Tính Dễ Bị Tổn Thương Của Sản Xuất Nông Nghiệp Ở Ven Biển Tỉnh Quảng Ngãi Do Biến Đổi Khí Hậu

Luận văn thạc sĩ phân tích tính dễ bị tổn thương của sản xuất nông nghiệp ven biển Quảng Ngãi trước tác động của biến đổi khí hậu.

• Tác giả: Nguyễn Kim Ngà
• Người hướng dẫn: TS. Lê Minh Nhật
• Trường học: Đại học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Biến đổi khí hậu
• Đề tài: Tính Dễ Bị Tổn Thương Của Sản Xuất Nông Nghiệp Ở Ven Biển Tỉnh Quảng Ngãi Do Biến Đổi Khí Hậu
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ TỈNH QUẢNG NGÃI
• 1.2. Đặc điểm, điều kiện tự nhiên
• 1.3. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 1.4. Các nghiên cứu về biến đổi khí hậu tại Quảng Ngãi
• 1.5. Tổng quan các chính sách liên quan đến biến đổi khí hậu tỉnh Quảng Ngãi
• 2. NỘI DUNG, PHƢƠNG PHÁP SỬ DỤNG ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƢƠNG TRONG SẢN XUẤT LÚA
• 2.1. Tổng quan về đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng
• 2.2. Khái niệm về tính dễ bị tổn thƣơng đối với biến đổi khí hậu
• 2.3. Tổng quan các phƣơng pháp đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng trên thế giới
• 2.4. Tổng quan các phƣơng pháp đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng tại Việt Nam
• 2.5. Phƣơng pháp tính toán chỉ số tổn thƣơng tổng hợp
• 2.5.1. Chuẩn hóa chỉ số
• 2.5.2. Xác định trọng số
• 2.5.3. Tính toán chỉ số dễ bị tổn thƣơng
• 2.6. Cơ sở đề xuất bộ chỉ số đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng trong sản xuất lúa
• 2.6.1. Xác định chỉ số mức độ phơi lộ (E)
• 2.6.2. Xác định chỉ số độ nhạy cảm
• 2.6.3. Xác định chỉ số khả năng thích ứng (AC)
• 3. ÁP DỤNG TÍNH TOÁN CHỈ SỐ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƢƠNG CỦA SẢN XUẤT LÚA TẠI TỈNH QUẢNG NGÃI
• 3.1. Lựa chọn mốc thời gian và kịch bản để đánh giá
• 3.2. Số liệu sử dụng trong luận văn
• 3.2.1. Số liệu sử dụng tính toán chỉ số mức độ phơi lộ (E)
• 3.2.2. Số liệu sử dụng tính toán chỉ số độ nhạy cảm (S)
• 3.2.3. Số liệu sử dụng tính toán chỉ số khả năng thích ứng (AC)
• 3.2.4. Số liệu kế thừa từ các nghiên cứu đã thực hiện tại Quảng Ngãi
• 3.2.5. Số liệu thu thập
• 3.3. Kết quả đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng của sản xuất nông nghiệp tỉnh Quảng Ngãi. Thời kỳ 2020 - 2039 theo các kịch bản biến đổi khí hậu
• 3.4. Đề xuất định hƣớng một số giải pháp thích ứng trong lĩnh vực sản xuất lúa tỉnh Quảng Ngãi
• 4. KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về tính dễ bị tổn thương của sản xuất nông nghiệp ven biển Quảng Ngãi

Tỉnh Quảng Ngãi, với vị trí địa lý ven biển và đặc điểm khí hậu nhiệt đới, đang phải đối mặt với nhiều thách thức do biến đổi khí hậu. Sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là sản xuất lúa, là một trong những lĩnh vực dễ bị tổn thương nhất. Việc đánh giá tính dễ bị tổn thương này là cần thiết để đưa ra các giải pháp thích ứng hiệu quả.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội của tỉnh Quảng Ngãi

Quảng Ngãi có diện tích tự nhiên 515.249,16 ha, với bờ biển dài 130 km. Đặc điểm địa hình đa dạng từ đồng bằng ven biển đến miền núi, cùng với khí hậu nhiệt đới, tạo ra nhiều cơ hội và thách thức cho sản xuất nông nghiệp. Nông nghiệp đóng góp khoảng 16,32% GDP và sử dụng 41,9% lực lượng lao động của tỉnh.

1.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp

Biến đổi khí hậu đã gây ra nhiều hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, lũ lụt và hạn hán, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp. Theo báo cáo, thiệt hại do thiên tai hàng năm tại Quảng Ngãi rất lớn, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp, làm giảm năng suất và thu nhập của nông dân.

II. Vấn đề và thách thức trong sản xuất nông nghiệp ven biển Quảng Ngãi

Sản xuất nông nghiệp ven biển Quảng Ngãi đang phải đối mặt với nhiều vấn đề nghiêm trọng do biến đổi khí hậu. Những thách thức này không chỉ ảnh hưởng đến năng suất mà còn đến sinh kế của hàng triệu người dân.

