Đặt vấn đề Chăn nuôi luôn lợn là một trong những ngành đem lại hiệu quả kinh tế cao và có vai trò quan trọng đối với đời sống người chăn nuôi, chính vì vậy trong những năm qua, ngành chăn nuôi lợn nước ta đã đạt nhiều thành tựu mới, xu thế chuyên môn hoá sản xuất, chăn nuôi trong các trang trại tập trung ngày càng phổ biến. Chính vì vậy, nhà nước ta đã liên tục nhập các giống lợn có năng suất và chất lượng cao từ các nước có nền chăn nuôi phát triển nhằm lai tạo, cải tiến nâng cao sản lượng và chất lượng sản phẩm thịt để đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng. Tuy nhiên, chăn nuôi lợn nước ta hiện đang phải đối mặt với một số vấn đề phức tạp, cả trong công tác giống, thức ăn và đặc biệt là dịch bệnh. Với hình thức chăn nuôi công nghiệp tập trung hiện nay, dịch bệnh xuất hiện càng nhiều, đã và đang gây ra những thiệt hại không nhỏ.
Trong đó, bệnh đường hô hấp trên lợn là một trong những bệnh có tỷ lệ chết không cao nhưng gây thiệt hại kinh tế to lớn, do lợn sinh trưởng, phát triển chậm, tiêu tốn thức ăn/kgTT cao, chi phí điều trị lớn, dẫn đến làm giảm hiệu quả chăn nuôi. Xuất phát từ thực tiễn chăn nuôi, nhằm góp phần giảm bớt thiệt hại về kinh tế do bệnh đường hô hấp gây ra ở lợn, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Tình hình mắ c bệnh đường hô hấp và biện pháp phòng trị trên đàn lợn nuôi tại Công ty CP Bình Minh - huyện Mỹ Đức - Hà Nội”. Mục tiêu và yêu cầu của đề tài - Đánh giá đươ ̣c tin ̀ h hiǹ h mắ c bệnh đường hô hấp trên đàn lợn nuôi ta ̣i trại của công ty CP Bình Minh thuộc xã Phù Lưu Tế- huyê ̣n Mỹ Đức - Hà Nội. - Nắm được đặc điểm dịch tễ học của bệnh đường hô hấp trên lợn.
e 2 - Xác định được hiệu lực điều trị của hai phác đồ, từ đó đề xuất phương pháp điều trị bệnh. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong khoa học - Các kết quả nghiên cứu đặc điểm dịch tễ học tình hình mắc bệnh đường hô hấp trên đàn lợn nuôi là những tư liệu khoa học phục vụ cho các đề tài nghiên cứu tiếp theo ở trại lợn gia công của công ty C. Ý nghĩa trong thực tiễn - Các kết quả nghiên cứu về phòng trị bệnh góp phần phục vụ trực tiếp cho công tác sản xuất ở trại lợn gia công của công ty C.P để kiểm soát và khống chế hội chứng hô hấp ở lợn thịt, giúp cho đàn lợn thịt ngày càng khỏe mạnh.
e 3 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học của đề tài 2. Vai trò, chức năng sinh lý của bộ máy hô hấp - Đối với tất cả các loài động vật thì một trong những yếu tố quyết định đến sự sống là có đủ lượng O2. Trong mỗi phút, cơ thể động vật cần 6 - 8ml O2 và thải ra 250ml CO2.
Để có đủ lượng O2 thiết yếu này và thải lượng CO2 ra khỏi cơ thể thì cơ thể phải thực hiện động tác hô hấp (Hoàng Toàn Thắng, 2006) [19]. Sự hô hấp của lợn được chia thành 3 quá trình: + Hô hấp ngoài: là quá trình trao đổi khí giữa cơ thể và môi trường được thực hiện ở phổi thông qua các phế nang. + Hô hấp trong: là quá trình sử dụng O2 ở mô bào. + Quá trình vận chuyển CO2, O2 từ phổi đến mô bào và ngược lại.
Động tác hô hấp được điều khiển bằng cơ chế thần kinh thể dịch và được thực hiện bởi các cơ quan hô hấp. Cơ quan hô hấp của lợn gồm đường dẫn khí (mũi, hầu, họng, khí quản, phế quản) và phổi. Dọc đường dẫn khí có hệ thống thần kinh và hệ thống mạch máu phân bố dày đặc có tác dụng sưởi ấm không khí trước khi vào đến phổi. Trên niêm mạc đường hô hấp có nhiều tuyến dịch nhầy để giữ bụi và dị vật có lẫn trong không khí.
