CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lý luận của đề tài 1. Vài nét về văn học thiếu nhi Việt Nam 1. Khái quát chung về văn học thiếu nhi Việt Nam a, Khái niệm văn học thiếu nhi Trong từ điển thuật ngữ văn học có đưa ra định nghĩa về khái niệm: “Theo nghĩa hẹp, văn học thiếu nhi gồm những tác phẩm văn học hoặc phổ cập khoa học dành riêng cho thiếu nhi.
Tuy vậy, khái niệm văn học thiếu nhi cũng thường bao gồm một phạm vi rộng rãi những tác phẩm văn học thông thường đã đi vào phạm vi đọc của thiếu nhi.” [2] Trên thế giới, từ lâu đã xuất hiện các tác phẩm văn học viết cho thiếu nhi. Bất cứ nhà văn nào cũng đều có vài tác phẩm viết cho trẻ em. Những cuốn sách đầu tiên mang nặng nội dung giáo khoa và giáo huấn: đó là những sách đọc vần, sách dạy cho các em các quy tắc ứng xử trong xã hội xuất hiện ở các mước châu Âu từ thế kỉ XIV. Dần dần khuynh hướng đề cao sáng tác cho các em ngày càng được chú ý.
Ở mỗi một đất nước, văn học viết cho các em thiếu nhi lại mang những nét đặc sắc riêng, tuy nhiên, những tác phẩm này đều gặp nhau ở một điểm là hướng về mục đích nhân văn, hướng tới cái thiện, cái đẹp trong cuộc sống. Tại Việt Nam, đầu những năm ở thế kỉ XX bắt đầu xuất hiện các tác phẩm văn học viết cho các em, nhưng phải đến sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, nền văn học thiếu nhi mới chính thức được hình thành và dần phổ biến. Đến nay, trải qua nhiều thăng trầm của dân tộc, văn học thiếu nhi Việt Nam đã phát triển phong phú, đa dạng nhiều thể loại với số lượng đồ sộ và đã thực sự trở thành một bộ phận quan trọng của nền văn học dân tộc. b, Văn học thiếu nhi Việt Nam và những chặng đường phát triển.
16 Văn học thiếu nhi Việt Nam đã hình thành và phát triển thật hiếm hoi trong một hoàn cảnh lịch sử. Những năm miền Bắc bắt tay vào xây dựng hòa bình và miền Nam tiến hành kháng chiến thống nhất đất nước, ngay trong cao trào thực hiện hai nhiệm vụ chiến lược của cả nước thì văn học thiếu nhi nước ta có bước phát triển mới. Văn học thiếu nhi đã dần gom tụ các thể loại văn học, truyện, kịch, thơ, kí, … xuyên suốt các chủ đề về truyền thống lịch sử, cách mạng, kháng chiến, về sinh hoạt gia đình và xã hội, trong học tập, lao động, chiến đấu đã dần dần thấy được một sắc thái phản ánh mới của văn học. Vì thế, đã có nhận định về văn học thiếu nhi như sau: “Những tác phẩm văn học được mọi nhà trường sáng tạo ra với mục đích giáo dục, bồi dưỡng tâm hồn, tính cách cho thiếu nhi.
Nhân vật trung tâm của nó là thiếu nhi, và nhiều khi cũng là người lớn, hoặc là một cơn gió, một loài vật, hay một đồ vật, một cái cây … Tác giả cho văn học thiếu nhi không chỉ là chính các em, mà cùng là các nhà văn thuộc mọi lứa tuổi”[5]. Ngoài ra, các nhà nghiên cứu còn nhận định rằng: “Những tác phẩm được thiếu nhi thích thú tìm đọc, các em tìm thấy ở trong đó cách nghỉ cách cảm cùng những hành động của chính các em, hơn nữa, các em còn tìm được ở trong đó một lời nhắc nhở, một sự răn dạy, với những nguồn động viên, khích lệ, những sự dẫn dắt ý nhị, bổ ích…trong quá trình hoàn thiện tính cách của mình” [5]. Văn học thiếu nhi đã xuất hiện từ rất sớm trong những sáng tác dân gian như những bài vè, đồng dao, ca dao, thần thoại, những truyện cổ tích, truyền thuyết hay là truyện ngụ ngôn. Những sáng tác dân gian này đến với các em qua lời ru, lời kể của bố mẹ, của ông bà, giúp các em vừa học, vừa chơi, mở mang kiến thức về thế giới xung quanh.
