đấu tranh chống cái ác của loài người, đặc biệt trong thời kỳ đấu tranh vì tự do, bình đẳng” [45, tr.29] hay như TS. Hồ Sỹ Sơn đưa ra khái niệm về nhân đạo như sau: “Ở nghĩa rộng, nhân đạo được hiểu là sự thừa nhận cá nhân là một giá trị, khẳng định lợi ích của con người là tiêu chí đánh giá các quan hệ xã hội.
Vấn đề nhân đạo, vì vậy là vấn đề con người, liên quan đến tất cả mọi người. Ở nghĩa hẹp, nhân đạo được hiểu là sự yêu thương, quý trọng con người, là sự đối xử nhân từ, có tình người đối với họ” [40, tr. Dù có hiểu theo nghĩa nào đi chăng nữa thì nhân đạo chính là vốn quý của con người, xuất phát từ bản chất yêu thương đồng loại, tôn trọng những giá trị tốt đẹp để hướng đến một xã hội công bằng, văn minh. Trên cơ sở những quan niệm của con người về tính nhân đạo trong đời sống xã hội cũng như trong khoa học pháp lý hình sự, tác giả đưa ra quan điểm cá nhân về tính nhân đạo trong luật hình sự như sau: “tính nhân đạo trong luật hình sự là sự thể hiện trong luật hình sự các quan điểm, thái độ của 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Nhà nước trong việc tôn trọng và bảo vệ các giá trị của con người, mong muốn đem lại những điều tốt đẹp nhất đối với con người” Xuất phát từ những khái niệm và luận giải của tác giả về tính nhân đạo trong luật hình sự Việt Nam có thể chỉ ra nội hàm của tính nhân đạo như sau: Thứ nhất, tính nhân đạo trong luật hình sự đối với người phạm tội chủ yếu thể hiện qua các quy định về khoan hồng đối với người phạm tội trong chính sách xử lý.
Thứ hai, tính nhân đạo được thể hiện đầy đủ và cụ thể nhất thông qua việc đặt ra các trường hợp loại trừ tính chất tội phạm của hành vi, xem xét nhân thân, điều kiện hoàn cảnh phạm tội, hình phạt và quyết định hình phạt… Thứ ba, tính nhân đạo ghi nhận các giá trị của con người, tôn trọng và bảo vệ tối đa quyền con người, sự khoan hồng đối với người phạm tội bằng công lý và sự công bằng của xã hội. Ý nghĩa tính nhân đạo trong luật hình sự Việt Nam Nhân đạo là một phạm trù lịch sử cụ thể và tính giai cấp.