Khóa luận tốt nghiệp địa lý bước đầu tìm hiểu về tài nguyên rừng và chiến lược phát triển ngành lâm nghiệp tỉnh đăklăk giai đoạn 2001 2010

Khóa luận tốt nghiệp địa lý nghiên cứu tài nguyên rừng và chiến lược phát triển ngành lâm nghiệp tỉnh Đắk Lắk giai đoạn 2001-2010.

• Tác giả: Trần Thị Hồng Nga
• Người hướng dẫn: TS. Đinh Thị Quỳnh Như
• Trường học: Trường ĐHSP TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Địa lý
• Đề tài: Tìm Hiểu Tài Nguyên Rừng và Chiến Lược Phát Triển Ngành Lâm Nghiệp Tỉnh Đắk Lắk
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2003
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
• 1.1. Các khái niệm và định nghĩa
• 1.2. Cơ sở khoa học về tài nguyên rừng
• 1.3. Sự hình thành hệ sinh thái rừng
• 1.4. Tái sinh, phát triển và sinh trưởng của rừng
• 1.5. Những đặc điểm về hệ sinh thái rừng Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: TÀI NGUYÊN RỪNG Ở DAK LAK
• 2.1. Tổng quan về điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội tỉnh Dak Lak
• 2.2. Điều kiện dân cư và kinh tế - xã hội tỉnh Dak Lak
• 2.3. Đánh giá hiện trạng tài nguyên rừng ở Đăk Lak
• 2.4. Đánh giá hiện trạng khai thác gỗ và chế biến lâm sản tại tỉnh Dak Lak
• 2.4.1. Khai thác và sử dụng tài nguyên rừng
• 2.4.2. Tình hình khai thác gỗ trái phép
• 2.4.3. Sự suy giảm tài nguyên rừng
• 2.4.4. Các biện pháp bảo vệ rừng
• 3. CHƯƠNG 3: CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN NGÀNH LÂM NGHIỆP TỈNH DAK LAK, GIAI ĐOẠN 2001 - 2010
• 3.1. Dự báo về nhu cầu về rừng và lâm sản
• 3.2. Quan điểm và mục tiêu phát triển ngành lâm nghiệp Dak Lak
• 3.3. Định hướng phát triển lâm nghiệp Đăk Lăk giai đoạn 2001 - 2010
• 3.3.1. Định hướng xây dựng và phát triển 3 loại rừng
• 3.3.2. Định hướng phát triển và khai thác công nghiệp chế biến lâm sản
• 3.4. Những giải pháp cơ bản phát triển lâm nghiệp tỉnh Dak Lak giai đoạn 2001 - 2010
• 3.4.1. Giải pháp về tổ chức
• 3.4.2. Giải pháp về công nghệ
• 3.4.3. Giải pháp phát triển nguồn nhân lực
• 3.4.4. Giải pháp về cơ chế chính sách
• PHỤ LỤC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• GIẢI THÍCH CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG BÀI

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tài Nguyên Rừng Tỉnh Đắk Lắk

Tỉnh Đắk Lắk, với diện tích rừng lớn nhất cả nước, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế. Tài nguyên rừng không chỉ cung cấp gỗ mà còn là nơi sinh sống của nhiều loài động thực vật quý hiếm. Việc quản lý và bảo vệ tài nguyên rừng là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững cho tỉnh.

1.1. Đặc Điểm Tự Nhiên Của Tỉnh Đắk Lắk

Đắk Lắk có khí hậu nhiệt đới gió mùa, với nhiều loại rừng khác nhau như rừng tự nhiên và rừng trồng. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển đa dạng sinh học.

1.2. Vai Trò Của Tài Nguyên Rừng Trong Kinh Tế

Tài nguyên rừng đóng góp lớn vào nền kinh tế địa phương thông qua việc cung cấp lâm sản, tạo việc làm và bảo vệ môi trường sống cho cộng đồng.

II. Vấn Đề Suy Thoái Tài Nguyên Rừng Tại Đắk Lắk

Sự suy thoái tài nguyên rừng tại Đắk Lắk đang ở mức báo động. Nạn khai thác gỗ trái phép và sự phát triển không bền vững đã dẫn đến tình trạng giảm diện tích rừng nghiêm trọng. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn đến đời sống của người dân.

2.1. Nguyên Nhân Suy Thoái Tài Nguyên Rừng

Các nguyên nhân chính bao gồm khai thác gỗ trái phép, biến đổi khí hậu và sự phát triển đô thị hóa không kiểm soát.

2.2. Hệ Lụy Của Sự Suy Thoái

Sự suy thoái tài nguyên rừng dẫn đến mất cân bằng sinh thái, gia tăng thiên tai như lũ lụt và hạn hán, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân.

III. Giải Pháp Bảo Vệ Tài Nguyên Rừng Tại Đắk Lắk

Để bảo vệ tài nguyên rừng, cần có các giải pháp đồng bộ từ chính sách đến thực tiễn. Việc nâng cao nhận thức cộng đồng và áp dụng công nghệ hiện đại trong quản lý rừng là rất quan trọng.

3.1. Chính Sách Bảo Vệ Rừng

Cần xây dựng và thực hiện các chính sách bảo vệ rừng chặt chẽ, bao gồm việc xử lý nghiêm các hành vi khai thác trái phép.

3.2. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng

Tổ chức các chương trình giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của tài nguyên rừng và cách bảo vệ chúng.

IV. Chiến Lược Phát Triển Ngành Lâm Nghiệp Tỉnh Đắk Lắk

Ngành lâm nghiệp Đắk Lắk cần có chiến lược phát triển bền vững, kết hợp giữa bảo vệ tài nguyên và phát triển kinh tế. Việc áp dụng công nghệ mới và cải thiện quản lý rừng là rất cần thiết.