Từ thế kỉ XX đến trước 1945, văn học thiếu nhi đã bắt đầu song hành cùng với văn học dân tộc. Vào giữa những năm 1960, nền văn học thiếu nhi Việt Nam thực sự phát triển mạnh mẽ và lúc đó văn học thiếu nhi đã có đủ các đề tài và thể loại: dân gian và lịch sử, cách mạng và đấu tranh kháng chiến, xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh giải phóng miền Nam, ký và kịch, truyện ngắn và truyện dài,… Vì vậy, văn học thiếu nhi Việt Nam có thể chia ra làm bốn chặng đường phát triển tính từ lúc bộ phận văn học này thực sự phát triển. Mỗi chặng đường có những nét đặc trưng riêng, làm nên phong phú độc đáo trong văn học thiếu nhi Việt Nam. 17 Chặng đường từ năm 1960 đến năm 1975 Đặc điểm của văn học thiếu nhi Việt Nam ở thời điểm này là có một cương lĩnh vô cùng quý báu: Năm điều Bác Hồ dạy.
Đó chính là nội dung giáo dục toàn diện cho thiếu nhi, có thể kể ra một số tác phẩm nổi tiếng của một số tác giả thành công trong những năm 1960 như: Tìm mẹ và Lá cờ thêu sáu chữ vàng của Nguyễn Huy Tưởng, Cái tết của mèo con của Nguyễn Đình Thi, Những người bạn nhỏ và Bé và Sáo của Phạm Hổ, Cái thăng và Thấy cái hoa nở của Võ Quảng, … Đối với thể loại thơ có những tác giả như Huy Cận, Thanh Hải, Tế Hanh, Phạm Hổ, Võ Quảng,… Nhưng những năm 1964 trở đi đã có những chuyển biến theo hướng bám sát phong trào, bám sát thực tế. Những thể loại truyện tranh, truyện kí viết về các anh hùng, các cháu ngoan Bác Hồ, các việc tốt người tốt phát triển nhanh, cổ vũ, động viên, giáo dục các em làm “nghìn việc tốt” phát huy chủ nghĩa anh hùng cách mạng tiếp bước cha anh trên các mặt sản xuất, chiến đấu. Văn học thiếu nhi Việt Nam lại bước vào một thời kì phát triển mới. Hàng loạt những tập truyện và thơ được xuất bản, đã khẳng định được bước tiến của văn học thiếu nhi.
Bên cạnh đó, đề tài chống Mĩ cũng được quan tâm kịp thời phù hợp với những bước đi của lịch sử. Các tác phẩm viết về đề này đa phần đã miêu tả cuộc sống chiến đấu của thiếu niên trong vùng tạm chiến làm nổi bật những gương mặt anh hùng cho trẻ em học tập. Chủ yếu đó là những nhân vật có thật như đứa con đảm đang, hiếu thảo của chị Út Tịch trong Mẹ vắng nhà của Nguyễn Thi,… Tiếp nối sau Nguyễn Huy Tưởng ở đề tài lịch sử có các tác phẩm Trên sông truyền hịch của Hà Ân, Sát Thát của Lê Văn và Nguyễn Bích, … Những tác phẩm đã dựng lại các sự kiện lịch sử trong những thời kỳ chống ngoại xâm và đã khắc họa thành công một số nhân vật lịch sử. Như vậy, chúng ta đã xây dựng được một nền văn học thiếu nhi, có những tác phẩm tiêu biểu được bạn đọc yêu mến.
