VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ĐỖ THỊ CẨM VÂN TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI NHÌN TỪ LÝ THUYẾT LIÊN VĂN BẢN Ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM Mã số: 9 22 01 21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Trịnh Bá Đĩnh Hà Nội, 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan các kết quả trình bày trong luận án là công trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn của cán bộ hướng dẫn. Các nội dung được nêu trong luận án có nguồn gốc rõ ràng, được trích dẫn đầy đủ theo đúng quy định. Các kết quả nghiên cứu trong luận án hoàn toàn trung thực, khách quan và chưa từng được công bố trong các công trình nào trước đó. o Hà Nội, ngày 02 tháng 07 năm 2022 Tác giả Đỗ Thị Cẩm Vân DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT ĐƯỢC SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN L Liên văn V : bản B V Văn bản B : MỤC LỤC MỞ ĐẦU.
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU.7 o Khái quát một số điểm chủ yếu của lý thuyết Liên văn bản.7 Về khái niệm tính liên văn bản.7 Liên văn bản và nội hàm khái niệm văn bản.8 Liên văn bản và tính đối thoại/đa thanh/phức điệu.11 Liên văn bản và người đọc.14 Thi pháp liên văn bản.16 o Tình hình nghiên cứu lý thuyết Liên văn bản.22 Tình hình dịch thuật lý thuyết Liên văn bản.22 Tình hình nghiên cứu lý thuyết Liên văn bản ở Việt Nam.26 o Tình hình vận dụng lý thuyết Liên văn bản trong nghiên cứu tiểu thuyết33 Tiểu kết. SỰ ĐỔI MỚI CỦA TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI. 40 o Tiểu thuyết Việt Nam đương đại trong ngữ cảnh văn hóa mới.40 o Từ cái nhìn mới về hiện thực và con người đến hiện thực nghệ thuật mới. Vấn đề kiến tạo hiện thực.42 Vấn đề cá thể hóa nhân vật.46 Đổi mới bút pháp nghệ thuật.50 o Hai khuynh hướng nổi bật của tiểu thuyết Việt Nam đương đại.54 Tiểu thuyết theo khuynh hướng hậu hiện đại.55 Tiểu thuyết theo lối hư cấu lịch sử.59 o Một hệ hình tiểu thuyết mới và yêu cầu cách tiếp cận nghiên cứu mới 64 Những hiện tượng của hệ hình tiểu thuyết mới.64 Về cách đọc mới trước một hệ hình tiểu thuyết mới.
GIỄU NHẠI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI. 77 o Giễu nhại – một hiện tượng phổ biến trong văn học Việt Nam đương đại. 77 Giễu nhại như là hiện tượng của Liên văn bản.77 Vấn đề nghiên cứu hiện tượng giễu nhại trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại.80 o Các phương thức giễu nhại tiêu biểu trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại.82 Trích dẫn nhại.82 Định nghĩa trích dẫn.82 Các hình thức trích dẫn tiêu biểu.83 Viện dẫn nhại.92 Phân biệt viện dẫn và trích dẫn.92 Các hình thức viện dẫn nhại tiêu biểu.92 Chỉ dẫn nhại.96 Định nghĩa chỉ dẫn nhại.96 Các biểu hiện của chỉ dẫn nhại.96 o Giễu nhại và sự đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam đương đại.103 Tiểu thuyết mang tính đối thoại.103 Đối thoại các vấn đề trong xã hội.103 Đối thoại văn học nghệ thuật.107 Tiểu thuyết đương đại – “tác phẩm mở”. VIẾT LẠI LỊCH SỬ VÀ TƯƠNG TÁC THỂ LOẠI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI.114 o Viết lại lịch sử trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại.114 Viết lại như là hiện tượng Liên văn bản.114 Những hình thức viết lại trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại.116 Viết lại hình thức.116 Viết lại nội dung.120 o Tương tác thể loại trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại.128 Tương tác thể loại như là hiện tượng liên văn bản.128 Hai hình thức tương tác thể loại tiêu biểu.129 Thơ ca trong tiểu thuyết.129 Truyện ngắn trong tiểu thuyết.132 o Viết lại lịch sử và tương tác thể loại với sự đổi mới tiểu thuyết.136 Viết lại lịch sử với tính đối thoại.136 Huyền thoại hóa tiểu thuyết.148 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ.151 TÀI LIỆU THAM KHẢO.