4.1. Định Hướng Phát Triển Ngành Lâm Nghiệp

Xác định các loại rừng cần phát triển và khai thác hợp lý, đảm bảo sự bền vững cho tài nguyên rừng.

4.2. Ứng Dụng Công Nghệ Trong Quản Lý Rừng

Sử dụng công nghệ thông tin và các phương pháp hiện đại để theo dõi và quản lý tài nguyên rừng hiệu quả hơn.

V. Kết Luận Về Tài Nguyên Rừng Tỉnh Đắk Lắk

Tài nguyên rừng Đắk Lắk là một nguồn lực quý giá, cần được bảo vệ và phát triển bền vững. Việc thực hiện các giải pháp bảo vệ và phát triển ngành lâm nghiệp sẽ góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh.

5.1. Tương Lai Của Tài Nguyên Rừng

Cần có những chính sách và hành động cụ thể để bảo vệ tài nguyên rừng, đảm bảo sự phát triển bền vững cho thế hệ tương lai.

5.2. Vai Trò Của Cộng Đồng Trong Bảo Vệ Rừng

Cộng đồng cần được khuyến khích tham gia vào các hoạt động bảo vệ rừng, từ đó nâng cao ý thức và trách nhiệm với tài nguyên thiên nhiên.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Bước đầu tìm hiểu về tài nguyên rừng và chiến lược phát triển ngành lâm nghiệp tỉnh Đắk Lắk giai đoạn 2001 - 2010" được tác giả Trần Thị Hồng Nga thực hiện năm 2003 dưới sự hướng dẫn của TS. Đinh Thị Quỳnh Như tại Khoa Địa lý, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh.

Đề tài xuất phát từ thực tiễn địa lý - kinh tế: Đắk Lắk là tỉnh có diện tích tự nhiên và diện tích rừng lớn nhất cả nước (thời điểm nghiên cứu gần 1,9 triệu ha, trong đó đất có rừng chiếm hơn một nửa). Rừng Đắk Lắk không chỉ là nguồn cung cấp lâm sản cho nền kinh tế quốc dân và các tỉnh Tây Nguyên, mà còn giữ chức năng phòng hộ môi trường trọng yếu đối với vùng Nam Trung Bộ và miền Nam. Tuy nhiên, trong thập niên 1990 - 2000, tài nguyên rừng tại địa phương đã suy thoái nghiêm trọng cả về diện tích lẫn trữ lượng gỗ do nhiều tác động nhân sinh phức tạp, khiến thiên tai hạn hán và lũ lụt gia tăng. Bên cạnh mục tiêu giải quyết vấn đề thực tiễn, tác giả lựa chọn đề tài nhằm tích lũy kiến thức địa lý địa phương phục vụ trực tiếp cho công tác giảng dạy sau này.

Mục đích nghiên cứu bao gồm: củng cố và vận dụng tri thức địa lý vào đời sống kinh tế - xã hội; đánh giá tổng hợp hiện trạng tài nguyên rừng tự nhiên và rừng trồng của tỉnh Đắk Lắk; tìm hiểu định hướng chiến lược phát triển ngành lâm nghiệp giai đoạn 2001 - 2010.

Nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản xác định cụ thể qua 5 nội dung:

1. Xác định cơ sở khoa học của việc đánh giá tài nguyên rừng.
2. Tìm hiểu công tác khảo sát, đánh giá các loại tài nguyên rừng của tỉnh.
3. Tìm hiểu hiện trạng khai thác gỗ và lâm sản của địa phương.
4. Phân tích nguyên nhân suy thoái tài nguyên rừng trong những năm qua nhằm đề xuất các biện pháp bảo vệ, ngăn chặn tình trạng suy thoái.
5. Xác định chiến lược phát triển ngành lâm nghiệp trong giai đoạn 2001 - 2010 phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Đắk Lắk.

Đối tượng nghiên cứu chính là tài nguyên rừng (rừng tự nhiên và rừng trồng), tập trung vào khía cạnh thực vật rừng. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát toàn bộ địa bàn tỉnh Đắk Lắk (theo địa giới hành chính thời điểm 2002 - 2003, bao gồm cả không gian tỉnh Đắk Nông hiện nay). Phạm vi thời gian theo dõi dữ liệu thực tế tập trung từ năm 1995 đến năm 2002, với tầm nhìn định hướng chiến lược đến năm 2010.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận vận dụng các khái niệm kinh tế tài nguyên và môi trường học làm nền tảng lý thuyết:

• Khái niệm tài nguyên: Tài nguyên thiên nhiên được chia thành tài nguyên vô hạn và tài nguyên hữu hạn; trong đó tài nguyên hữu hạn gồm tài nguyên tái tạo được (RR - Renewable Resource: đất, nước, sinh vật, không khí) và tài nguyên không tái tạo được (ER - Exhaustible Resource: khoáng sản, thông tin di truyền). Tác giả lưu ý tính chất phân chia này chỉ mang tính tương đối vì tài nguyên tái tạo có thể bị cạn kiệt nếu khai thác quá mức.
• Khái niệm môi trường và hệ sinh thái: Tiếp cận định nghĩa môi trường từ Ngân hàng Thế giới (WB, 1980), Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP), Điều 1 Chương I Luật Bảo vệ Môi trường Việt Nam năm 1994, định nghĩa của Hội nghị quốc tế ngôn ngữ Pháp (1976), cùng các quan điểm của F. Botiere (1971), I.P. Gerasimov (1972) và định nghĩa hệ sinh thái của P. Tanghe.
• Khung lý thuyết sinh thái rừng của GS.TS. Thái Văn Trừng: Khóa luận áp dụng hệ thống phân tích 5 nhóm nhân tố sinh thái hình thành hệ sinh thái rừng, gồm: địa lý - địa hình, khí hậu - thủy văn, thổ nhưỡng, khu hệ thực vật, sinh vật và con người.