2.1. Tình trạng ngập úng và xâm nhập mặn

Ngập úng và xâm nhập mặn là hai vấn đề lớn nhất mà nông dân ven biển Quảng Ngãi phải đối mặt. Sự gia tăng mực nước biển và lượng mưa không đều đã làm cho nhiều diện tích đất canh tác bị ảnh hưởng, dẫn đến giảm năng suất lúa.

2.2. Thiếu nước tưới và hạn hán

Hạn hán kéo dài trong mùa khô đã làm giảm nguồn nước tưới cho cây trồng, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp. Nhiều nông dân không thể duy trì sản xuất do thiếu nước, dẫn đến tình trạng đói nghèo gia tăng.

III. Phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương trong sản xuất nông nghiệp

Để đánh giá tính dễ bị tổn thương của sản xuất nông nghiệp, cần áp dụng các phương pháp khoa học và thực tiễn. Việc này giúp xác định mức độ tổn thương và đề xuất các giải pháp thích ứng hiệu quả.

3.1. Các chỉ số đánh giá tính dễ bị tổn thương

Các chỉ số như mức độ phơi lộ, độ nhạy cảm và khả năng thích ứng được sử dụng để đánh giá tính dễ bị tổn thương. Những chỉ số này giúp xác định mức độ ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp.

3.2. Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu

Việc thu thập dữ liệu từ các nguồn khác nhau như khảo sát, báo cáo và nghiên cứu trước đó là rất quan trọng. Phân tích dữ liệu giúp đưa ra những kết luận chính xác về tình hình sản xuất nông nghiệp tại Quảng Ngãi.

IV. Giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu trong sản xuất nông nghiệp

Để giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu, cần có các giải pháp thích ứng hiệu quả cho sản xuất nông nghiệp ven biển Quảng Ngãi. Những giải pháp này không chỉ giúp bảo vệ sản xuất mà còn nâng cao đời sống của người dân.

4.1. Áp dụng công nghệ mới trong sản xuất

Sử dụng công nghệ tưới tiêu tiết kiệm nước và giống cây trồng chịu mặn là những giải pháp quan trọng. Công nghệ mới giúp tăng năng suất và giảm thiểu rủi ro do thiên tai.

4.2. Tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức

Giáo dục và nâng cao nhận thức cho nông dân về tác động của biến đổi khí hậu và các biện pháp thích ứng là rất cần thiết. Các chương trình đào tạo và hội thảo có thể giúp nông dân áp dụng các phương pháp sản xuất bền vững.

V. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu về tính dễ bị tổn thương của sản xuất nông nghiệp tại Quảng Ngãi đã chỉ ra những điểm mạnh và điểm yếu trong hệ thống sản xuất. Những kết quả này có thể được áp dụng để xây dựng các chính sách hỗ trợ nông dân.

5.1. Đánh giá kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng sản xuất nông nghiệp ven biển Quảng Ngãi đang chịu ảnh hưởng nặng nề từ biến đổi khí hậu. Các chỉ số đánh giá cho thấy mức độ tổn thương cao, đặc biệt là trong các khu vực dễ bị ảnh hưởng bởi thiên tai.

5.2. Ứng dụng kết quả vào thực tiễn

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chương trình hỗ trợ nông dân, từ đó giúp họ thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu và cải thiện sinh kế.

VI. Kết luận và hướng đi tương lai cho sản xuất nông nghiệp

Tính dễ bị tổn thương của sản xuất nông nghiệp ven biển Quảng Ngãi do biến đổi khí hậu là một vấn đề nghiêm trọng cần được giải quyết. Các giải pháp thích ứng cần được triển khai ngay để bảo vệ sản xuất và nâng cao đời sống người dân.

6.1. Tầm quan trọng của việc thích ứng

Thích ứng với biến đổi khí hậu không chỉ giúp bảo vệ sản xuất nông nghiệp mà còn đảm bảo an ninh lương thực cho tỉnh Quảng Ngãi. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng để thực hiện hiệu quả.

6.2. Định hướng phát triển bền vững

Định hướng phát triển bền vững cho sản xuất nông nghiệp ven biển Quảng Ngãi cần được xây dựng dựa trên các nghiên cứu khoa học và thực tiễn. Các chính sách hỗ trợ cần được thiết kế để đáp ứng nhu cầu của nông dân và bảo vệ môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Biến đổi khí hậu toàn cầu đang tác động sâu sắc đến sự phát triển bền vững của nhiều quốc gia, trong đó Việt Nam là một trong những vùng lãnh thổ chịu tổn thương nặng nề nhất. Trong vòng 50 năm qua, nhiệt độ trung bình năm tại nước ta đã tăng khoảng 0,7 độ C, đi kèm với sự gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão lũ, hạn hán và xâm nhập mặn. Nông nghiệp giữ vai trò trụ cột trong việc bảo đảm an ninh lương thực và ổn định xã hội, đóng góp 16,32% vào GDP quốc gia nhưng thu hút tới 41,9% lực lượng lao động cả nước theo số liệu thống kê năm 2016.