Niêm mạc đường hô hấp rất nhạy cảm và cũng có lớp lông rung luôn chuyển động hướng ra ngoài, do đó có thể đẩy các dị vật hoặc bụi ra ngoài qua các phản xạ ho, hắt hơi,… không cho xâm nhập sâu vào đường hô hấp. Phổi lợn bao gồm rất nhiều phế nang làm tăng diện tích bề mặt trao đổi khí.Một động tác hít vào và thở ra được gọi là một lần hít thở. Tần số hô hấp là số lần thở/phút. Mỗi loài động vật khác nhau trong điều kiện bình thường có tần số hô hấp khác nhau: Lợn: 10-20 lần/phút Bò: 10-30 lần/phút e 4 Ngựa: 8-16 lần/phút Trong trường hợp gia súc mắc bệnh hoặc gặp phải một số kích thích thì tần số hô hấp sẽ thay đổi có khi tăng lên hoặc giảm xuống.
Dịch tễ học của bệnh đường hô hấp 2. Đặc điểm bệnh đường hô hấp ở lợn Ho, khó thở là triệu chứng bệnh lý đặc thù của đường hô hấp. Triệu chứng này có ở mọi lứa tuổi, đặc biệt thường gặp ở lợn sau cai sữa và lợn choai. Ho là một phản xạ tống ra ngoài những vật lạ xâm nhập và gây kích thích niêm mạc đường hô hấp như chất tiết, bụi bẩn, vi khuẩn.
Cung phản xạ ho bắt đầu từ những nốt nhạy cảm trên niêm mạc qua hệ thần kinh mê tẩu đến trung khu ho ở hành tủy. Kích thích hầu, khí quản, cuống lưỡi, màng phổi, niêm mạc mũi đều có thể gây ho. Ho từng cơn do viêm thanh quản, viêm phế quản, lòng khí quản có nhiều đờm, ho đến lúc tống hết các chất kích thích đó. Ho mạnh, nhiều, vang thường do bệnh ở họng, ở khí quản, phế quản.
Trường hợp này tổ chức phổi ít bị tổn thương. Ho yếu, tiếng trầm đục do tổ chức phổi bị tổn thương nặng, bị thấm ướt, tính đàn hồi giảm, màng phổi bị dính như trong bệnh viêm phổi, viêm màng phổi, lao, tỵ thư. Ho ngắn hay dài chủ yếu do thanh quản quyết định. Ho vang, gọn là do thanh quản khỏe, đóng kín.
Ho kéo dài do thanh quản không đóng kín. Ho ướt do viêm khí quản, viêm phổi, có nhiều niêm dịch. Ho khan do viêm khí quản, viêm màng phổi, lao phổi. Ho có biểu hiện đau gặp trong bệnh viêm màng phổi, họng thủy thũng nặng, viêm niêm mạc đường hô hấp nặng, biểu hiện lúc ho con vật khó chịu, cổ vươn dài, chân cào đất.
Khó thở là một rối loạn hô hấp phức tạp với biểu hiện ra bên ngoài là thay đổi lực thở, tần số hô hấp, nhịp thở, thể thở. Hậu quả là cơ thể thiếu oxy, niêm mạc tím bầm, trúng độc toan tính. e 5 Hít vào khó: Do đường hô hấp trên hẹp, luồng khí đi vào khó khăn. Gia súc hít vào cổ vươn dài, vành mũi mở rộng, bốn chân dạng ra, lưng cong, ngực ưỡn.
Do viêm thanh quản, phế quản, phổi thủy thũng hoặc do các bộ phận bên cạnh viêm sưng chèn ép làm cho đường hô hấp trên hẹp, gia súc hít vào khó. Thở ra khó: Do phế quản bị viêm, phổi mất tính đàn hồi. Gia súc thở ra khó khăn, bụng hóp lại, cung sườn nổi lên, lòi dom. Các bệnh thường gặp: phổi khí thũng, viêm phế quản nhỏ, viêm phổi, viêm màng phổi.
