Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Khái niệm tính dự báo và tính dự báo trong thơ 10 download by : skknchat@gmail. Khái niệm tính dự báo Theo từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê “dự báo là báo trước về tình hình có nhiều khả năng sẽ xảy ra, dựa trên cơ sở những số liệu, thông tin đã có (thường nói về hiện tượng thiên nhiên, xã hội)” [50; 359]. Như vậy, tính dự báo nghĩa là khả năng có thể đoán trước được các sự việc hiện tượng có thể xảy đến trong tương lai và kết quả là sau đó các sự việc, hiện tượng có diễn ra đúng như điều đã được dự đoán trước đó.
Trên thế giới có nhiều nhà tiên tri nổi tiếng có khả năng dự báo các vấn đề của xã hội loài người. Chẳng hạn nhà tiên tri mù Vanga. Bà có thể tiên đoán được rất nhiều sự kiện chính xác như: vụ tàu ngầm Kursk, các cuộc xung đột trong tiểu lục địa Ấn Độ (gồm Ấn Độ, Afghanistan, Pakistan, Trung Quốc, Tây Tạng) với cuộc mưu sát 4 nhà lãnh đạo chính phủ đã trở thành một trong những nguyên nhân bùng nổ Thế chiến III vào năm 2010, vụ khủng bố tháp đôi ngày 11/9/2011… Nhiều người tìm đến bà để xin những lời tiên tri. Trong đó có cả trùm phát xít Adolf Hitler.
Hắn từng ghé thăm nhà Vanga và rời đi với gương mặt nặng trĩu. Khả năng phi thường của bà Vanga liên quan đến sự hiện diện của những sinh vật vô hình không rõ nguồn gốc cho bà thông tin về con người - từ khi họ sinh ra đến lúc họ chết đi. Tuy nhiên, không chỉ có các nhà tiên tri mới có khả năng tiên đoán được trước các sự kiện xảy ra trong tương lai của đời sống xã hội loài người mà ngay cả các nhà thơ, nhà văn cũng có những khả năng đó. Bằng những hiểu biết thấu đáo, cặn kẽ của mình về các vấn đề của con người, xã hội, các tác giả văn học có thể đưa vào các tác phẩm của mình những tiên đoán chính xác cho tương lai.
Đôi khi, tính dự báo trở thành một tiêu chí để đánh giá các tác phẩm văn học. Theo nhà thơ Thanh Thảo, thơ có đi trước được thời đại hay không ấy là về mặt dự báo chứ về mặt hình thức thì nó phải tương thích với thời đại. Nhà thơ Thanh Thảo cũng cho biết: “Khả năng dự báo của thơ Việt Nam bây giờ thiếu, mà nhà thơ hơn nhau là ở tính dự báo trong thơ. Nền văn học Nga lớn như vậy là vì trong nó đầy tính dự báo, đầy ẩn ức, đầy linh cảm.
Thơ ca Nga đầu thế kỷ XX kỳ lạ nhất thế giới là vì như vậy, nó báo trước cuộc Cách mạng tháng Mười đầy dữ dội khủng khiếp. Thơ trẻ ở ta, kể cả những nhà thơ thành danh khả năng dự 11 download by : skknchat@gmail.com báo là yếu, ăngten bắt sóng kém. Bây giờ có VINASAT-1, chẳng hiểu Thơ Việt có tăng được khả năng bắt sóng và dự báo không?” [65]. Chính vì vậy, sau đây chúng ta sẽ tìm hiểu về những biểu hiện của tính dự báo trong văn học nói chung.
Tính dự báo trong văn học 1. Tính dự báo trong văn học thế giới Thực tế đời sống của con người, bên cạnh những nhu cầu về đời sống vật chất còn có nhu cầu thỏa mãn về đời sống tinh thần. Con người đã sáng tạo ra rất nhiều những sản phẩm để phục vụ cho đời sống tinh thần của mình, một trong các sản phẩm đó chính là văn học. Để đáp ứng yêu cầu trên của con người, văn học có một số chức năng tiêu biểu như: chức năng thông tin, chức năng giáo dục, chức năng giải trí, chức năng thẩm mỹ… Bên cạnh đó, dự báo cũng là một trong những đặc tính rất quan trọng của văn học bởi từ việc phản ánh các vấn đề của hiện thực, văn học có khả năng tiên đoán, báo trước những vấn đề sẽ xảy ra trong đời sống con người, giúp con người định hướng về tương lai.