Tỉnh Quảng Ngãi nằm ở vùng duyên hải Nam Trung Bộ với diện tích tự nhiên 515.249,16 ha và bờ biển dài hơn 130 km. Ngành nông, lâm nghiệp và thủy sản đóng vai trò trọng yếu khi chiếm tới 48% tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP không tính lọc hóa dầu) với giá trị đạt 13.164,47 tỷ đồng năm 2016. Tuy nhiên, địa hình đặc thù núi lấn sát biển cùng mạng lưới sông dốc khiến khu vực này thường xuyên đối mặt với thiên tai khốc liệt. Điển hình như đợt bão Damrey năm 2017 đã khiến gần 4.600 hộ dân bị ngập sâu và hàng nghìn hecta hoa màu bị hủy hoại.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là đánh giá định lượng tính dễ bị tổn thương của sản xuất lúa tại 13/14 huyện, thành phố thuộc tỉnh Quảng Ngãi ở thời điểm năm 2015 và dự báo giai đoạn 2020 - 2039 theo các kịch bản phát thải B1, B2 và A2. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học xác thực giúp các cơ quan quản lý ban hành giải pháp thích ứng tối ưu, bảo vệ sinh kế cho hàng trăm nghìn hộ nông dân địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng khung lý thuyết đánh giá tính dễ bị tổn thương do Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC) ban hành trong các báo cáo đánh giá AR4 và AR5. Theo đó, tính dễ bị tổn thương (Vulnerability - V) được xác định là một hàm toán học phụ thuộc vào ba thành phần cốt lõi: Mức độ phơi lộ (Exposure - E), Độ nhạy cảm (Sensitivity - S) và Khả năng thích ứng (Adaptive Capacity - AC), biểu diễn qua công thức V = f(E, S, AC).

Bên cạnh lý thuyết của IPCC, đề tài kết hợp khung tiếp cận thích ứng từ dưới lên của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) và Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) nhằm tích hợp tri thức địa phương vào quá trình định lượng. Nghiên cứu vận hành 4 khái niệm nền tảng:

• Mức độ phơi lộ: Mức độ tiếp xúc của hệ sinh thái nông nghiệp với các dao động khí hậu và thiên tai cực đoan.
• Độ nhạy cảm: Trạng thái tự nhiên và kinh tế - xã hội làm gia tăng hoặc suy giảm mức độ thiệt hại khi xảy ra tác động khí hậu.
• Khả năng thích ứng: Năng lực điều chỉnh về hạ tầng, tài chính và thể chế để giảm thiểu rủi ro.
• Chỉ số tổn thương tổng hợp (Composite Vulnerability Index - CVI): Đại lượng định lượng chuẩn hóa trong thang đo từ 0 đến 1 thể hiện mức độ tổn thương tổng thể của từng đơn vị hành chính.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ Niên giám Thống kê tỉnh Quảng Ngãi, kết quả mô hình hóa khí hậu thủy văn của Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Biến đổi khí hậu giai đoạn nền 1980 - 1999 và kịch bản phát thải giai đoạn 2020 - 2039. Bộ dữ liệu bao gồm 21 chỉ thị cấp III được phân chia thành 9 chỉ số cấp II thuộc 3 nhóm chính: 7 chỉ thị mức độ phơi lộ, 9 chỉ thị độ nhạy cảm và 5 chỉ thị khả năng thích ứng.

Phạm vi nghiên cứu bao quát 13/14 đơn vị hành chính cấp huyện trên toàn tỉnh Quảng Ngãi, bao gồm 1 thành phố, 6 huyện đồng bằng và 6 huyện miền núi. Phương pháp chọn mẫu toàn phần (census approach) được áp dụng cho toàn bộ 13 huyện có hoạt động canh tác lúa, loại trừ huyện đảo Lý Sơn do không có diện tích sản xuất lúa. Phương pháp này đảm bảo tính đại diện tuyệt đối cho mọi tiểu vùng sinh thái nông nghiệp từ ven biển đến vùng núi cao.

Về phương pháp phân tích, tác giả lựa chọn kỹ thuật chuẩn hóa chỉ số theo phương pháp HDI của UNDP nhằm triệt tiêu sự khác biệt về đơn vị đo lường. Trọng số của từng chỉ số thành phần được xác định bằng phương pháp không cân bằng của Iyengar và Sudarshan (1982), tính toán trọng số tỷ lệ nghịch với phương sai của từng biến số. Phương pháp này được lựa chọn vì tính khách quan toán học cao, loại bỏ hoàn toàn định kiến chủ quan của chuyên gia khi xử lý tập dữ liệu đa chiều, giúp phản ánh chính xác mức độ biến thiên thực tế giữa các địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã lượng hóa chi tiết mức độ tổn thương của ngành sản xuất lúa tỉnh Quảng Ngãi với các kết quả cụ thể:

Thứ nhất, mức độ phơi lộ (E) gia tăng rõ rệt theo thời gian và cấp độ kịch bản phát thải. Theo kịch bản A2 giai đoạn 2020 - 2039, mức tăng nhiệt độ trung bình năm tại trạm Quảng Ngãi và trạm Ba Tơ đạt từ 0,6 đến 1,0 độ C, lượng mưa năm tăng từ 2,1% đến 4,1% so với thời kỳ nền. Số ngày mưa cực đoan trên 50 mm và trên 100 mm có xu hướng tập trung với cường độ mạnh hơn vào các tháng cuối năm, làm gia tăng nguy cơ ngập úng trên diện rộng.

