Đặc điểm hóa sinh bệnh nhân thiếu hụt enzyme isovaleryl coa dehydrogenase

Thiếu hụt enzyme Isovaleryl CoA dehydrogenase (IVD) là một rối loạn chuyển hóa bẩm sinh hiếm gặp. 77 trang · Trường Đại học Y Hà Nội · 2023.

• Tác giả: Nguyễn Thủy Nga
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Chi Mai
• Trường học: Trường Đại học Y Hà Nội
• Chuyên ngành: Kỹ thuật Xét nghiệm Y học
• Đề tài: Tìm Hiểu Về Thiếu Hụt Enzyme Isovaleryl CoA Dehydrogenase
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CÁM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TÔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan về rối loạn chuyển hóa bẩm sinh
• 1.2. Phân loại
• 1.3. Dịch tễ học
• 1.4. Đặc điểm lâm sàng
• 1.5. Chẩn đoán
• 1.6. Điều trị
• 1.7. Tiên lượng
• 1.8. Tổng quan bệnh Isovalic acidemia (IVA)
• 1.8.1. Khái niệm
• 1.8.2. Cơ chế bệnh sinh
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân nghiên cứu
• 2.3. Tiêu chuẩn chẩn đoán
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.4.2. Phương pháp chọn mẫu
• 2.4.3. Phương pháp thu thập thông tin
• 2.4.4. Các biến số nghiên cứu
• 2.4.5. Công cụ thu thập số liệu
• 2.4.6. Xét nghiệm sàng lọc và chẩn đoán
• 2.4.7. Cách đánh giá
• 2.4.8. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.5. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm về tuổi và giới của đối tượng nghiên cứu
• 3.1.1. Phân bổ theo nhóm tuổi
• 3.1.2. Phân bổ theo giới tính
• 3.2. Kết quả sàng lọc MS/MS của bệnh nhân IVA
• 3.2.1. Kết quả acid amin trong sàng lọc sử dụng MS/MS
• 3.2.2. Kết quả acylcarnitine trong sàng lọc sử dụng MS/MS
• 3.2.3. Kết quả phân tích acid hữu cơ niệu
• 3.2.4. Kết quả một số xét nghiệm hóa sinh
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm tuổi, giới
• 4.1.1. Phân bố bệnh IVA theo nhóm tuổi
• 4.1.2. Phân bố bệnh nhân IVA theo giới tính
• 4.2. Sàng lọc sơ sinh MS/MS ở bệnh nhân IVA
• 4.3. Kết quả phân tích acid hữu cơ niệu ở bệnh nhân IVA
• 4.4. Kết quả một số xét nghiệm hóa sinh ở bệnh nhân IVA
• 4.5. Hạn chế của đề tài
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Thiếu Hụt Enzyme Isovaleryl CoA Dehydrogenase

Thiếu hụt enzyme Isovaleryl CoA dehydrogenase (IVD) là một rối loạn chuyển hóa bẩm sinh hiếm gặp. Bệnh này gây ra sự tích tụ acid isovaleric trong cơ thể, dẫn đến các triệu chứng nghiêm trọng. Nghiên cứu cho thấy, IVD là một enzyme quan trọng trong quá trình chuyển hóa leucine. Thiếu hụt enzyme này có thể dẫn đến các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.

1.1. Khái Niệm Về Thiếu Hụt Enzyme IVD

Thiếu hụt enzyme IVD là một dạng rối loạn di truyền, ảnh hưởng đến khả năng chuyển hóa leucine. Bệnh này được phát hiện lần đầu tiên vào năm 1966 và được biết đến như một bệnh di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường.

1.2. Cơ Chế Bệnh Sinh Của Thiếu Hụt Enzyme IVD

Cơ chế bệnh sinh của thiếu hụt enzyme IVD liên quan đến sự tích tụ isovaleryl-CoA do enzyme không hoạt động. Điều này dẫn đến sự gia tăng acid isovaleric trong máu, gây ra các triệu chứng như nôn mửa, chậm phát triển và có thể dẫn đến tử vong nếu không được điều trị.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Liên Quan Đến Thiếu Hụt Enzyme IVD

Thiếu hụt enzyme IVD gây ra nhiều thách thức trong việc chẩn đoán và điều trị. Các triệu chứng của bệnh thường không đặc hiệu, dễ nhầm lẫn với các bệnh lý khác. Việc phát hiện sớm và can thiệp kịp thời là rất quan trọng để giảm thiểu nguy cơ biến chứng.