Văn học nghệ thuật tồn tại trước hết với tư cách của một hình thái nhận thức, có khả năng mở rộng sự hiểu biết của con người. Mỗi tác phẩm văn học từ xưa tới nay đều có giá trị như một thành tựu trên chặng đường nhận thức chung của nhân loại. Vì thế, văn học luôn đưa ta tới những chân trời mới, giúp ta hiểu hơn cuộc sống không chỉ trong hiện tại mà cả trong quá khứ, không chỉ trong phạm vi đất nước mình mà cả ở những xứ sở xa xôi. Phản ánh cuộc sống một cách sinh động và toàn vẹn, văn học có khả năng vươn tới tầm cao của sự khái quát, nắm bắt sự vận động bên trong của đời sống hiện thực.
Chính từ độ chín của những khám phá, nắm bắt đó, văn học có khả năng dự báo cho tương lai. Nhiều tác phẩm văn học đã thể hiện rõ được năng lực ước đoán, tưởng tượng và sự nhạy cảm trước mọi biến động cuộc đời của nhà văn như: sự tiên đoán về những tiến trình xã hội mới, những xu hướng mới ngay khi cuộc sống còn đang trong trạng thái bình yên, phẳng lặng. Và khi nhà văn có thái độ nhìn thẳng vào sự thật để cảnh báo những nguy cơ đe dọa cuộc sống của con người, khi đó văn học thường có tính dự báo. Vậy là trong cảnh báo 12 download by : skknchat@gmail.
Giá trị dự báo của tác phẩm văn học, do đó, chính là khả năng nhìn thấy trước những vấn đề lớn, những vấn đề sẽ tác động trực tiếp, sâu sắc, quyết định đến cuộc sống của con người cũng như toàn xã hội trong xu thế vận động và phát triển của nó. Có được điều đó là bởi các nhà văn vốn dĩ không bao giờ đóng khung cuộc sống trong cái nhìn tĩnh quan mà luôn nhìn nhận, đánh giá cuộc sống trong quá trình vận động và phát triển. Yếu tố tiên tri được xem như là một phẩm chất chung của những thành tựu văn học lớn. Tuy nhiên mức độ dự báo, tính chất dự báo, nội dung dự báo là không phải như nhau trong các trào lưu văn học.
Bên cạnh những tác phẩm thể hiện sự lạc quan, niềm tin mạnh mẽ vào tương lai cũng như con người thì cũng có không ít tác phẩm bộc lộ sự hoài nghi, chán nản, bi quan tuyệt vọng đối với tương lai của loài người. Tuyệt vọng hay bi quan với tương lai là do cá tính của mỗi nhà văn quy định và cũng một phần do các yếu tố ngoại cảnh bên ngoài tác động, chi phối. Mức độ của tính dự báo nhiều hay ít, chính xác hay không chính xác trong văn học cũng bị chi phối bởi các yếu tố khách quan và chủ quan. Bởi trong một cuộc sống mà mọi thứ đều ổn, đều tốt đẹp, con người hài lòng với nó thì nhà văn không có gì phải băn khoăn, dự cảm, âu lo… Hoặc giả, nếu nhà văn né tránh sự thật hay vuốt ve, mơn trớn cuộc sống bằng một tình cảm dễ dãi, thì không bao giờ tiếp cận được chân lý.