Thứ hai, độ nhạy cảm (S) của các huyện đồng bằng ven biển cao hơn đáng kể so với khu vực miền núi do áp lực xâm nhập mặn và nhu cầu dùng nước. Mạng lưới sông Trà Khúc, sông Vệ và sông Trà Bồng ghi nhận ranh giới mặn 1‰ và 4‰ lấn sâu vào đất liền từ 8 đến 10 km tính từ cửa biển, đe dọa trực tiếp nguồn nước tưới cho hơn 30.000 ha lúa vụ Đông Xuân và Hè Thu. Hệ thống thủy lợi toàn tỉnh hiện tại mới chỉ đáp ứng khoảng 65% nhu cầu nước tưới thực tế.

Thứ ba, sự phân hóa sâu sắc về khả năng thích ứng (AC) giữa các vùng kinh tế. Thành phố Quảng Ngãi, huyện Bình Sơn và huyện Tư Nghĩa sở hữu chỉ số AC vượt trội nhờ tỷ lệ kiên cố hóa giao thông nông thôn đạt trên 80% cùng nguồn vốn đầu tư công cho nông nghiệp đạt hàng trăm tỷ đồng mỗi năm. Ngược lại, các huyện miền núi như Tây Trà, Trà Bồng, Minh Long và Sơn Tây có khả năng thích ứng thấp do tỷ lệ hộ nghèo còn ở mức cao từ 25% đến trên 40%.

Thứ tư, chỉ số tổn thương tổng hợp (CVI) có xu hướng tăng tịnh tiến từ năm 2015 đến giai đoạn 2020 - 2039 trên cả 3 kịch bản B1, B2 và A2. Các huyện ven biển có chỉ số tổn thương cao nhất do sự cộng hưởng giữa mức độ phơi lộ thiên tai lớn và độ nhạy cảm cao về tài nguyên đất lúa.

Thảo luận kết quả

Sự khác biệt về chỉ số CVI phản ánh tính chất đa chiều của rủi ro khí hậu. Nguyên nhân chính khiến khu vực ven biển chịu tổn thương nghiêm trọng xuất phát từ tác động kép của nước biển dâng và triều cường, kết hợp với mật độ dân số nông nghiệp đông đúc. Trong khi đó, tính dễ bị tổn thương ở các huyện miền núi lại bị chi phối bởi năng lực thích ứng hạn chế và hạ tầng giao thông, thủy lợi phân tán.

Dữ liệu tính toán trong luận văn được minh họa sinh động thông qua hệ thống bản đồ chuyên đề GIS phân vùng tổn thương từ mức thấp, trung bình đến rất cao, cùng các biểu đồ radar so sánh tương quan giữa 3 trụ cột E, S và AC của 13 huyện thị. Việc đối sánh chỉ số CVI qua bảng ma trận kịch bản cho thấy rõ mức độ chuyển dịch cấp độ rủi ro khi chuyển từ kịch bản B1 sang kịch bản A2.

So sánh với các nghiên cứu tương tự tại Đồng bằng sông Hồng và vùng duyên hải Bắc Trung Bộ, kết quả nghiên cứu tại Quảng Ngãi cho thấy tính đặc thù rõ nét của địa hình miền Trung: lưu vực sông ngắn, độ dốc lớn khiến quá trình lũ lụt và hạn hán diễn ra nhanh và cực đoan hơn. Điều này khẳng định việc áp dụng bộ chỉ số Iyengar - Sudarshan đã phản ánh trung thực bản chất biến động khí hậu tại địa phương.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả định lượng chỉ số tổn thương, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao năng lực ứng phó cho sản xuất lúa tại Quảng Ngãi:

1. Chuyển đổi cơ cấu giống và lịch thời vụ canh tác Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Quảng Ngãi cần chủ trì triển khai việc thay thế 100% diện tích lúa thuần năng suất thấp tại vùng ven biển nhiễm mặn bằng các giống lúa chịu mặn từ 3‰ đến 5‰ và giống cực ngắn ngày. Thời gian thực hiện từ năm 2020 đến 2025, phấn đấu duy trì năng suất lúa bình quân toàn tỉnh đạt trên 55 tạ/ha.

2. Nâng cấp và hiện đại hóa hạ tầng thủy lợi ngăn mặn Ủy ban Nhân dân tỉnh Quảng Ngãi phối hợp cùng Chi cục Thủy lợi đầu tư ngân sách kiên cố hóa hệ thống đê biển, đê sông với chiều dài hơn 130 km; xây dựng mới các cống ngăn mặn tự động tại cửa sông Trà Bồng, Sa Kỳ và sông Vệ. Mục tiêu nâng tỷ lệ đáp ứng nước tưới chủ động từ 65% lên 85% diện tích đất canh tác lúa trong giai đoạn 2021 - 2030.