152 MỞ ĐẦU Tính cấp thiết của đề tài Năm 1967, nhà nghiên cứu văn học người Pháp gốc Bulgaria: Julia Kristeva đề xuất khái niệm tính liên văn bản (LVB) (tiếng Pháp: intertextualité; tiếng Anh: intertextuality). Kể từ khi thuật ngữ này ra đời cho đến nay đã nhận được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, phê bình văn chương hàng đầu thế giới. Thực tế, về nguồn gốc của khái niệm, tính LVB được các nhà khoa học nhất trí cho rằng từ quan điểm ngôn ngữ học của F. Saussure, rồi sau đó gắn với tư tưởng đối thoại của M.
Bakhtin và các nhà Hình thức luận Nga. Tuy nhiên, với tư cách là một khái niệm lí thuyết văn học thì Julia Kristeva chính là người khởi xướng. Quan niệm của Kristeva sau đó được sự hưởng ứng của các nhà hậu cấu trúc tên tuổi như R.Bloom; các nhà cấu trúc luận – trần thuật học như M. Từ khi thuật ngữ tính LVB ra đời, nó đã được vận dụng rộng rãi vào việc nghiên cứu văn học trên thế giới.
Những công trình nghiên cứu theo hướng LVB hiện nay trên thế giới trở nên hết sức phong phú, đa dạng và phức tạp. Ở Việt Nam, lí thuyết này cho đến nay vẫn chưa được khảo sát và nghiên cứu một cách hệ thống. Trong những năm gần đây, tuy đã có một số bài dịch, bài giới thiệu, cũng có những bài viết, một số công trình dùng lý thuyết LVB để nghiên cứu văn chương nhưng chỉ tập trung ở một vài tác phẩm hay một tác giả cụ thể, chưa có những công trình nhìn nhận đối với một giai đoạn văn chương. o Sau năm 1986, tiểu thuyết Việt Nam đã đi trên con đường hiện đại hóa làm thay đổi quan niệm về thể loại và về lối viết.
Tinh thần hậu hiện đại đã soi chiếu vào tư duy tiểu thuyết, có thể nói đã tạo nên một sự biến đổi sâu sắc qua những sáng tác của Bảo Ninh, Phạm Thị Hoài, Tạ Duy Anh, Nguyễn Việt Hà, Hồ Anh Thái, Nguyễn Xuân Khánh, Nguyễn Bình Phương, Thuận, Đoàn Minh Phượng, Phong Với hướng tiếp cận từ lý thuyết LVB, luận án cũng mong muốn đóng góp về mặt phương pháp luận đối với việc nghiên cứu tiểu thuyết Việt Nam. Bởi nghiên cứu văn học nói chung cần có nhiều cách thức tiếp cận, nhiều cách nhìn mới do lý thuyết phê bình đưa lại. Cách tiếp cận từ lý thuyết LVB sẽ góp phần cùng với nhiều lý thuyết nghiên cứu khác chỉ ra trạng thái động trong đời sống thực tiễn của văn học Việt Nam. Điệp, Nguyễn Ngọc Tư,… Bằng cách đi sâu vào các vấn đề thế sự, đời tư, phát hiện những mặt trái của đời sống, xã hội, văn Với hướng tiếp cận từ lý thuyết LVB, luận án cũng mong muốn đóng góp về mặt phương pháp luận đối với việc nghiên cứu tiểu thuyết Việt Nam.