Thở khó hỗn hợp: Động tác hít vào và thở ra đều khó khăn, thường do các bệnh như viêm phổi, thủy thũng phổi, xung huyết phổi, tràn dịch phổi, tràn khí màng phổi, u phổi và những bệnh truyền nhiễm cấp tính làm giảm diện tích hô hấp và giảm tính đàn hồi của phổi (Nguyễn Thị Kim Lan và cs, 2003) [8]. Viêm phổi: bề mặt phổi và lớp màng ngực được lót một lớp màng mỏng gọi là màng phổi. Nếu quá trình viêm phổi lan tới màng phổi thì gọi là viêm màng phổi. Nếu lan rộng bệnh sẽ nặng, con vật có biểu hiện đau đớn ở vùng ngực.
Ngoài ra, tần số hô hấp tăng gia súc thở khó và đột ngột, chảy dịch mũi. cũng là biểu hiện của các bệnh có liên quan tới phổi hay bệnh đường hô hấp. Cù Hữu Phú và cs (2002) [18], Stan Done (2002) [5] cho biết: các hội chứng hô hấp có thể gây ra những tổn thất kinh tế đáng kể trong ngành chăn nuôi lợn ở nhiều nước trên thế giới nói chung và ở Việt Nam nói riêng. Trong điều kiện chăn nuôi của chúng ta hiện nay, hầu như chưa có khu vực chăn nuôi tập trung nào có thể khống chế và loại trừ được hoàn toàn hội chứng hô hấp.
Bệnh xảy ra quanh năm, đặc biệt vào vụ Hè - Thu khi điều kiện nhiệt độ và độ ẩm không khí tăng cao. Theo Lê Minh Chí (2004) [3] thì hội chứng hô hấp không nhất thiết gây ra những triệu chứng lâm sàng, có khi gia súc bị viêm phổi nhưng ít biểu hiện ra ngoài. Đó là do năng lực của phổi vẫn đáp ứng đủ cho phần lớn chức phận nên quá trình viêm của phổi vẫn tương đối ổn định ở mức độ trung bình nếu con vật không bị stress hay làm việc quá sức e 6 Để khống chế bệnh đường hô hấp là vấn đề gặp nhiều khó khăn. Bởi bệnh này liên quan đến nhiều yếu tố khác nhau như: Dinh dưỡng, điều kiện chăm sóc, các yếu tố ngoại cảnh, môi trường khí hậu, các nguyên nhân do vi khuẩn, virus, ký sinh trùng ,…trong đó có yếu tố được xem là nguyên nhân nguyên phát, có yếu tố được xem là thứ phát.
Bệnh này do nhiều nguyên nhân kết hợp với nhau hoặc tạo điều kiện cho nguyên nhân thứ phát gây bệnh. Việc phân biệt cụ thể từng nguyên nhân rất khó khăn và chỉ có tính tương đối, chỉ nêu lên được yếu tố nào là chính xuất hiện trước và yếu tố nào là phụ xuất hiện sau, từ đó có biện pháp phòng trị kịp thời, hiệu quả. Nguyên nhân gây bệnh đường hô hấp * Nguyên nhân do vi khuẩn Có nhiều tác giả khi nghiên cứu về bệnh đường hô hấp ở lợn đều đưa ra nhận định: Vi khuẩn là nguyên nhân chủ yếu làm rối loạn hoạt động hô hấp ở lợn. “Trong số vi khuẩn gây bệnh đường hô hấp ở lợn phải đề cập tới vai trò quan trọng của các vi khuẩn Pasteurella multocida, Bordetella bronchiseptica, Haemophilus parasuis, Actinobacillus pleuropneumoniae và Streptococcus spp” (Cù Hữu Phú, 2002) [17].
Ngoài ra còn có vi khuẩn Mycoplasma hyopneumoniae gây viêm phổi mãn tính ở lợn hay còn gọi là bệnh suyễn lợn. + Vi khuẩn Pasteurella multocida: Vi khuẩn Pasteurella multocida tồn tại trong môi sinh, đặc biệt là trong đất, phân, nền chuồng nhiễm vào thức ăn, nước uống qua đường tiêu hóa, qua không khí vào đường hô hấp. Một số lợn khỏe trong đàn cũng mang vi khuẩn Pasteurella multocida gây bệnh cho đàn.