3. Đa dạng hóa sinh kế và hỗ trợ tài chính cho nông dân nghèo Sở Lao động - Thương binh và Xã hội kết hợp cùng Hội Nông dân tỉnh triển khai các gói tín dụng vi mô ưu đãi lãi suất thấp cho hơn 15.000 hộ làm nông nghiệp nhỏ tại 6 huyện miền núi. Đồng thời, tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật nông nghiệp thông minh thích ứng biến đổi khí hậu (CSA), hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ hộ nghèo nông thôn xuống dưới 10% vào năm 2027.

4. Hoàn thiện thể chế và lồng ghép kịch bản biến đổi khí hậu vào quy hoạch địa phương Ủy ban Nhân dân 13 huyện, thành phố cần hoàn thành việc phê duyệt và ban hành Kế hoạch hành động ứng phó biến đổi khí hậu cấp huyện trước năm 2022. Sở Tài nguyên và Môi trường giữ vai trò điều phối, tích hợp bắt buộc các chỉ số CVI vào quy hoạch sử dụng đất cấp huyện định kỳ 5 năm một lần.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và khung phương pháp của luận văn mang lại giá trị thực tiễn cao cho nhiều nhóm độc giả chuyên ngành:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách cấp tỉnh, huyện Cán bộ thuộc Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Quảng Ngãi và các tỉnh Duyên hải Miền Trung có thể sử dụng kết quả xếp hạng CVI để phân bổ nguồn ngân sách đầu tư công trình thủy lợi và đê kè một cách chuẩn xác theo thứ tự ưu tiên rủi ro.

2. Học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên đại học Nhà nghiên cứu thuộc các ngành Biến đổi khí hậu, Khoa học Môi trường, Quản lý Đất đai và Kinh tế Nông nghiệp có thể kế thừa quy trình 21 chỉ thị và thuật toán phân bổ trọng số Iyengar - Sudarshan để phát triển các đề tài đánh giá tổn thương cho các loại cây trồng và sinh kế khác.

3. Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan phát triển quốc tế Các tổ chức như UNDP, JICA, ADB hoặc Ngân hàng Thế giới (WB) có thể tham khảo ma trận số liệu chi tiết của 13 huyện để thiết kế các dự án tài trợ phát triển sinh kế bền vững, chuyển giao công nghệ thích ứng và tăng cường khả năng chống chịu cho cộng đồng ven biển miền Trung.

4. Cán bộ khuyến nông và hợp tác xã nông nghiệp Lãnh đạo các hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp tại địa phương có thể nắm bắt xu hướng thay đổi nhiệt độ, lượng mưa và nguy cơ mặn hóa để chủ động hướng dẫn xã viên điều chỉnh khung lịch gieo sạ vụ Đông Xuân và Hè Thu hợp lý.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nghiên cứu lại loại trừ huyện đảo Lý Sơn khỏi phạm vi đánh giá? Luận văn tập trung chuyên sâu vào tính dễ bị tổn thương của phân ngành canh tác lúa nước. Huyện đảo Lý Sơn có cơ cấu nông nghiệp đặc thù chuyên canh cây hành, tỏi và đánh bắt thủy hải sản, hoàn toàn không có diện tích đất trồng lúa. Do đó, việc loại trừ Lý Sơn giúp tập trung nguồn lực đánh giá chính xác 13 địa bàn sản xuất lúa trọng điểm của tỉnh.

2. Chỉ số tổn thương tổng hợp (CVI) được tính toán theo công thức nào? Sau khi tính toán các chỉ số thành phần mức độ phơi lộ (E), độ nhạy cảm (S) và khả năng thích ứng (AC) trên thang điểm từ 0 đến 1, chỉ số CVI được xác định theo công thức: CVI = [E + S + (1 - AC)] / 3. Giá trị CVI càng tiệm cận 1 thể hiện mức độ tổn thương càng nghiêm trọng và ngược lại.

3. Ưu điểm vượt trội của phương pháp xác định trọng số Iyengar - Sudarshan là gì? Phương pháp Iyengar - Sudarshan tính toán trọng số dựa trên độ phân tán phương sai của từng chỉ báo thống kê. Điều này đảm bảo tính khách quan tuyệt đối của mô hình toán học, tránh được sự thiên lệch mang tính cảm tính của chuyên gia, đồng thời cho phép xử lý đồng thời 21 chỉ số đa dạng về đơn vị đo lường.

4. Những rủi ro khí hậu lớn nhất đối với sản xuất lúa tại Quảng Ngãi giai đoạn 2020 - 2039 là gì? Rủi ro lớn nhất bao gồm nhiệt độ tăng từ 0,4 đến 1,0 độ C làm tăng tốc độ bốc thoát hơi nước, lượng mưa năm biến động bất thường với 87% tập trung vào mùa lũ gây ngập úng nghiêm trọng, và hiện tượng xâm nhập mặn lấn sâu 8 - 10 km vào các dòng sông chính làm thiếu hụt nguồn nước tưới trong mùa khô.