2.1. Triệu Chứng Của Thiếu Hụt Enzyme IVD

Triệu chứng của bệnh bao gồm nôn mửa, mất nước, và chậm phát triển. Những triệu chứng này có thể xuất hiện ngay từ giai đoạn sơ sinh, gây khó khăn trong việc chẩn đoán.

2.2. Thách Thức Trong Chẩn Đoán Bệnh

Chẩn đoán thiếu hụt enzyme IVD thường gặp khó khăn do triệu chứng không đặc hiệu. Nhiều trường hợp bệnh nhân có thể bị nhầm lẫn với các bệnh lý khác, dẫn đến việc điều trị không kịp thời.

III. Phương Pháp Chẩn Đoán Thiếu Hụt Enzyme IVD Hiệu Quả

Việc chẩn đoán thiếu hụt enzyme IVD có thể được thực hiện thông qua các xét nghiệm hóa sinh và di truyền. Sàng lọc sơ sinh là một phương pháp quan trọng giúp phát hiện sớm bệnh. Các xét nghiệm này giúp xác định nồng độ acid hữu cơ trong máu và nước tiểu.

3.1. Xét Nghiệm Sàng Lọc Sơ Sinh

Xét nghiệm sàng lọc sơ sinh giúp phát hiện sớm các rối loạn chuyển hóa bẩm sinh, bao gồm thiếu hụt enzyme IVD. Phương pháp này sử dụng khối phổ đôi (MS/MS) để xác định nồng độ các acid hữu cơ trong máu.

3.2. Phân Tích Acid Hữu Cơ Niệu

Phân tích acid hữu cơ niệu bằng phương pháp GC/MS giúp xác định sự tích tụ acid isovaleric trong cơ thể. Kết quả từ xét nghiệm này có thể cung cấp thông tin quan trọng cho việc chẩn đoán.

IV. Giải Pháp Điều Trị Thiếu Hụt Enzyme IVD

Điều trị thiếu hụt enzyme IVD bao gồm việc hạn chế cung cấp leucine trong chế độ ăn uống và sử dụng các loại thuốc hỗ trợ. Việc can thiệp sớm có thể giúp cải thiện chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân.

4.1. Chế Độ Ăn Uống Hợp Lý

Chế độ ăn uống hạn chế leucine là một phần quan trọng trong điều trị thiếu hụt enzyme IVD. Bệnh nhân cần được tư vấn dinh dưỡng để đảm bảo cung cấp đủ chất dinh dưỡng mà không làm tăng nồng độ acid isovaleric.

4.2. Sử Dụng Thuốc Hỗ Trợ

Một số loại thuốc có thể được sử dụng để hỗ trợ quá trình chuyển hóa và giảm thiểu triệu chứng. Việc sử dụng thuốc cần được theo dõi chặt chẽ để đảm bảo hiệu quả điều trị.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Về Thiếu Hụt Enzyme IVD

Nghiên cứu về thiếu hụt enzyme IVD đã chỉ ra rằng việc phát hiện sớm và điều trị kịp thời có thể cải thiện đáng kể tiên lượng cho bệnh nhân. Các kết quả nghiên cứu cho thấy, việc sàng lọc sơ sinh giúp phát hiện sớm bệnh và giảm thiểu biến chứng.

5.1. Kết Quả Nghiên Cứu Tại Bệnh Viện Nhi Trung Ương

Nghiên cứu tại Bệnh viện Nhi Trung Ương cho thấy tỷ lệ phát hiện thiếu hụt enzyme IVD qua sàng lọc sơ sinh là cao. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc thực hiện sàng lọc rộng rãi.