Chỉ khi nào cuộc sống bị đảo lộn, các giá trị nhân bản bị đe dọa và có nguy cơ bị hủy diệt, nghĩa là con người đứng trước những hiểm họa người ta mới cần cảnh báo. Trong trường hợp này chức năng dự báo có quan hệ chặt chẽ, mật thiết với chức năng nhận thức. Tuy nhiên, không nên hiểu chức năng nhận thức chỉ là đem lại cho người đọc tri thức gì mới, mà nó đem lại cho người viết những trải nghiệm, nhận thức gì về thế giới. Bởi việc nhận thức sâu sắc về thế giới bao giờ cũng giúp nhà văn sớm nhìn ra được những vấn đề thuộc bản chất của nó.
Cho nên, có thể coi văn học nghệ thuật như là một thứ giác quan đặc biệt, là cái ăng-ten nhạy cảm đặc biệt của xã hội. Nhà văn Nguyên Ngọc cho rằng: “Có những ngày đang nắng chang chang, vậy mà mở cái radio ra cứ nghe rẹt rẹt trên các làn sóng, thì ra gió mùa đông bắc đã ở bên kia biên giới, cơn giông sắp đến. Văn nghệ là cái ăng-ten ấy. Puskin 13 download by : skknchat@gmail.com gọi thi sĩ là nhà tiên tri.
Gorki thì nói đến Chim báo bão. Còn Nguyễn Du của ta thì viết "Bất tri tam bách dư niên hậu. [45] Trên thế giới có rất nhiều nhà tiên tri đã dùng văn học để đưa ra được những lời sấm truyền hoặc lợi dụng tính dự báo của văn học để lưu truyền trong dân gian những lời tiên đoán về số phận và tương lai của loài người một cách hợp pháp. Chẳng hạn, Nostradamus (1503-1566) là dược sĩ và nhà tiên tri người Pháp.
Ông còn được biết đến với biệt danh "đầy tớ của ma quỷ" bởi tất cả những lời tiên tri của Nostradamus đều không được viết bằng thứ ngôn ngữ phổ thông minh bạch mà đều được viết theo kiểu ẩn ngữ, chơi chữ, hoặc dùng tiếng Hy Lạp, Do Thái, Ả Rập, Italy… là những ngôn ngữ khó. Đó là một lựa chọn thận trọng bởi Nostradamus không muốn bị kết tội dị giáo, phù thủy, mê tín dị đoan… Một trong những người đầu tiên kinh hãi trước lời tiên tri của Nostradamus là hoàng đế Henry II của Pháp. Ông vua 46 tuổi khi thấy sức khỏe sa sút đã gọi Nostradamus vào cung để hỏi về số phận mình, và nhận được lời tiên đoán: “Có một ngày, đầu của bệ hạ sẽ bị đâm bởi một vật sắc nhọn và đó là nguyên nhân khiến người băng hà. Điều đó sẽ xảy đến trong 10 năm nữa”.
Điều đáng nói là lời tiên đoán này lại đúng và vì vậy người ta thành ra sợ những tiên đoán của ông. Về sau để có thể an toàn và hợp thức hóa những lời tiên tri của mình cũng như để tránh bị soi xét, Nostradamus đã nghĩ ra cách làm giảm đi ý nghĩa của những lời tiên tri bằng những vần thơ. Ông quyết định dành tất cả những năng lượng của mình vào việc viết sách, mỗi cuốn sách sẽ gồm 10 chương, mỗi chương là 100 dự đoán viết dưới dạng thơ tứ tuyệt. Trong các tác phẩm của ông người ta thấy vận mệnh của một vị hoàng đế khác sống sau đó 2 thế kỷ cũng được Nostradamus đoán đúng là Napoleon - người bách chiến bách thắng nhưng thất bại ở Nga, rồi mất vương quyền.
Nostradamus chỉ rõ: Hoàng đế vĩ đại sẽ khởi đầu với một vị trí thấp kém Và nhanh chóng trở nên lớn mạnh Khi ông giành được quyền lực tối cao Ông hoàng chiến bại bị lưu đày ở Elba Sẽ trở về Marseilles qua vịnh Genoa Nhưng không vượt qua được các thế lực ngoại bang 14 download by : skknchat@gmail.