Về mặt phương pháp luận, tác giả triển khai nghiên cứu dựa trên 6 quan điểm:

• Quan điểm hệ thống lãnh thổ;
• Quan điểm tổng hợp;
• Quan điểm môi trường sinh thái;
• Quan điểm lịch sử viễn cảnh;
• Quan điểm phát sinh;
• Quan điểm quản lý rừng bền vững (dựa trên 3 trụ cột: bền vững môi trường, bền vững xã hội, bền vững kinh tế).

Các phương pháp nghiên cứu kỹ thuật bao gồm:

• Phương pháp điều tra thực địa: Khảo sát thực tế, tiếp cận và ghi nhận dữ liệu từ các cơ quan quản lý chuyên ngành tại địa phương.
• Phương pháp phân tích - tổng hợp thống kê: Thu thập, phân loại, tính toán, xử lý chuỗi số liệu thứ cấp từ văn phòng.
• Phương pháp biểu đồ, bản đồ: Sử dụng hệ thống bản đồ tự nhiên, bản đồ kinh tế - xã hội và bản đồ du lịch tỉnh Đắk Lắk để phân tích không gian phân bố tài nguyên.

Nguồn dữ liệu của đề tài được cung cấp trực tiếp từ các cơ quan ban ngành tỉnh Đắk Lắk: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chi cục Phát triển lâm nghiệp, Sở Lâm nghiệp, Sở Khoa học Công nghệ và Môi trường tỉnh Đắk Lắk, cùng các tài liệu thống kê chuyên ngành lâm nghiệp.

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Cơ sở lý luận của việc nghiên cứu đề tài

Chương này trình bày hệ thống hóa cơ sở khoa học về tài nguyên rừng và mối liên hệ sinh thái. Rừng được định nghĩa là một hệ sinh thái trong đó các loại cây gỗ chiếm vai trò ưu thế, cấu thành từ các chất vô cơ, chất hữu cơ và sinh vật sống (sinh vật tự dưỡng và sinh vật dị dưỡng gồm sinh vật tiêu thụ bậc 1, 2, 3 và sinh vật phân hủy). Hệ thống vận hành thông qua dòng năng lượng (thực vật chỉ hấp thụ khoảng 1% bức xạ mặt trời để quang hợp) và chu trình sinh địa hóa khép kín.

Năm nhóm nhân tố hình thành hệ sinh thái rừng theo GS.TS. Thái Văn Trừng được phân tích chi tiết:

• Nhóm địa lý - địa hình (vĩ độ, kinh độ, độ cao, sườn dốc) chi phối gián tiếp;
• Nhóm khí hậu - thủy văn giữ vai trò chủ đạo quyết định hình dạng và cấu trúc;
• Nhóm thổ nhưỡng quyết định sự phân bố loài;
• Khu hệ thực vật quyết định nguồn gốc phát sinh;
• Nhóm sinh vật và con người tác động trực tiếp hai chiều (phá hủy hoặc cải tạo, phục hồi).

Về mặt cấu trúc, rừng được phân tích qua các chỉ tiêu: thành tố, phân tầng, mật độ, tuổi, độ tàn che và độ che phủ. Quá trình tái sinh rừng diễn ra dưới 3 hình thức sinh học (hạt, chồi, thân ngầm) và được can thiệp bằng 3 phương thức lâm sinh: tái sinh tự nhiên, tái sinh nhân tạo và xúc tiến tái sinh tự nhiên. Khái quát về hệ sinh thái rừng Việt Nam cho thấy sự phong phú đặc trưng của rừng nhiệt đới với khoảng 12.000 loài thực vật (1.800 loài làm dược liệu, 600 loài cho tanin, 500 loài tinh dầu, 76 loài cho nhựa thơm, 260 loài cho dầu béo), nhưng đang suy thoái nghiêm trọng khi mất hơn 5 triệu ha rừng trong vòng 40 năm.

Chương II: Tài nguyên rừng ở Đắk Lắk

Chương II tập trung phân tích thực trạng điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và tài nguyên rừng Đắk Lắk đến năm 2002. Địa hình tỉnh chia làm 4 dạng: miền núi (núi cao Chư Yang Sin 2.442 m, Chư Sên 600 - 700 m); cao nguyên (Đắk Mil - Đắk Nông 500 - 900 m, M'Đrắk 450 - 500 m, Buôn Ma Thuột 300 - 800 m); bình nguyên Ea Súp (200 - 300 m); vùng thấp trũng Lắk (400 - 500 m). Khí hậu chia thành 3 vùng mưa: cao nguyên Đắk Nông (3.200 mm), trung tâm Đắk Lắk (1.600 mm), M'Đrắk và Đông Krông Búk (1.757 mm). Hệ thống thủy văn gồm lưu vực sông Sêrêpôk (340 km qua tỉnh), sông Đồng Nai (3.462 km² qua tỉnh) và sông Ba (1.500 km² qua tỉnh). Đất đai gồm 8 nhóm chính, trong đó đất xám chiếm 763.485 ha và đất đỏ bazan chiếm 704.494 ha.

