Khóa luận Ngô Minh Hiếu: Khảo sát chất lượng dược liệu và cao đặc nụ Vối

Khóa luận Dược sĩ khảo sát chi tiết các chỉ tiêu chất lượng dược liệu và cao đặc nụ Vối, bao gồm phương pháp định tính và kiểm nghiệm.

• Tác giả: Ngô Minh Hiếu
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Ngọc Hà
• Trường học: Trường Đại học Dược Hà Nội
• Chuyên ngành: Dược sĩ
• Đề tài: Khảo sát một số chỉ tiêu chất lượng dược liệu và cao đặc nụ Vối
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về cây Vối và nụ Vối

Cây Vối (Syzygium nervosum DC.), còn được gọi là trâm nắp hay vối nhà, là một loài cây phổ biến tại Việt Nam và các nước châu Á khác. Đây là một trong những dược liệu quý báu được ứng dụng rộng rãi trong y học cổ truyền. Nụ Vối, bộ phận được sử dụng chủ yếu, có giá trị cao về mặt dinh dưỡng và tác dụng dược học. Cây Vối thích nghi tốt với khí hậu nhiệt đới, mọc tại các vùng ẩm ướt và rừng thưa. Tiêu chuẩn chất lượng dược liệu nụ Vối là yếu tố quan trọng để đảm bảo hiệu quả điều trị và an toàn cho người sử dụng. Việc xác định các chỉ tiêu chất lượng như hàm lượng các hoạt chất, độ tinh khiết và tính chất vật lý của nụ Vối cần được thực hiện một cách khoa học và chặt chẽ.

1.1. Đặc điểm thực vật và phân loại khoa học

Cây Vối thuộc phân loại khoa học với tên đồng nghĩa là Cleistocalyx operculatus (Roxb). Đây là một cây bụi hay cây nhỏ, có chiều cao từ 2-6 mét. Lá Vối có hình dạng mũi nhọn, màu xanh đậm và có gân rõ ràng. Nụ hoa Vối được thu hái vào thời kỳ nụ chín trước khi nở hoa, có màu xanh hoặc xanh nhạt. Đây là đặc điểm quan trọng giúp xác định chất lượng và hiệu potency của dược liệu.

1.2. Ứng dụng trong y học cổ truyền

Trong y học cổ truyền, nụ Vối được sử dụng để chữa bệnh và phòng ngừa bệnh tật. Các tác dụng chính bao gồm chống viêm, kháng khuẩn, hỗ trợ tiêu hóa và cải thiện lưu thông máu. Nụ Vối được Dược điển Việt Nam công nhân và có các tiêu chuẩn chất lượng rõ ràng. Việc sử dụng nụ Vối cần tuân thủ quy định an toàn dược liệu để đạt hiệu quả tối ưu.

II. Chỉ tiêu chất lượng dược liệu nụ Vối

Chỉ tiêu chất lượng dược liệu nụ Vối là những tiêu chuẩn khoa học được xác định để đảm bảo chất lượng, hiệu quả và an toàn của sản phẩm. Các tiêu chuẩn chất lượng bao gồm nhiều yếu tố khác nhau như tro toàn phần, độ ẩm, hàm lượng hoạt chất và thành phần hóa học. Việc khảo sát chỉ tiêu chất lượng nụ Vối được thực hiện thông qua các phương pháp phân tích tiên tiến như sắc ký lớp mỏng (TLC) và phản ứng hóa học. Những tiêu chuẩn này giúp kiểm soát chất lượng từ khâu thu hái, chế biến đến lưu trữ. Hàm lượng DMC (2′, 4′-dihydroxy-6′-methoxy-3′, 5′-dimethylchalcone), một hoạt chất quan trọng, cũng được xác định để đánh giá hiệu lực dược liệu.

2.1. Phương pháp xác định tro toàn phần và độ ẩm

Tro toàn phần là chỉ tiêu quan trọng trong kiểm định chất lượng dược liệu. Phương pháp xác định tro toàn phần được thực hiện bằng cách nung dược liệu ở nhiệt độ cao để loại bỏ hoàn toàn các thành phần hữu cơ. Độ ẩm được đo bằng phương pháp sấy khô tiêu chuẩn. Những chỉ tiêu này giúp đánh giá tính chất vật lý và độ tinh khiết của nụ Vối, đảm bảo sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn Dược điển.