5.2. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Trong Thực Tiễn

Kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong thực tiễn để cải thiện quy trình chẩn đoán và điều trị thiếu hụt enzyme IVD. Việc này không chỉ giúp nâng cao chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân mà còn giảm gánh nặng cho gia đình.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Nghiên Cứu Về Thiếu Hụt Enzyme IVD

Thiếu hụt enzyme IVD là một bệnh lý nghiêm trọng nhưng có thể được quản lý hiệu quả nếu được phát hiện sớm. Tương lai của nghiên cứu trong lĩnh vực này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều tiến bộ trong việc điều trị và quản lý bệnh.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Việc Phát Hiện Sớm

Phát hiện sớm thiếu hụt enzyme IVD là rất quan trọng để giảm thiểu nguy cơ biến chứng. Các phương pháp sàng lọc hiện đại đang được phát triển để cải thiện khả năng phát hiện.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Hướng nghiên cứu tương lai có thể tập trung vào việc phát triển các liệu pháp gen và các phương pháp điều trị mới nhằm cải thiện tiên lượng cho bệnh nhân mắc thiếu hụt enzyme IVD.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Isovaleric acidemia (IVA) là bệnh nhiễm toan hữu cơ di truyền hiếm gặp, được ghi nhận lần đầu bởi K. Tanaka và cộng sự vào năm 1966, xảy ra do thiếu hụt enzym isovaleryl-CoA dehydrogenase (IVD) — một flavoenzym của ty thể tham gia vào con đường dị hóa leucine. Sự mất chức năng IVD dẫn đến tích tụ isovaleryl-CoA, không thể oxy hóa thành 3-methylcrotonyl-CoA, gây nhiễm toan chuyển hóa nặng và có thể dẫn đến tử vong nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.

Bệnh viện Nhi Trung ương là cơ sở đầu ngành trong chẩn đoán và điều trị nhóm bệnh rối loạn chuyển hóa bẩm sinh (RLCHBS) tại Việt Nam. Từ tháng 12/2017, bệnh viện đã triển khai sàng lọc mở rộng 55 bệnh RLCHBS bằng phương pháp khối phổ đôi (MS/MS). Trong bối cảnh đó, vai trò của các xét nghiệm hóa sinh — đặc biệt là MS/MS và phân tích acid hữu cơ niệu bằng GC/MS — trở nên trung tâm trong quy trình sàng lọc và chẩn đoán IVA.

Mục tiêu nghiên cứu được tác giả xác định gồm hai nhiệm vụ:

1. Mô tả đặc điểm sàng lọc sử dụng khối phổ đôi (MS/MS) của bệnh nhân Isovaleric acidemia tại Bệnh viện Nhi Trung ương.
2. Mô tả đặc điểm acid hữu cơ niệu của bệnh nhân Isovaleric acidemia tại Bệnh viện Nhi Trung ương.

Đối tượng nghiên cứu: 14 bệnh nhân được chẩn đoán mắc IVA tại khoa Hóa sinh Bệnh viện Nhi Trung ương, đáp ứng tiêu chuẩn tăng isovalerylcarnitine (C5) trên MS/MS và tăng isovalerylglycine và/hoặc acid 3-OH-isovaleric trên GC/MS.

Phạm vi nghiên cứu: Thời gian từ tháng 10/2018 đến tháng 11/2021, tại khoa Hóa sinh Bệnh viện Nhi Trung ương.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và khái niệm nền tảng

Nghiên cứu dựa trên nền tảng lý thuyết về rối loạn chuyển hóa bẩm sinh (Inborn Errors of Metabolism — IEM), khái niệm do Archibald Garrod đề xuất năm 1902. Tác giả sử dụng phân loại IEM theo hóa sinh bệnh học gồm 4 nhóm: rối loạn chuyển hóa protein (bao gồm acid amin, acid hữu cơ, chu trình ure), rối loạn chuyển hóa carbohydrate, rối loạn chuyển hóa acid béo, và các RLCHBS khác. IVA thuộc nhóm rối loạn chuyển hóa acid hữu cơ.