Dân số Đắk Lắk tăng từ 350.000 người (năm 1975) lên gần 1,9 triệu người (năm 2000), chủ yếu do di dân cơ học với 44 dân tộc sinh sống (người Kinh 65%, Êđê 10,2%, Gia Rai 10%, M'Nông 4,8%). Tình trạng di dân tự do bình quân mỗi năm từ 2.000 - 3.000 hộ (trên 10.000 người), cộng với cơn sốt giá cà phê giai đoạn 1995 - 1999 (diện tích cà phê tăng vọt từ 69.641 ha năm 1990 lên 259.030 ha năm 2000; hồ tiêu tăng từ 822 ha lên 6.095 ha; cao su tăng từ 13.975 ha lên 26.000 ha) đã tạo áp lực phá rừng gay gắt.

Theo số liệu điều tra năm 2002, diện tích đất lâm nghiệp và rừng toàn tỉnh là 1.132.548 ha (chiếm 57,9% diện tích tự nhiên). Không gian rừng phân bố trên 7 vùng sinh thái:

STT	Vùng sinh thái rừng	Diện tích tự nhiên (ha)	Diện tích rừng (ha)	Tỷ trọng diện tích rừng toàn tỉnh (%)
1	Bình nguyên Ea Súp	481.797	326.173	32,06
2	Cao nguyên Buôn Ma Thuột - Krông Búk - Ea H'Leo	316.173	91.166	8,96
3	Cao nguyên M'Đrắk	309.057	88.779	8,72
4	Vùng trũng Krông Pắc - Lắk	281.662	135.583	13,32
5	Cao nguyên Đắk Mil - Đắk Nông	390.868	255.406	25,09
6	Miền núi cao Chư Yang Sin	77.896	65.000	6,39
7	Đồi núi Rlang Dịa	75.848	55.735	5,48

Tổng trữ lượng gỗ toàn tỉnh ước đạt 108 triệu m³ và 1 tỷ cây tre nứa (riêng trữ lượng rừng gỗ tự nhiên đạt 94.414.972 m³ trên diện tích 836.733,9 ha). Trữ lượng tập trung chủ yếu ở cấp III (151 - 225 m³/ha) chiếm 53%, cấp IV (266 - 300 m³/ha) chỉ còn khoảng 4%. Bình quân diện tích rừng đạt 0,53 ha/người và trữ lượng gỗ đạt 56,8 m³/người. Rừng trồng đạt 10.908,6 ha với trữ lượng 611.000 m³, năng suất còn thấp (8 - 12 m³/ha/năm).

Phân loại theo công năng sử dụng:

• Rừng đặc dụng: 10 khu bảo tồn thiên nhiên và di tích với 204.574 ha (Vườn quốc gia Yok Đôn 58.000 ha, Chư Yang Sin 59.957 ha, Tà Đùng 8.092 ha, Hồ Lắk 12.744 ha, Cư M'gar/Cư H'lâm 17.360 ha, Ea Sô 27.000 ha, Nam Nung 10.849 ha, Dray Sáp 4.155 ha, Ea H'Leo 100 ha, Lâm viên Ea Kao).
• Rừng phòng hộ: 7 khu vực đầu nguồn xung yếu với 429.936 ha (Sêrêpôk 6.000 ha, biên giới 35.679 ha, Quốc lộ 14 là 14.220 ha, Thác Mơ 40.600 ha, Krông Năng 11.778 ha, phòng hộ công trình thủy lợi - thủy điện 72.760 ha, sườn dốc núi cao 172.000 ha).
• Rừng sản xuất: Diện tích 423.134 ha (chiếm 37,4% diện tích rừng quy hoạch). Toàn tỉnh có 974 tiểu khu rừng sản xuất, nhưng theo đề án quản lý có tới 688 tiểu khu phải đóng cửa, chỉ còn 286 tiểu khu tiếp tục khai thác.

Về các kiểu rừng: Rừng kín thường xanh chiếm 836.733,9 ha (trữ lượng 300 - 350 m³/ha); rừng thưa rụng lá (rừng khộp họ Dầu) phân bố tập trung tại Ea Súp (tán che 0,2 - 0,4, cao 20 - 25 m, trữ lượng 50 - 60 m³/ha, tăng trưởng 2,1%/năm); rừng tre nứa chiếm 81.202,7 ha (nứa lá nhỏ 9.000 - 12.000 cây/ha, nứa lá to 3.000 - 4.000 cây/ha); rừng non tái sinh và thảm cỏ tự nhiên (chủ yếu ở M'Đrắk). Khu hệ động vật ghi nhận 93 loài thú (26 họ, 16 bộ), 197 loài chim (46 họ, 18 bộ); có 32 loài động vật có xương sống cạn quý hiếm Đông Dương, 17 loài trong Sách đỏ IUCN, cùng đàn voi thuần dưỡng trên 100 cá thể (tại Buôn Đôn, Lắk, Krông Bông).

Chương III: Chiến lược phát triển ngành lâm nghiệp tỉnh Đắk Lắk, giai đoạn 2001 - 2010

Chương này trình bày các nội dung chiến lược định hướng ngành lâm nghiệp Đắk Lắk trong giai đoạn 10 năm:

• Dự báo nhu cầu và sử dụng đất: Phân tích gia tăng dân số, nhu cầu gỗ gia dụng, củi đốt và quy hoạch quỹ đất phát triển lâm nghiệp bền vững.
• Quan điểm và mục tiêu: Bảo vệ nghiêm ngặt diện tích rừng tự nhiên hiện có, kết hợp hài hòa mục tiêu kinh tế - xã hội với cân bằng sinh thái; cơ cấu lại ba loại rừng; hạn chế xuất khẩu gỗ thô, chuyển dần sang chế biến tinh sâu.
• Lộ trình đóng cửa rừng: Đến giai đoạn 2006 - 2010 tiến tới đóng cửa hoàn toàn việc khai thác gỗ rừng tự nhiên, chuyển hẳn sang khai thác gỗ rừng trồng và lâm sản ngoài gỗ.
• Hệ thống 4 nhóm giải pháp cơ bản:
  1. Giải pháp tổ chức: Sắp xếp lại hệ thống lâm trường quốc doanh, củng cố lực lượng kiểm lâm, chuyển đổi các ban quản lý rừng theo hướng tinh gọn và phân cấp trách nhiệm.
  2. Giải pháp công nghệ: Ứng dụng kỹ thuật nuôi cấy mô để tuyển chọn giống cây lâm nghiệp có năng suất cao, thâm canh rừng trồng để nâng năng suất vượt mức 8 - 12 m³/ha/năm; đổi mới công nghệ cưa xẻ, chế biến gỗ nhằm tiết kiệm nguyên liệu và giảm phế liệu.
  3. Giải pháp phát triển nguồn nhân lực: Đào tạo đội ngũ cán bộ kỹ thuật lâm sinh, bồi dưỡng khuyến lâm cho đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ; nâng cao dân trí và giải quyết sinh kế thay thế cho phương thức du canh du cư.
  4. Giải pháp về cơ chế chính sách: Đẩy mạnh giao đất khoán rừng cho hộ gia đình và cộng đồng buôn làng; thực thi chính sách hưởng lợi rõ ràng từ rừng; hỗ trợ tài chính dài hạn và kiểm soát chặt chẽ tình trạng di dân tự do; gắn quy hoạch lâm nghiệp với chương trình định canh định cư.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp và phản ánh hệ thống số liệu toàn diện về tài nguyên rừng tỉnh Đắk Lắk giai đoạn 1995 - 2002:

• Hệ thống hóa hiện trạng diện tích rừng và đất lâm nghiệp đạt 1.132.548 ha, chiếm 57,9% diện tích tự nhiên của tỉnh; tổng trữ lượng gỗ đạt 108 triệu m³ và 1 tỷ cây tre nứa.
• Phân tích chi tiết cấu trúc phân bố không gian qua 7 vùng sinh thái rừng, chỉ rõ bình nguyên Ea Súp (32,06%) và cao nguyên Đắk Mil - Đắk Nông (25,09%) là hai địa bàn chiếm hơn 57% diện tích rừng toàn tỉnh.
• Thống kê cơ cấu 3 loại rừng: xác định hiện trạng 10 khu bảo tồn thiên nhiên đặc dụng (204.574 ha) và 7 khu vực rừng phòng hộ (429.936 ha).
• Phân tích sâu mối quan hệ nhân quả giữa hiện tượng suy thoái tài nguyên rừng với các biến động kinh tế - xã hội địa phương: tình trạng di dân tự do (2.000 - 3.000 hộ/năm) và làn sóng mở rộng diện tích cà phê quy mô lớn (tăng gần 190.000 ha trong 10 năm).
• Đóng góp thực tiễn của khóa luận là trình bày cụ thể lộ trình đóng cửa rừng tự nhiên (đóng 688 tiểu khu rừng sản xuất và tiến tới ngừng khai thác hoàn toàn trong giai đoạn 2006 - 2010), đi kèm hệ sinh thái 4 nhóm giải pháp (tổ chức, công nghệ, nhân lực, chính sách) bám sát các báo cáo chiến lược của ngành lâm nghiệp tỉnh Đắk Lắk.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận được hoàn thành bởi một sinh viên đại học sư phạm, do đó tác giả đã tự nhận định những hạn chế nhất định về trình độ nhận thức thực tế và kinh nghiệm chuyên sâu trong lĩnh vực lâm học.

Các hạn chế cụ thể được văn bản chỉ rõ:

• Công trình chủ yếu dựa trên nguồn dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ các cơ quan hành chính và lâm trường, chưa có điều kiện tự đo đếm, khảo sát thực nghiệm sinh khối hay cấu trúc tầng tán độc lập trên thực địa.
• Dữ liệu về tốc độ tăng trưởng sinh khối của rừng Đắk Lắk chưa được điều tra nghiên cứu toàn diện tại thời điểm viết, mà phải kế thừa từ các công trình nghiên cứu trước đó của Trường Đại học Tây Nguyên và Lâm trường Ea Súp (ghi nhận rừng khộp tăng trưởng ~2,1%/năm, rừng thường xanh khu vực Đắk Nông - Đắk R'lấp tăng trưởng ~3,5%/năm).

Hướng mở nghiên cứu tiếp:

• Cần có các khảo sát định lượng chuyên sâu về trữ lượng và chu kỳ sinh trưởng của từng phân loài thực vật rừng trên địa bàn.
• Theo dõi và đánh giá tác động sau khi tỉnh Đắk Lắk chia tách địa giới hành chính (thành lập tỉnh Đắk Lắk và Đắk Nông vào đầu năm 2004) đối với công tác quy hoạch, cũng như kiểm chứng kết quả thực hiện lộ trình đóng cửa rừng tự nhiên giai đoạn 2006 - 2010.

Giá trị tham khảo

Bản khóa luận mang giá trị tham khảo học thuật hữu ích cho sinh viên chuyên ngành Địa lý, Sư phạm Địa lý, Quản lý Tài nguyên - Môi trường và Kinh tế Lâm nghiệp.

Các phần nội dung có giá trị tham chiếu cao bao gồm:

• Dữ liệu địa lý tổng hợp về 7 vùng sinh thái rừng Đắk Lắk và hiện trạng tài nguyên rừng nguyên trạng năm 2002 - thời điểm trước khi địa bàn tỉnh Đắk Lắk cũ được chia tách thành hai tỉnh Đắk Lắk và Đắk Nông.
• Tài liệu lưu trữ về hiện trạng các vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên và khu rừng phòng hộ thời kỳ 2000 - 2002 (như Yok Đôn, Chư Yang Sin, Tà Đùng, Nam Nung, Ea Sô, Dray Sáp...).
• Bức tranh toàn cảnh về tác động của làn sóng di dân cơ học và mở rộng diện tích cây công nghiệp (cà phê, cao su, hồ tiêu) đối với diễn thế tài nguyên rừng Tây Nguyên giai đoạn 1990 - 2002.