2.2. Định tính bằng sắc ký lớp mỏng TLC

Sắc ký lớp mỏng (TLC) là phương pháp phân tích chất lượng hiệu quả để xác định thành phần hoạt chất trong nụ Vối. Phương pháp này giúp định tính các hợp chất như flavonoid và DMC, từ đó đánh giá độ tinh khiết và xác minh danh tính dược liệu. Kết quả TLC được so sánh với mẫu chuẩn để xác nhận chất lượng. Đây là một trong những phương pháp chính trong quy trình kiểm định chất lượng cao đặc nụ Vối.

III. Quy trình điều chế và tiêu chuẩn chất lượng cao đặc nụ Vối

Cao đặc nụ Vối được điều chế từ nụ Vối tươi hoặc khô thông qua quy trình chiết xuất tối ưu hóa. Cao dược liệu là dạng bào chế đặc biệt có nồng độ hoạt chất cao hơn dược liệu thô, cho phép liều dùng thấp hơn nhưng hiệu quả cao hơn. Tiêu chuẩn chất lượng cao đặc nụ Vối được xác định dựa trên các chỉ tiêu khác nhau như tro toàn phần, mất khối lượng do làm khô, pH, hàm lượng DMC và giới hạn kim loại nặng. Việc tối ưu hóa quy trình chiết xuất giúp đạt được hiệu suất cao nhất và chất lượng cao đặc tốt nhất. Các phương pháp phân tích được áp dụng để khảo sát chỉ tiêu chất lượng cao đặc bao gồm định lượng HPLC, phản ứng hóa học và đo pH.

3.1. Quy trình chiết xuất tối ưu hóa cao đặc

Quy trình tối ưu hóa chiết xuất cao đặc nụ Vối bao gồm các bước: chuẩn bị dược liệu, chiết xuất bằng dung môi thích hợp (nước, ethanol hoặc methanol), lọc chiết xuất và cô đặc dưới chân không. Các điều kiện chiết xuất như nhiệt độ, thời gian, tỷ lệ dung môi được tối ưu hóa để tăng hiệu suất chiết xuất và đạt hàm lượng hoạt chất cao nhất. Cao đặc cuối cùng có ngoại hình đặc, màu nâu hoặc nâu đen, với khả năng tan trong nước tốt.

3.2. Kiểm định chất lượng cao đặc nụ Vối

Kiểm định chất lượng cao đặc nụ Vối được thực hiện thông qua xác định chỉ tiêu chất lượng bao gồm tro toàn phần, mất khối lượng do làm khô (thường dưới 15%), đo pH (khoảng 4-6), và định lượng hàm lượng DMC bằng HPLC. Giới hạn kim loại nặng (Pb, Cd, Hg, As) cũng được xác định để đảm bảo an toàn dược liệu. Các kết quả được so sánh với tiêu chuẩn Dược điển Việt Nam để đánh giá chất lượng cao đặc và phê duyệt sản phẩm.

IV. Ứng dụng tiêu chuẩn chất lượng trong sản xuất và quản lý chất lượng

Tiêu chuẩn chất lượng dược liệu và cao đặc nụ Vối có vai trò rất quan trọng trong sản xuất dược phẩm và quản lý chất lượng. Việc áp dụng tiêu chuẩn chất lượng giúp đảm bảo hiệu quả điều trị, an toàn cho người sử dụng và tạo niềm tin cho khách hàng. Các chỉ tiêu chất lượng được sử dụng để kiểm soát từng bước sản xuất từ thu hái dược liệu, chế biến, bảo quản đến điều chế cao đặc. Tiêu chuẩn cơ sở (TCCS) cho dược liệu và cao đặc nụ Vối cần được xây dựng dựa trên nghiên cứu khoa học và tuân thủ quy định pháp luật của Bộ Y tế. Việc chuẩn hóa các phương pháp phân tích giúp tăng độ chính xác và so sánh kết quả giữa các lô sản phẩm một cách khách quan.