Cơ chế bệnh sinh của IVA được trình bày theo con đường dị hóa leucine: L-Leucine → isovaleryl-CoA → (thiếu IVD) → tích lũy isovaleryl-CoA, dẫn đến hình thành các chất chuyển hóa thay thế gồm isovalerylglycine, acid 3-hydroxyisovaleric và isovalerylcarnitine (C5-carnitine). Gen IVD mã hóa enzyme được định vị trên nhiễm sắc thể 15 (15q14-15), với hơn 60 đột biến gây bệnh đã được mô tả.

Khung chẩn đoán tham chiếu bao gồm quy trình chẩn đoán IVA gồm các bước từ sàng lọc sơ sinh (NBS) bằng MS/MS, đến phân tích acid hữu cơ niệu bằng GC/MS và xác nhận bằng xét nghiệm DNA.

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Hồi cứu, mô tả một loạt ca bệnh (case series).
• Chọn mẫu: Phương pháp mẫu tiện ích — toàn bộ bệnh nhân đủ tiêu chuẩn trong khoảng thời gian nghiên cứu đều được đưa vào (n = 14).
• Thu thập thông tin: Hồi cứu hồ sơ bệnh án lưu trữ tại Bệnh viện Nhi Trung ương.

Nguồn dữ liệu và kỹ thuật xét nghiệm

Kỹ thuật	Bệnh phẩm	Thiết bị	Mục tiêu phân tích
MS/MS	Máu thấm khô lấy từ gót chân	Hệ thống LCMS-MS 8040 (Shimadzu)	C5, C0, C2, C3, acid amin, tỷ lệ C5:C0, C5:C2, C5:C3
GC/MS	Nước tiểu tươi (tối thiểu 2 ml)	Máy GCMS-Shimadzu	Isovalerylglycine, acid 3-OH-isovaleric, acid hữu cơ khác
Hóa sinh thường quy	Máu, nước tiểu	Xét nghiệm thường quy phòng xét nghiệm	Khí máu, acid lactic, albumin, protein, creatinin, amoniac

Xử lý số liệu được thực hiện bằng phần mềm Microsoft Excel 2021.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này cung cấp nền tảng lý thuyết toàn diện về RLCHBS và IVA. Tác giả trình bày khái niệm IEM, phân loại theo hóa sinh bệnh học và sinh lý bệnh học, dịch tễ học (tỷ lệ mắc RLCHBS chung >1/1000 theo dữ liệu NBS toàn cầu; tại Bệnh viện Nhi Trung ương giai đoạn 2005–2008 là khoảng 1/3000 bệnh nhân nội trú, trong đó RLCH acid hữu cơ chiếm 68,4%).

Về IVA riêng, chương trình bày chi tiết cơ chế bệnh sinh theo con đường dị hóa leucine, đặc điểm lâm sàng (hai thể cấp tính và mạn tính gián đoạn), tiêu chuẩn chẩn đoán sinh hóa, tư vấn di truyền (di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường, xác suất 25% con mắc bệnh khi cả bố lẫn mẹ đều mang gen), và nguyên tắc điều trị. Phần dịch tễ học IVA dẫn số liệu từ nhiều quốc gia: tỷ lệ mắc dao động từ 1/33.282 đến 1/622.489, cao nhất ghi nhận tại Heidelberg, Đức (1:62.500).

Chương cũng trình bày nguyên lý và quy trình hai kỹ thuật xét nghiệm trọng tâm: MS/MS (phân tách và định lượng ion theo tỷ số khối lượng/điện tích) và GC/MS (chiết tách acid hữu cơ bằng ethyl acetate và diethyleter, tạo dẫn xuất oxime-trimethylsilyl, ngưỡng phát hiện đạt 1 pg).