Câu hỏi thường gặp

1. Tài nguyên rừng tỉnh Đắk Lắk được phân bố theo những vùng sinh thái nào và khu vực nào có diện tích rừng lớn nhất?
Tài nguyên rừng Đắk Lắk năm 2002 được phân chia theo 7 vùng sinh thái: Bình nguyên Ea Súp, Cao nguyên Buôn Ma Thuột - Krông Búk - Ea H'Leo, Cao nguyên M'Đrắk, Vùng trũng Krông Pắc - Lắk, Cao nguyên Đắk Mil - Đắk Nông, Miền núi cao Chư Yang Sin, và Đồi núi Rlang Dịa. Trong đó, Bình nguyên Ea Súp có diện tích rừng lớn nhất với 326.173 ha (chiếm 32,06% diện tích rừng toàn tỉnh), tiếp theo là Cao nguyên Đắk Mil - Đắk Nông với 255.406 ha (chiếm 25,09%).

2. Hai nhóm đất chính nào có diện tích lớn nhất tại Đắk Lắk và đóng vai trò gì đối với phát triển lâm nghiệp?
Đắk Lắk có 8 nhóm đất chính, trong đó hai nhóm chiếm diện tích lớn nhất là nhóm đất xám (763.485 ha) và nhóm đất đỏ (704.494 ha). Đất xám là nền tảng phân bố của rừng khộp (vùng Ea Súp), trong khi nhóm đất đỏ (đặc biệt là đất đỏ bazan) gắn liền với thảm rừng thường xanh trên đồi núi và là đối tượng đất đai bị chuyển đổi nhiều nhất sang trồng cây công nghiệp (cà phê, cao su, tiêu).

3. Đâu là những nguyên nhân chính khiến tài nguyên rừng Đắk Lắk suy giảm nghiêm trọng giai đoạn 1990 - 2000?
Nguyên nhân chủ yếu được văn bản xác định là do sự gia tăng dân số cơ học đột biến (di dân tự do hàng năm từ 2.000 - 3.000 hộ với hơn 10.000 người), việc phá rừng làm nương rẫy, tình trạng khai thác lâm sản trái phép, và đặc biệt là việc ồ ạt phá rừng trồng cây công nghiệp trong giai đoạn "cơn sốt cà phê" (1995 - 1999) khiến diện tích cà phê tăng vọt từ 69.641 ha lên 259.030 ha.

4. Lộ trình đóng cửa rừng tự nhiên của tỉnh Đắk Lắk được tác giả đề cập như thế nào?
Toàn tỉnh có 974 tiểu khu quy hoạch rừng sản xuất. Theo đề án quản lý, tỉnh sẽ thực hiện đóng cửa 688 tiểu khu rừng sản xuất, chỉ duy trì khai thác tại 286 tiểu khu. Đến giai đoạn 2006 - 2010, tỉnh sẽ tiến tới đóng cửa hoàn toàn việc khai thác gỗ rừng tự nhiên, chuyển hướng sang khai thác gỗ rừng trồng.

5. Khóa luận ghi nhận đàn voi thuần dưỡng tại Đắk Lắk có số lượng bao nhiêu và phân bố ở đâu?
Văn bản ghi nhận tại các khu vực Bản Đôn, Hồ Lắk và Krông Bông có đàn voi thuần dưỡng với số lượng trên 100 con, là một trong những nét đặc trưng sinh học và văn hóa nổi bật của tỉnh.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Trần Thị Hồng Nga đã hệ thống hóa bức tranh toàn cảnh về tài nguyên rừng tỉnh Đắk Lắk trong giai đoạn chuyển biến 1995 - 2002, kết hợp chặt chẽ giữa cơ sở lý luận sinh thái của GS.TS. Thái Văn Trừng với chuỗi số liệu thực tế của địa phương. Nghiên cứu chỉ rõ hiện trạng phân bố trên 7 tiểu vùng sinh thái, đánh giá nguyên nhân suy thoái do áp lực dân số và mở rộng cây công nghiệp, đồng thời phản ánh khách quan định hướng chiến lược đóng cửa rừng tự nhiên giai đoạn 2001 - 2010. Công trình là tư liệu tham khảo có giá trị tư liệu lịch sử - địa lý phục vụ nghiên cứu và giảng dạy về địa lý địa phương vùng Tây Nguyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận của việc nghiên cứu tài nguyên rừng va chiến lược phát triển ngành lâm nghiệp giai đoạn 2001- 2010 Chương 2: Tài nguyên rừng của tinh Dak Lak. Chương 3: Chiến lược phát triển ngành lâm nghiệp Dak Lak giai đoạn 2001-2010. Phần 3: Kết luận va dé xuất Ngoài các phan chính thi kết cấu của khoa luận còn có lời nói dau, lời cảm ơn, bảng phụ lục, tải liệu tham khảo. SVTH: TRẢN THỊ HỎNG NGA Trang 8 Khoá luận tốt nghiệp GVHD: TS ĐINH THỊ QUYNH NHƯ PHAN II: PHAN NOI DUNG CHUONG | CO SO LY LUAN CUA VIEC NGHIEN CUU DE TAI 1.