Bởi nghiên cứu văn học nói chung cần có nhiều cách thức tiếp cận, nhiều cách nhìn mới do lý thuyết phê bình đưa lại. Cách tiếp cận từ lý thuyết LVB sẽ góp phần cùng với nhiều lý thuyết nghiên cứu khác chỉ ra trạng thái động trong đời sống thực tiễn của văn học Việt Nam. hóa; họ tự vấn, phản biện, đối thoại với tinh thần dân chủ, cởi mở. Xuất hiện những hình thức nghệ thuật mới rất đa dạng: đối thoại với văn bản (VB) xã hội (social text) và diễn ngôn tập thể (collective discourse); vay mượn và giễu nhại huyền thoại, cổ tích; quan tâm đến việc trích dẫn, viết lại, viết tiếp những văn bản cũ; rồi những pha trộn thể loại, hư cấu lịch sử, giễu nhại văn chương và văn hóa truyền thống có tính chất khuôn sáo, giáo điều,.
Sự đổi mới tiểu thuyết, vừa diễn ra ở chủ thể nhà văn ở văn bản nghệ thuật vừa diễn ra ở chủ thể tiếp nhận. Những nỗ lực cách tân của người viết đòi hỏi người đọc phải chủ động với cách đọc, cách cảm thụ tác phẩm, tránh tình trạng quen với lối đọc của hệ hình văn học cũ. Những biểu hiện nêu trên ở tiểu thuyết Việt Nam đương đại thể hiện rất rõ tính LVB. Vấn đề này cần được quan tâm nghiên cứu, giải thích và đánh giá thỏa đáng.
Đây là lí do chính để chúng tôi chọn đề tài Tiểu thuyết Việt Nam đương đại nhìn từ lý thuyết liên văn bản. Trên cơ sở tìm hiểu, cập nhật, giới thiệu một cách tương đối hệ thống lí thuyết LVB và soi chiếu lý thuyết này vào tiểu thuyết Việt Nam đương đại, chúng tôi mong muốn nối tiếp những nghiên cứu còn rải rác theo hướng này đối với tiểu thuyết Việt Nam đương đại từ đó phát hiện và đánh giá những giá trị sáng tạo của nhà văn trong một cái nhìn bao quát để thấy được bước phát triển của văn chương Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Vấn đề trung tâm của luận án không chỉ nằm ở một cuộc khảo sát các biểu hiện của LVB trong tiểu thuyết Việt Nam sau đổi mới, mà còn ở việc lí giải sự tồn tại của nó như một lựa chọn tất yếu trong quan niệm sáng tạo văn chương gắn với hoàn cảnh xã hội - văn hoá, đồng thời đặt ra những vấn đề về khả năng gây ảnh hưởng tới thẩm mĩ văn chương như một nỗ lực đổi mới tiểu thuyết. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu o Mục đích o Nghiên cứu tiểu thuyết Việt Nam đương đại từ góc nhìn của lý thuyết Với hướng tiếp cận từ lý thuyết LVB, luận án cũng mong muốn đóng góp về mặt phương pháp luận đối với việc nghiên cứu tiểu thuyết Việt Nam.
Bởi nghiên cứu văn học nói chung cần có nhiều cách thức tiếp cận, nhiều cách nhìn mới do lý thuyết phê bình đưa lại. Cách tiếp cận từ lý thuyết LVB sẽ góp phần cùng với nhiều lý thuyết nghiên cứu khác chỉ ra trạng thái động trong đời sống thực tiễn của văn học Việt Nam. LVB, luận án hướng tới vận dụng lý thuyết LVB như một công cụ để tìm hiểu tiểu Với hướng tiếp cận từ lý thuyết LVB, luận án cũng mong muốn đóng góp về mặt phương pháp luận đối với việc nghiên cứu tiểu thuyết Việt Nam. Bởi nghiên cứu văn học nói chung cần có nhiều cách thức tiếp cận, nhiều cách nhìn mới do lý thuyết phê bình đưa lại.
Cách tiếp cận từ lý thuyết LVB sẽ góp phần cùng với nhiều lý thuyết nghiên cứu khác chỉ ra trạng thái động trong đời sống thực tiễn của văn học Việt Nam. thuyết Việt Nam đương đại.