5. Có sự khác biệt căn bản nào về tính dễ bị tổn thương giữa vùng núi và ven biển Quảng Ngãi? Khu vực ven biển có mức độ tổn thương cao do phơi lộ trước bão, nước biển dâng và độ nhạy cảm lớn về diện tích lúa bị mặn hóa. Ngược lại, khu vực miền núi chịu tổn thương chủ yếu do năng lực thích ứng kinh tế thấp, tỷ lệ hộ nghèo cao trên 30% và hệ thống hạ tầng thủy lợi còn phân tán.

Kết luận

• Luận văn đã thiết lập thành công khung phương pháp luận định lượng tính dễ bị tổn thương cho sản xuất lúa gồm 21 chỉ báo thành phần, kết hợp phương pháp chuẩn hóa HDI và trọng số toán học Iyengar - Sudarshan.
• Nghiên cứu đã xác định rõ bức tranh phân hóa không gian về mức độ tổn thương tại 13 huyện, thị xã của tỉnh Quảng Ngãi cho năm cơ sở 2015 và giai đoạn dự báo 2020 - 2039.
• Kết quả lượng hóa chứng minh các huyện đồng bằng ven biển chịu áp lực tổn thương cao nhất do tác động trực tiếp của xâm nhập mặn và triều cường dưới các kịch bản phát thải B1, B2 và A2.
• Công trình đã đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện bao gồm chuyển đổi giống lúa, kiên cố hóa 130 km đê điều, nâng tỷ lệ cấp nước tưới lên 85% và hoàn thiện thể chế thích ứng cấp huyện.
• Đóng góp khoa học then chốt của đề tài là cung cấp luận cứ thực chứng tin cậy phục vụ công tác quy hoạch phát triển nông nghiệp bền vững của tỉnh Quảng Ngãi đến năm 2030.

Để hiện thực hóa các kết quả nghiên cứu, các cơ quan chức năng và nhà khoa học cần tiếp tục cập nhật dữ liệu vi khí hậu theo các kịch bản biến đổi khí hậu mới nhất, đồng thời mở rộng mô hình đánh giá cho các cây trồng cạn có giá trị kinh tế cao trên địa bàn toàn tỉnh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Luận văn đã tổng hợp tổng quan về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, các chính sách và nghiên cứu liên quan đến biến đổi khí hậu của tỉnh Quảng Ngãi. Trong đó có nghiên cứu thực hiện đánh giá tác động của biến đổi khí hậu tới tỉnh Quảng Ngãi đã thực hiện nhiều các mô hình toán công phu, số liệu tin cậy, việc sử dụng các số liệu này để phục vụ các nghiên cứu tiếp theo là hoàn toàn đảm bảo tính khoa học mặt khác phát huy tốt các kết quả hiện có này. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 2. NỘI DUNG, PHƢƠNG PHÁP SỬ DỤNG ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƢƠNG TRONG SẢN XUẤT LÚA 2.

Tổng quan về đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng 2. Khái niệm về tính dễ bị tổn thƣơng đối với biến đổi khí hậu Khái niệm về tính dễ bị tổn thƣơng đã có nhiều thay đổi trong hơn 20 năm qua; có nhiều hƣớng nghiên cứu khác nhau nhằm phân loại các thành phần, yếu tố để đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng (Nguyễn Thanh Sơn, Cấn Thu Văn, 2012). Các định nghĩa nói chung đều cho rằng TDBTT đƣợc xác định dựa trên mƣ́c đô ̣ BĐKH , độ nhạy cảm và khả năng thích ứng của đối tƣợng chịu tác động. Tổng hợp các định nghĩa về tính dễ bị tổn thƣơng Tổ chức Tài liệu tham khảo Định nghĩa TDBTT là mức độ nhạy cảm hay không thể chống chịu của một hệ thống/đối tƣợng trƣớc các tác động có hại của BĐKH, bao gồm dao động Báo cáo đánh giá lần khí hậu và các hiện tƣợng khí hậu cực đoan.