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương trình bày tiêu chuẩn chọn bệnh nhân, thiết kế nghiên cứu hồi cứu mô tả ca bệnh, phương pháp chọn mẫu tiện ích, và các biến số nghiên cứu gồm đặc điểm lâm sàng (giới tính, tuổi vào viện) và cận lâm sàng (acylcarnitine, acid amin bằng MS/MS; acid hữu cơ niệu bằng GC/MS; xét nghiệm hóa sinh thường quy). Tiêu chuẩn chẩn đoán yêu cầu đồng thời: tăng C5 trên MS/MS và tăng isovalerylglycine và/hoặc acid 3-OH-isovaleric trên GC/MS. Phần đạo đức nghiên cứu khẳng định đây là nghiên cứu mô tả hồi cứu, không can thiệp, thông tin bệnh nhân được bảo mật.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Đặc điểm tuổi và giới: Trong 14 bệnh nhân IVA, nhóm trẻ dưới 1 tháng tuổi chiếm 79% (11/14 trường hợp); chỉ có 1 trường hợp trên 1 tuổi (5 tuổi). Tỷ lệ nữ (57%) nhiều hơn nam (43%), tỷ lệ nữ/nam = 1,3.

Kết quả MS/MS (n = 8 bệnh nhân được làm xét nghiệm):

Chỉ số	Số ca bất thường	Tỷ lệ
Tăng C5	8/8	100%
Giảm C0 (Free Carnitine)	7/8	87,5%
Giảm C3	5/8	62,5%
Tăng C6DC	1/8	12,5%

Tất cả 8/8 bệnh nhân làm MS/MS đều tăng các tỷ lệ C5:C0, C5:C2, C5:C3. Về acid amin, ghi nhận tăng acid glutamic (37,5%).

Kết quả GC/MS (n = 13 bệnh nhân được làm xét nghiệm): Tăng cao acid isovalerylglycine (IVG) được phát hiện ở 92% số ca làm xét nghiệm. Ngoài ra còn ghi nhận tăng acid 3-OH-isovaleric ở nhiều bệnh nhân.

Kết quả hóa sinh khác: Trên bệnh nhân IVA còn thấy tăng amoniac và tăng lactat.

Chương 4: Bàn luận

Tác giả đối chiếu kết quả nghiên cứu với y văn quốc tế. Nhóm bệnh nhân chủ yếu là sơ sinh phù hợp với đặc điểm lâm sàng thể cấp tính của IVA (triệu chứng xuất hiện trong những ngày đầu đời). Tỷ lệ giới tính nữ/nam tương đương 1,3 phù hợp với tính chất di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường của bệnh.

Kết quả 100% bệnh nhân tăng C5 và các tỷ lệ liên quan trên MS/MS khẳng định tính đặc hiệu của chỉ số này trong sàng lọc IVA. Tác giả lưu ý khả năng dương tính giả do các chất đồng phân của C5 (2-methylbutyrylcarnitine, pivaloylcarnitine từ kháng sinh có acid pivalic), đồng thời nhấn mạnh vai trò của GC/MS trong xác nhận chẩn đoán. Chương cũng bàn về ý nghĩa lâm sàng của tăng amoniac và lactat trong bệnh cảnh IVA.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính:

• 8/8 bệnh nhân làm sàng lọc sơ sinh MS/MS đều tăng C5 và các tỷ lệ C5:C0, C5:C2, C5:C3 (100%).
• 7/8 bệnh nhân giảm C0 (87,5%); 5/8 bệnh nhân giảm C3 (62,5%).
• 92% bệnh nhân làm GC/MS có tăng cao acid isovalerylglycine.
• Nhóm bệnh nhân dưới 1 tháng tuổi chiếm 79%, cho thấy bệnh biểu hiện sớm và được phát hiện qua sàng lọc sơ sinh.

Giải pháp và khuyến nghị của tác giả:

Nghiên cứu nhấn mạnh vai trò không thể thay thế của MS/MS trong sàng lọc sơ sinh RLCHBS, đặc biệt với IVA. Việc kết hợp MS/MS (phát hiện C5 tăng) và GC/MS (xác nhận isovalerylglycine tăng) tạo thành quy trình chẩn đoán hai bước đáng tin cậy. Sàng lọc sớm giúp can thiệp điều trị trước khi có biểu hiện lâm sàng nặng, cải thiện tiên lượng và giảm tỷ lệ tử vong.