Văn học thiếu nhi Việt Nam còn nhiều mặt non yếu nhưng nó đã thể hiện được một bước ngoặt lớn, đồng thời bồi đắp thêm sức sống cho gương mặt tinh thần thời đại Việt Nam. 18 Chặng đường từ năm 1975 đến năm 1985 Văn xuôi Việt Nam giai đoạn này năm 1975 tuy có dòng chảy riêng nhưng cũng không nằm ngoài bức tranh chung của văn học Việt Nam. Văn học ở những năm 1975 – 1985 là giai đoạn trăn trở, tìm tòi, nhìn chung vẫn gần với cách tiếp cận cũ. Sự tiếp nối này thể hiện rõ nhất trong những năm khi mà cuộc kháng chiến chống Mỹ kết thúc, phần lớn các tác giả vẫn sáng tác truyện xoay quanh đề tài kháng chiến và nhiều tác phẩm được viết trong cảm hứng day dứt về “một thời đạn bom” lớp lớp trẻ em từ thành phố về nông thôn sơ tán, cũng phải tự lập, lo toan đủ bề như Ngôi nhà trống của Quang Huy,… Các nhà văn chú ý nhiều tới vấn đề đạo đức của con người khi viết về cuộc sống mới khi đất nước hoàn toàn thống nhất.
Những tác phẩm như Bến tàu trong thành phố của Xuân Quỳnh, Tình thương của Phạm Hổ, Chú bé có tài mở khóa của Nguyễn Quang Thân,… Được coi như là các tác phẩm mạnh dạn phanh phui những tiêu cực của xã hội với những cái xấu, cái lạc hậu và sự nhỏ nhen, đố kỵ của lòng người. Số lượng tác giả tác phẩm viết cho thiếu nhi ngày càng phát triển đa dạng và phong phú. Cùng với sự ra đời của những tập sách nghiên cứu về văn học thiếu nhi và bên cạnh những tờ báo truyền thống còn có sự xuất hiện của những bài báo, tạp chí chuyên viết cho lứa tuổi thanh thiếu niên: Mực tím, Áo trắng, Hoa học trò, … Văn học cũng không thể nói khác đi những đều mà cả dân tộc quan tâm, trẻ em cũng buộc phải lớn nhanh và già dặn hơn lứa tuổi của mình là điều tất yếu. Vì vậy, đề tài chống thực dân Pháp vẫn được hoàn thiện thêm khi miêu tả sự trưởng thành của các em trong quá trình tham gia kháng chiến, với những màu sắc tươi vui lạc quan.
Một số tác phẩm ôn lại những gian truân thời chống Mĩ như Cát cháy của Thanh Quế, Tìm gặp lại anh của Phạm Hổ,. Các nhà văn nhà thơ đã dựng lại được không khí chung của đất nước trong suốt một thời kỳ đau thương khói lửa của hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Chính vì thế số phận của thiếu nhi trong chiến tranh được quan tâm và thông cảm sâu sắc hơn. Sau năm 1975, các tác phẩm về đề tài lịch sử hầu như chững lại.
Ở giai đoạn này, Tô Hoài mở ra một hướng khai thác mới, hướng khai thác lịch sử gắn với huyền thoại, 19 phong tục tập quán và văn hóa. Những bài học lịch sử ở đây không chỉ gắn với lịch sử chiến đấu mà còn mở ra cùng khắp thiên nhiên, làng nước, tạo một thế giới mới lạ và hấp dẫn. Khi đọc Chuyện nỏ thần, Nhà Chử,… bạn đọc được trở về cái nôi văn hóa đất Việt thuở khai sơn lập địa. Như vậy, trong khoảng mười năm sau khi cuộc kháng chiến chống Mỹ đã kết thúc, văn học bước vào giai đoạn đầy trăn trở, tìm tòi.
Truyện viết cho thiếu nhi tuy đã có dấu hiệu mới nhưng chưa tạo ra được một biến chuyển rõ ràng, chủ yếu mới trong đời sống cách mạng, đời sống chiến đấu và các vấn đề đạo đức và xã hội.