IPCC thứ 4 của IPCC TDBTT là hàm số của tính chất, cƣờng độ và (IPCC AR4) mức độ (phạm vi) của các biến đổi và dao động khí hậu mà hệ thống/đối tƣợng đó phải hứng chịu, độ nhạy cảm và khả năng thích ứng của hệ thống/đối tƣợng đó. TDBTT = gần bằng các tác động bên ngoài/ Hỗ trợ thích ứng JICA [Khả năng chống chịu (khả năng thích ứng) - độ BĐKH của JICA nhạy cảm] TDBTT là mức độ một hệ thống nhạy cảm /không thể chống chịu trƣớc các tác động có hại Lồng ghép thích ứng của BĐKH, bao gồm dao động khí hậu và các BĐKH vào phát hiện tƣợng khí hậu cực đoan. TDBTT là hàm số OECD triển - Hƣớng dẫn của tính chất, cƣờng độ và mức độ (phạm vi) của chính sách các biến đổi và dao động khí hậu mà hệ thống đó phải hứng chịu, độ nhạy cảm và khả năng thích ứng của hệ thống đó (giống với IPCC AR4) Xây dựng kịch bản TDBTT = Mƣ́c đô ̣ BĐKH trƣ ớc dao động khí UNDP các tác động của hậu và các hiện tƣợng khí hậu cực đoan x Độ BĐKH và TTDBTT nhạy cảm - Khả năng thích ứng 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Tổ chức Tài liệu tham khảo Định nghĩa Khung chính sách thích ứng BĐKH: TDBTT = Rủi ro (các tác động có hại của BĐKH UNDP xây dựng chiến lƣợc, đã đƣợc dự báo) - Thích ứng chính sách và các giải pháp TDBTT là mức độ một hệ thống nhạy cảm /không thể chống chịu trƣớc các tác động có hại Bộ Môi của BĐKH, bao gồm dao động khí hậu và các trƣờng Thích ứng BĐKH hiện tƣợng khí hậu cực đoan. TDBTT là hàm số Nhật một cách thông minh của tính chất, cƣờng độ và mức độ (phạm vi) của Bản các biến đổi và dao động khí hậu mà hê thống đó phải hứng chịu, độ nhạy cảm và khả năng thích ứng của hệ thống đó (giống với IPCC AR4) Nguồn: JICA (2011), Viện Khoa học Khí tượng thủy văn và Biến đổi khí hậu Khái niệm TDBTT do IPCC (2007) xây dựng hiện đƣợc ứng dụng rộng rãi nhất và tính dễ bị tổn thƣơng (V) biểu diễn theo công thức toán học là một hàm của mức độ phơi lộ (E), mức độ nhạy cảm (S) và năng lực thích ứng (AC) đƣợc thể hiện dƣới dạng hàm số nhƣ sau: V = f (E, S, AC) Trong đó: - E: mƣ́c đô ̣ phơi lộ (exposure) là mức độ tiếp xúc hay mức độ phơi lộ của một hệ thống với những thay đổi đáng kể nào đó của khí hậu (IPCC, 2001).

- AC: khả năng thích ứng (Adaptive Capacity): là năng lực của một tổ chức hoặc một hệ thống để giảm thiểu rủi ro do BĐKH hoặc để nhận ra những lợi ích từ những sự thay đổi đặc tính hoặc hành vi (IPCC, 2007). Tính dễ bị tổn thƣơng của một hệ thống hay đối tƣợng trƣớc một mối nguy nào đó tỷ lệ thuận với mức độ phơi lộ, hay có nghĩa là hệ thống hay đối tƣợng tiếp xúc 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hoặc bị tác động nhiều bởi mối nguy cơ đó. Đồng thời, tính dễ bị tổn thƣơng cũng tỉ lệ thuận với độ nhạy cảm của hệ thống hay đối tƣợng đó với mối nguy cơ. Ví dụ nhƣ biến đổi khí hậu làm cho tăng mối nguy ngập lụt hay xâm nhập mặn do nƣớc biển dâng thì các đối tƣợng là khu vực ven biển sẽ có mức độ phơi lộ lớn hơn so với khu vực trong lục địa; cũng với nguy cơ ngập lụt thì khu vực đồng bằng sẽ có độ nhạy cảm lớn hơn khu vực miền núi.

Tính dễ bị tổn thƣơng còn bị chi phối bởi khả năng thích ứng hay chống chịu của một hệ thống trƣớc mối nguy cơ; đó là khi có các biện pháp thích ứng tốt hay khả năng chống chịu cao thì tính dễ bị tổn thƣơng sẽ giảm đi. Các biện pháp thích ứng có thể là biện pháp chính sách, chiến lƣợc, quy hoạch phát triển, hành động ứng phó nhằm làm giảm mức độ phơi lộ hay độ nhạy cảm của hệ thống đối với nguy cơ. Ví dụ, cũng với mối nguy ngập lụt, xâm nhập mặn do nƣớc biển dâng, đối với các địa phƣơng có thực hiện xây dựng các công trình ngăn mặn (giảm mức độ phơi lộ) hay có phƣơng án chuyển đổi cây trồng sang các giống cây chịu mặn (giảm mức độ nhạy cảm) đƣợc coi là có khả năng thích ứng tốt do đó tính dễ bị tổn thƣơng sẽ giảm đi so với các địa phƣơng khác. Việc tiến hành nghiên cứu TDBTT theo các khía cạnh độ phơi lộ, độ nhạy cảm và khả năng thích ứng mang tính tổng quát và có ý nghĩa, do đó, luận văn lựa chọn khái niệm của IPCC về tính dễ bị tổn thƣơng do biến đổi khí hậu làm cơ sở để thực hiện lựa chọn phƣơng pháp đánh giá.