Đóng góp so với nghiên cứu trước:

Đây là một trong số ít nghiên cứu mô tả có hệ thống đặc điểm hóa sinh của bệnh nhân IVA tại Việt Nam, tập trung vào cả hai nhóm xét nghiệm MS/MS và GC/MS trong cùng một loạt ca bệnh. Nghiên cứu cung cấp dữ liệu thực tế về phổ bất thường acylcarnitine và acid hữu cơ niệu trên bệnh nhân IVA tại Bệnh viện Nhi Trung ương — cơ sở tham chiếu đầu ngành.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Tác giả ghi nhận những hạn chế của đề tài trong Chương 4:

• Cỡ mẫu nhỏ: 14 bệnh nhân, do IVA là bệnh hiếm gặp. Không phải tất cả bệnh nhân đều được làm đầy đủ cả hai xét nghiệm MS/MS và GC/MS (8/14 bệnh nhân có kết quả MS/MS; 13/14 có kết quả GC/MS), làm hạn chế tính đầy đủ của phân tích kết hợp.
• Thiết kế hồi cứu: Phụ thuộc vào tính đầy đủ của hồ sơ bệnh án lưu trữ, không kiểm soát được một số biến nhiễu.
• Không có phân tích gen: Nghiên cứu không thực hiện phân tích đột biến gen IVD để xác nhận và phân loại kiểu gen.

Từ phạm vi nghiên cứu, các hướng mở tiềm năng bao gồm: nghiên cứu với cỡ mẫu lớn hơn trên phạm vi đa trung tâm, kết hợp phân tích gen IVD, theo dõi tiên lượng dài hạn sau điều trị, và đánh giá hiệu quả của chương trình sàng lọc sơ sinh mở rộng trong phát hiện IVA.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận phù hợp làm tài liệu tham khảo cho các nhóm đối tượng sau:

• Sinh viên ngành Kỹ thuật Xét nghiệm Y học có thể tham khảo phần trình bày nguyên lý và quy trình vận hành MS/MS và GC/MS trong bối cảnh lâm sàng thực tế, đặc biệt phần Chương 2 (quy trình xét nghiệm) và Chương 3 (cách đọc và diễn giải kết quả).
• Sinh viên y khoa và bác sĩ nhi khoa có thể tham khảo Chương 1 về tổng quan RLCHBS, cơ chế bệnh sinh IVA, đặc điểm lâm sàng hai thể cấp tính và mạn tính gián đoạn, và quy trình chẩn đoán.
• Người thực hiện đề tài nghiên cứu về RLCHBS hoặc sàng lọc sơ sinh có thể tham khảo thiết kế nghiên cứu ca bệnh, tiêu chuẩn chọn bệnh nhân, và cách tổng hợp kết quả nhiều loại xét nghiệm.
• Nhân viên kỹ thuật phòng xét nghiệm hóa sinh làm việc với hệ thống MS/MS hoặc GC/MS có thể tham khảo các bước chuẩn bị mẫu, hóa chất và quy trình phân tích được mô tả chi tiết.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao 100% bệnh nhân IVA đều có C5 tăng trên MS/MS, nhưng không phải tất cả đều có GC/MS dương tính?

Trong nghiên cứu, 8/14 bệnh nhân được làm MS/MS và 100% trong số đó có tăng C5. Không phải thiếu độ nhạy GC/MS mà do 13/14 bệnh nhân được làm GC/MS với isovalerylglycine tăng ở 92% trường hợp. Sự không đồng đều về số bệnh nhân được làm từng xét nghiệm phản ánh thực tế lâm sàng hồi cứu, không phải sự khác biệt về độ nhạy của hai kỹ thuật.

2. Tỷ lệ nữ/nam trong nghiên cứu là 1,3 — điều này có mâu thuẫn với tính chất di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường không?

Không mâu thuẫn. Di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường về lý thuyết có tỷ lệ mắc bệnh tương đương ở cả hai giới (50/50), tuy nhiên với cỡ mẫu nhỏ (14 bệnh nhân), sự chênh lệch ngẫu nhiên là hoàn toàn có thể xảy ra. Tác giả ghi nhận tỷ lệ nữ 57%, nam 43% (tỷ lệ nữ/nam = 1,3) không có ý nghĩa thống kê với cỡ mẫu này.