CAC KHÁI NIỆM VA ĐỊNH NGHĨA 1.1 KHÁI NIÊM VE TÀI NGUYÊN Tai nguyên là toản bộ các nguôn lực dùng dé phát triển kinh tế - xã hội của một quốc gia. Các nguồn lực được khai thác từ môi trường thiên nhiên được gọi là tài nguyên thiên nhiên (hay vôn tự nhiên), từ môi trường kinh tế xã hội được gọi là tải nguyên nhân tạo (hay vốn nhân tạo), von dau tư khoa học ky thuật của con người. Tai nguyên thiên nhiên thường được chia làm hai nhóm: tài nguyên vô hạn va tài nguyên hữu hạn. Các vấn dé môi trường hiện nay liên quan dén tải nguyên thiên nhiên hữu han hơn tải nguyên thiên nhiên vô hạn.

Tải nguyên thiên nhiên hữu hạn được chia lam hat loại: loại tai tao được (RR) va loại không tái tạo được (ER). RR (Renwable Resource): là loại tài nguyên thiên nhiên có thê tự duy trì hoặc tự bd sung liên tục, nếu được quản lý hợp lý: bao gồm dat, nước, sinh vật, không khi. ER (Exhaustible Resource): là những loại tài nguyên thiên nhiên sẽ bị cạn kiệt hoặc hoản toàn biến đối sau khi sử dụng di lả sử dụng hợp ly như khoáng sản, các thông tin di truyền. Su phân biệt thánh hai loại tài nguyên tái tạo được va tải nguyên không tai tạo được trên đây chỉ là tương đối RR có thé bị cạn kiệt nếu str dụng không hợp ly, chang hạn như tinh trang dat đai bị sa mạc hoa, tinh trạng điệt chúng của các loại sinh vật.

ER cũng có thé được phục hôi (với ý nghĩa tương đối) nhờ khảm phá ra các quặng mỏ mới, tiễn bộ khoa học kỹ thuật chophép tái chế tài nguyên khoáng sản từ các vật liệu tự cấp trở nên khả thi về mat kinh tế. Có rat nhiều định nghĩa khác nhau vẻ môi trường. Mỗi tô chức quốc tế cd một cách định nghĩa khác nhau về môi trường như các định nghĩa sau: - Ngân hang thé giới (WB 1980): môi trường là tông hợp những nhân tố vật lý, hoá học, sinh học, kinh tế - xã hội. Có tác động tới một cá SVTH: TRAN THỊ HỎNG NGA Trang 9 Khoá luận tốt nghiệp GVHD: TS ĐINH THỊ QUỲNH NHƯ thé, một quan thé hoặc một cộng đồng.

Những nhân tố nảy bao gom ca quan lý hợp lý việc sử dung, duy tri các tai nguyên phục vụ sự phon vĩnh của loai người hiện nay va ca những thé hệ trong tương lai. Môi trường hiểu theo nghĩa nảy bao gôm cả sinh thái học, ngươi, y té, xã hội va ca bao hộ lao đông, 6 nhiễm không khí, nước, đất, nơi cư tri của sinh vật, đặc biệt là các loai quý hiếm, bảo vệ mỳ quan, chống xói mon. Hơn nữa, theo quan điểm nêu trên ta không thé cách ly tải nguyên môi trường. Vì vậy, môi trường được coi là một hệ thông tông hợp các tải nguyên, bao gồm cả con người vả hoạt động quản lý môi trường của con nguci.

-- Chương trình quản lý môi trường của LHQ (UNEP): môi trường bao gồm các yêu tổ vật lý, hoá hoc, sinh học, xã hội, kinh tế tác động đến con người. Con người là trung tâm của môi trường. Không có con người không có môi trường. : - Luật bảo vệ môi trường Việt Nam (Dieu 1, Chương | Bộ Luật bảo vệ môi trường nam 1994): môi trường bao gồm các yếu tổ tự nhiên va yếu t6 vật chất nhân tạo, quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng tới đời sống sản xuất, sự tôn tại và phát triển của con người và thiên nhiên, - Hội nghị quốc tế ngôn ngừ Pháp (1976): môi trường lả tập hợp, thời điểm đã cho, các nhân tô vật lý, hoá học, sinh vật và các nhân tô xã hội.

Có thể có một hậu quả trực tiếp hay gián tiếp, trước mắt hay lâu dải đôi với các sinh vật sông và các hoạt động của con người. Đây được xem như định nghĩa chính thức ở Pháp. - Ngoài ra còn có nhiêu định nghĩa khác nhau về môi trường do các nhà khoa học đưa ra như: F Botiere (1971), IP Gerasimov( 972). L3 ĐINH NGHĨA HE SINH THÁI P.Tanghe định nghĩa hệ sinh thái như là một tập hợp tat cả các sinh vật hợp thành quan xã.

Các sinh vật đó va mối quan hệ giữa chúng với môi trường, những cái đó hợp lại thành hệ sinh thái. Nói một cách khái quát: hệ sinh thái là một hệ động thái tông hợp của các loại động vật, thực vật vả nơi sống câu trúc nên hệ chức năng trong mối tương tác giữa vật chất và nắng lượng. Cân băng hệ sinh thái: hay còn gọi la cân băng thiên nhiên (balance of nature) tức la trang thai ma số lượng tương đối của các cá thé, của các quân thé sinh vật van giữ được théôn định tương đối. Điều đỏ đã làm cho tông lượng toàn hệ Ôn định tương đối.