Tổng quan các phƣơng pháp đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng trên thế giới Đánh giá TDBTT do BĐKH cung cấp những thông tin cơ sở định hƣớng cho những giải pháp thích ứng, xây dựng chiến lƣợc, chính sách, quy hoạch cho vùng, quốc gia, lãnh thổ, cộng đồng cũng nhƣ cho từng ngành, lĩnh vực cụ thể. Các nghiên cứu đánh giá TDBTT thƣờng đƣợc chia làm hai loại theo cách tiếp cận “thế hệ thứ nhất” và cách tiếp cận “thế hệ thứ hai”. Cách tiếp cận “thế hệ thứ nhất” còn đƣợc gọi là cách tiếp cận “tác động của BĐKH” hay “từ trên xuống” tập trung vào các tác động tiềm tàng của BĐKH trong dài hạn. Ngƣợc lại, cách tiếp cận “thế hệ thứ hai”, hay còn đƣợc gọi là cách tiếp cận “thích ứng với BĐKH” hay “từ dƣới lên” thì tập trung vào các giải pháp thích ứng và sự tham gia của cộng đồng (Ringler and G.

13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Cả hai cách tiếp cận “từ trên xuống” hay “từ dƣới lên” đều có ƣu điểm và nhƣợc điểm. Trong một số trƣờng hợp, nếu các nhà nghiên cứu quan tâm nhiều hơn đến các tác động dài hạn của BĐKH thì cách tiếp cận “từ trên xuống” sẽ hợp lý hơn. Trong trƣờng hợp khác, cách tiếp cận “từ dƣới lên” sẽ là hữu ích hơn nếu các nhà nghiên cứu quan tâm đến TDBTT trƣớc dao động khí hậu trong ngắn hạn nhiều hơn là BĐKH trong dài hạn. Sự khác biệt giữa hai cách tiếp cận này đƣợc thể hiện ở Hình 2.

Cách tiếp cận từ trên xuống và từ dƣới lên để đánh giá TDBTT và thích ứng Nguồn: Dessai và Hulme (2004) 2. Cách tiếp cận “từ trên xuống” Cách tiếp cận “từ trên xuống” tập trung đánh giá các rủi ro khí hậu trong dài hạn nhƣ vài thập kỷ và thƣờng đến 2100 và thƣờng dựa trên các kịch bản BĐKH.2 đƣa ra những thành phần chính của cách tiếp cận “từ trên xuống”. Trƣớc tiên, cần đánh giá xây dựng các kịch bản phát triển KT-XH và môi trƣờng, trên mối tƣơng quan với nhau. Hay các kịch bản của các thành phần liên quan phải tƣơng thích với nhau.

Ví dụ, dân số tăng lên có thể dẫn đến tổng sản phẩm quốc dân tăng lên nhƣng không có nghĩa là thu nhập trên đầu ngƣời tăng lên. Sau đó, các tác động đến tự nhiên sẽ đƣợc đánh giá, có thể đối với nhiều lĩnh vực và từ đó có thể kiểm tra các giải pháp thích ứng tƣơng ứng. Từ đó, ngƣời ta có thể đánh giá TDBTT và các giải pháp thích ứng đƣợc đề xuất. Cách tiếp cận “từ trên xuống” có thể cung cấp những thông tin quan trọng cho 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] quá trình quyết định chính sách và tập trung nhiều vào các tác động của BĐKH đến tự nhiên.

Tuy nhiên cách tiếp cận này không thể hiện rõ sự tƣơng tác với con ngƣời và khả năng thích ứng của địa phƣơng (UNFCCC, 2007). Các bƣớc đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng theo hƣớng tiếp cận từ trên xuống Nguồn: Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Biến đổi khí hậu Thực hiện đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng theo hƣớng tiếp cận từ trên xuống đã thực hiện có thể kể đến: Quy trình bảy bƣớc của IPCC (Carter, T. Nishioka, 1994); Chƣơng trình Nghiên cứu quốc gia của Hoa Kỳ; Phƣơng pháp đánh giá của Trung tâm nghiên cứu ven biển NOAA, Hoa Kỳ. Cách tiếp cận “từ dưới lên” Cách tiếp cận từ dƣới lên mới đƣợc đƣa ra trong những năm gần đây, bổ sung cho cách tiếp cận “từ trên xuống” do dựa trên các chiến lƣợc ứng phó của địa phƣơng, công nghệ và kiến thức bản địa, năng lực và khả năng ứng phó của cộng đồng và chính 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] quyền trƣớc các dao động khí hậu hiện tại.

Đối với cách tiếp cận này, nhiều nghiên cứu sử dụng định nghĩa về mƣ́c đô ̣ BĐKH , độ nhạy cảm và khả năng thích ứng để định lƣợng TDBTT (Sullivan, 2002; O’Brien và nnk, 2004; Vincent, 2004; Ebi và nnk, 2006; Thornton và nnk, 2006; Polsky và nnk, 2007, trong Hà Hải Dƣơng, 2014; Viện Khoa học Khí tƣợng Thủy văn và Biến đổi khí hậu, 2015).