3. Vì sao cần phân tích GC/MS sau khi đã có kết quả MS/MS dương tính với C5?

C5-carnitine (C5) trên MS/MS đại diện cho nhiều chất đồng phân khác nhau: isovalerylcarnitine (IVA), 2-methylbutyrylcarnitine (SBCADD), và pivaloylcarnitine (từ kháng sinh chứa acid pivalic). MS/MS không phân biệt được các chất đồng phân này. GC/MS phân tích acid hữu cơ niệu — phát hiện isovalerylglycine và acid 3-OH-isovaleric đặc hiệu cho IVA — là bước xác nhận bắt buộc để phân biệt IVA với SBCADD và loại trừ dương tính giả do thuốc.

4. Trong 14 bệnh nhân, có bao nhiêu trường hợp được phát hiện qua sàng lọc sơ sinh và bao nhiêu được phát hiện do có triệu chứng lâm sàng?

Nghiên cứu không phân tách rõ ràng tỷ lệ này trong văn bản. Tuy nhiên, nhóm trẻ dưới 1 tháng tuổi chiếm 79% (11/14 ca), đây là nhóm tuổi phù hợp với thời điểm sàng lọc sơ sinh. Chỉ có 1 bệnh nhân trên 1 tuổi (5 tuổi — bệnh nhân Coor Q) được chẩn đoán muộn, có thể thuộc thể mạn tính gián đoạn.

5. Kết quả acid glutamic tăng trên MS/MS có ý nghĩa chẩn đoán gì trong bệnh IVA?

Tác giả ghi nhận tăng acid glutamic ở 37,5% bệnh nhân (3/8) làm MS/MS. Đây được phân loại là "biến đổi khác không nhiều" — không phải chỉ số đặc hiệu chẩn đoán IVA. Các chỉ số đặc hiệu gồm C5 tăng (100%), tỷ lệ C5:C0, C5:C2, C5:C3 tăng, và giảm C0 (87,5%). Tăng acid glutamic có thể phản ánh trạng thái chuyển hóa bất thường nói chung trong các đợt mất bù.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của Nguyễn Thúy Nga mô tả có hệ thống đặc điểm hóa sinh của 14 bệnh nhân IVA tại Bệnh viện Nhi Trung ương giai đoạn 2018–2021, với hai trọng tâm là kết quả sàng lọc MS/MS và phân tích acid hữu cơ niệu bằng GC/MS. Kết quả cho thấy C5 tăng (100%), giảm C0 (87,5%) và tăng isovalerylglycine (92%) là các dấu ấn sinh hóa nhất quán trong nhóm bệnh nhân nghiên cứu, khẳng định tính đặc hiệu của quy trình kết hợp MS/MS và GC/MS trong chẩn đoán IVA. Bệnh biểu hiện chủ yếu ở nhóm sơ sinh dưới 1 tháng tuổi (79%), nhấn mạnh tầm quan trọng của sàng lọc sơ sinh mở rộng trong phát hiện sớm. Nghiên cứu đóng góp dữ liệu thực địa cho việc chuẩn hóa quy trình xét nghiệm và chẩn đoán IVA trong điều kiện lâm sàng tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TÔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Tồng quan về rối loạn chuyển hóa bấm sinh 1.1 Khải niệm Trong khấu phần ân binh thường cùa mồi người thường cỏ 3 thảnh phần chinh gồm: protein, lipid và carbohydrate. Khi đưa thức án vào cơ thê. dưới tác dộng cua nhiêu loại enzyme, hormone, receptor, protein vận chuyển và các yếu tố dồng vận (cofactor), chùng sè được chuyên hóa thành nâng lượng cung cấp cho các hoạt dộng sống hàng ngây. Rối loạn chuyên hóa bẩm sinh (Inborn Errors of Metabolism - IEM) là một thuật ngừ dược nêu lần đẩu bời Achibald Garrod (1902) de mỏ ta bệnh lý di truyền phân tứ do những rồi loạn về cấu trúc gen dần tới sự thiếu hụt khác nhau về các receptor, enzyme, cãc protein vận chuyên, hoặc các yếu tố dồng vận trong quả trinh chuyền hóa acid amin.

acid béo và acid hữu cơ. Dicu này dần tới sự thay dồi bắt thường trong cãc chu trình tống hợp hoặc thoái hóa cúa các chắt trong cơ thê. Từ dó tạo thanh cãc sán phàm bất thường gãy ngộ dộc cho tế bào. gày suy giam chức nâng cùa các cơ quan, thậm chí là gây tư vong.