Thê én định biểu hiện sự tương quan về số lượng các loài, về chất lượng, vẻ quá trình chuyển hoá năng lượng, về thực phẩm của toàn hệ. Nếu như cân bang bị phá vỡ thì hệ sẽ phải thay đối. Cân bảng mới phải được thiết lập lại. Va tat nhiên cân bảng mới nay có thé tốt, cũng có thé SVTH: TRAN THỊ HỎNG NGA Trang 10 Khoá luận tốt nghiệp GVHD: TS ĐINH THỊ QUỲNH NHƯ không tốt cho xu hướng tiên hoá.

lý đo để sự cân bảng sinh thái bị phá vỡ đó lá có thé do nhiều nguyên nhân, nhưng quy tụ lại thì có hai yếu tô la tự nhién và nhân tạo 1.4 DA ĐANG SINH La một khái niệm nói lên sự phong phú vẻ nguôn gen, loại sinh vật trong hệ sinh thái và các hệ sinh thái trong tự nhiên. Trong một hệ sinh thái môi trường, số lượng các giống các loải nhiều, tức là các hệ gen cảng nhiêu thi tính đa dang sinh học cảng cao. Một hệ sinh thai nao do néu là số lượng ca thé rat đông nhưng nguồn gen rất it, thì da dang sinh học thấp hay nghẻo. CƠ SỞ KHOA HỌC VE TÀI NGUYÊN RUNG N VE RU Rừng là một hệ sinh thai, trong đó các loại cây gỗ chiếm vai trò ưu thé Hệ sinh thái rừng bao gôm các thành phan sau: - Những chat vô cơ (C, N, COs, HO.) tham gia vào chu trình san xuất vật chất - Những chất hữu cơ (Protein, gluxid, lipid, các chất min.) liên kết các phân hữu sinh và vô sinh.

- Sinh vật sống là thành phần sống của hệ sinh thái. Xét quan hệ dinh đường thì có hai thánh phan tự dưỡng va dị dưỡng. Sinh vật tự dưỡng: chủ yếu là cây xanh chuyển hoa quang nang thanh hoá nang nhờ quá trình quang hợp. Trong hệ sinh thái rừng, cây xanh chủ yếu lả cây loại gỗ, giữ vai trò quan trọng trong việc tích trừ sinh khối, tạo ra sản lượng rừng.

Sinh „vật dị đường: chức nang cơ bản của chúng là sử dụng va phân huỷ các chất hữu cơ phức tạp do sinh vật tự đường sản xuất ra. Sinh vật dị đường chia lam hai nhóm: + Sinh vật tiêu thụ: lả sinh vật an các loại sinh vật khác. Sinh vat tiêu thụ được chia lam 3 loại. Sinh vật tiêu thụ bậc 1: 1a sinh vật ăn trực tiếp các loại sinh vật sản xuất.

Ví dụ: trâu, bd ăn cỏ, hươu, nai voi ăn các loại cây trong rừng. Sinh vật tiêu thụ bậc 2: là sinh vật ăn các loạt sinh vật tiêu thụ bậc một. Bao gôm các động vat ăn thịt. Sinh vật tiêu thụ bậc 3: là sinh vật ăn thịt các sinh vật tiêu thụ bậc hai.

Bao gồm các loài ve, giun san sống kí sinh trong các loài động vat khác SVTH: TRAN THỊ HỎNG NGA Trang 11 Khoá luận tốt nghiệp GVHD: TS ĐINH THỊ QUỲNH NHƯ + Sinh vật phân huy: nhóm sinh vật này phân huỷ các hợp chất hữu cơ, hap thụ phan san pham, phan huy va phan giải các chat vô cơ, cung cap cho sinh vat san xuat. Thanh phan chu yêu của nhóm nay là vi khuan, nam,la cay, hoa qua của cây rừng rụng xuống đất được sinh vật phân huỷ, tao ra chat mun làm cho dat ngay cảng có đô phi cao hơn s® Dong năng lượng trong hệ sinh thai Dong nang lượng bên ngoài đi vao hệ sinh thai, chú yêu lả bức xạ ảnh sáng mật trời. Ở các hệ sinh thai nhân tạo, con người bón thêm phân, cũng là phan năng lượng bô sung cho hệ sinh thái. Lượng bức xa mặt trời tuy lớn, nhưng hệ thực vat chi sử dụng được 1% cho quá trình quang hợp, phản bức xa còn lại phản xa lại vảo trong khí quyên duy trì nhiệt độ vả xúc tiên quá trình thoát hơi nước từ thực vật Thực vật mau xanh tích luy năng lượng mặt trời dưới dạng hoa nang, dam nhận vai trò của sinh vật sản xuất.

Sau đó sinh vật tiêu thụ sử dung sinh vật sản xuất lam thức án thông qua sinh vật tiêu thụ bậc 1, bậc 2, bậc 3. tao ra chuỗi thức ăn trong hệ sinh thái. e Chu trình sinh địa hóa Trong thiên nhiên, các nguyên tô hoá học đều có sự chuyên động vòng tuần hoản khép kín, từ môi trường bên ngoài vao cơ thé sinh vật rồi trở lại mi trường bên ngoài, khi sinh vật đã chết di và bị phân huý thành các chat vô cơ đơn giản. Các vỏng tuân hoan vật chất khép kín như vay gọi lả chu trình sinh địa hoá.2 SỰ HÌNH THÀNH HỆ SINH THÁI RUNG Hệ sinh thái rừng được hình thành do tác động của năm nhóm nhân tô sinh thái Giáo sư tiên sĩ Thai Văn Trừng phân biệt thành năm nhóm nhân tố: địa lý - địa hình, khí hậu - thuỷ văn, thô nhường, khu hệ thực vat, sinh vật vả con người © Nhóm nhân tố địa lý - địa hình Bao gôm các nhân tổ đô vi, độ kinh, độ lục địa, độ cao, phương hướng, độ đốc.

Nhóm nhân tô nảy có tác dụng gián tiéep dén phat trién hé sinh thai rừng, thông qua anh hưởng của nó làm thay đôi các nhân tố khác như khí hậu- thuỷ văn, đá mẹ, thô nhưỡng va khu hệ thực vat.