Phẩn lớn các IEM đưực di truyền theo cách lận tự phát2. Cho đen nay. hơn 750 lỏi chuyên hóa bầm sinh đà dược mỏ tá5. c Enzyme/ Cofactor E I F Chẳt chuyển hóa độc Sơ dồ 1.1 Cơ sỡ sinh hóa cua bênh RLCHBS* -•c «4 ugc V Hl 4 1.2 Phàn loại Protein Carbonhydrate Lipid (Polysaccharide) Acid ainin Acid bẽo Monosaccharid Acid Sư dồ 1.2 Các chuyến hoá cư bân trong cư thề Cho đền nay.

hơn 1000 IEM khác nhau dã được xãc dinh6. Có nhiều cách phân loại RLCHBS nhưng cách phân loại theo hóa sinh bệnh hoc và sinh lý bệnh hoc có ỷ nghía thực tiền lâm sàng hơn cà vã dược sư dụng nhiều hiện nay.1 Theo hóa sình bệnh học RLCHBS dược chia thành 4 nhóm chính dựa trên sơ dỗ chuyên hóa cư ban: 1. RLCH protein (gồm RLCH acid amiiL RLCH acid hừu cơ. RLCH chu trinh ure) 3.

RLCH acid béo 4. Các RLCHBS khác Trong đó. RLCH acid hừu cơ lã nhôm bệnh do rối loạn chuyến hóa trung gian cỏ dặc trưng tăng các acid carboxylic (acid hừu cơ không cô nhóm amin) trong mâu. tích lùy bầt thường cãc chắt chuyên hỏa cua các acid hừu cơ và sự -c «4 ugc V Hl 5 tâng thái cua các acid hữu cư ra nước tiếu.

Hơn 65 bệnh acid hữu cơ cụ the (OAs) anh hương đến các con dường này dã được xác định s. bao gồm bệnh nước tiêu xi-rố phong (MSUD). nhiễm toan mâu isovaleric (IVA), propionic (PA) vã methylmalonic (MMA) (hoậc nhiễm toan niệu) 8. Trong dề tài này sè tập trung nghiên cứu về Isovaleric acidemia (IVA).1 Tổng quan về chuyến hóa acid hữu cư (OAỹ 1.2 Theo sinh lý bệnh học Các rối loạn gây anh hương den các con dường sinh hóa hoặc trao dôi chất.

Cụ thê, trong tế bào chất hoặc bào quan hoặc vận chuyên nội bào hoặc đổng yểu tổ có thế phố biến dối với một số lượng lớn tế bào hoặc cơ quan cỏ nhiều triệu chững da dạng hơn vã tinh trạng bệnh dồng mắc bao gốm nhiêu hộ thống cơ quan. Những rổì loạn này có thê dược phân thành ba nhóm nhó theo sinh lý bệnh học bao gồm: -c. Nliicm độc do kliicm khuyết trong con đường chuyền hóa trưng gian dần đến sự tich tụ các hợp chất độc hại gần khối chuyền hóa [vi dụ: khiếm khuyết chu trinh tuè (UCD). rỗi loạn acid amin].

Thiếu hụt trong sàn xuất hoặc sư dụng nâng lượng (vi dụ: rối loạn ty thê. rối loạn chuyền hóa glycogen, rối loạn oxy hóa acid béo (FAO)]. Các phàn tư phức hợp liên quan đến các bào quan (vi dụ: lysosome, peroxisome. Golgi vã mạng lưới nội chất) và các dồng yếu tố.