4.1. Xây dựng tiêu chuẩn cơ sở cho dược liệu nụ Vối

Xây dựng tiêu chuẩn cơ sở (TCCS) cho dược liệu nụ Vối là quá trình nghiên cứu khoa học dài hạn. Tiêu chuẩn này phải dựa trên khảo sát chỉ tiêu chất lượng từ nhiều mẫu dược liệu thu hái từ các vùng trồng khác nhau và thời gian khác nhau. Tiêu chuẩn cơ sở cần xác định giới hạn chất lượng chấp nhận được cho các chỉ tiêu như tro toàn phần, độ ẩm, hàm lượng hoạt chất và giới hạn tạp chất. Việc công bố tiêu chuẩn chất lượng giúp chuẩn hóa sản phẩm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

4.2. Quản lý chất lượng cao đặc nụ Vối trong sản xuất

Quản lý chất lượng cao đặc nụ Vối trong quy trình sản xuất bao gồm kiểm tra nguyên liệu, kiểm soát điều kiện chiết xuất, kiểm định sản phẩm trung gian và kiểm tra sản phẩm cuối cùng. Mỗi lô sản phẩm phải được khảo sát chỉ tiêu chất lượng theo tiêu chuẩn đã xây dựng trước khi phê duyệt phát hành. Hệ thống quản lý chất lượng này giúp đảm bảo nhất quán về chất lượng cao đặc nụ Vối và xây dựng lịch sử sản xuất đầy đủ cho mỗi sản phẩm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1. Tổng quan về cây Vối 1. Tên khoa học, vị trí phân loại Theo hệ thống phân loại thực vật của Armen Takhtajan (2009) [4], chi Syzygium có vị trí phân loại như sau: Ngành Ngọc Lan (Magnoliophyta) Lớp Ngọc Lan (Magnoliopsida) Phân lớp Hoa hồng (Rosidae) Liên bộ Sim (Myrtanae) Bộ Sim (Myrtales) Họ Sim (Myrtaceae) Phân họ Sim (Myrtoideae) Tông Trâm (Syzygieae) Chi Trâm (Syzygium) Danh pháp loài: Syzygium nervosum DC. Tên đồng nghĩa: Cleistocalyx operculatus (Roxb.) Merr et Perry, Eugenia operculata Roxb [1], [2].

Đặc điểm thực vật, phân bố và sinh thái 1. Đặc điểm thực vật Cây to, cao 12 – 15 m, vỏ thân nứt nẻ, màu nâu đen. Lá dày, mọc đối, hình trái xoan hoặc hình bầu dục, dài 9 – 18 cm, rộng 4 – 8 cm, gốc tròn, đầu lá nhọn, hai mặt nhẵn, gần như cùng màu, soi lên có nhiều tuyến mờ; ở lá già, mặt dưới có những chấm đen, cuống lá ngắn. Cụm hoa mọc ở kẽ những lá đã rụng thành chùy rộng, lá bắc dễ rụng.

Hoa màu lục nhạt, đài dính vào bầu, tràng có 4 cánh hình tròn hoặc bầu dục, có nhiều tuyến mờ, nhị rất nhiều, xếp thành nhiều hàng, bầu nằm sâu trong ống đài. Quả hình cầu hoặc hình bầu dục, mặt ngoài nhăn nheo, khi chín màu tím. Mùa hoa quả vào tháng 4 đến tháng 5. Lá, cành non và nụ và có mùi thơm dễ chịu đặc biệt của Vối [1], [2].

Phân bố và sinh thái Vối là một loài cây quen thuộc ở miền Bắc Việt Nam và miền nam Trung Quốc. Cây Vối Syzygium nervosum DC. được tìm thấy rộng rãi ở một số nước như Thái Lan, Ấn Độ, Lào, Trung Quốc và Việt Nam [5]. Ở Việt Nam, cây mọc hoang và được trồng tại 2 hầu khắp các tỉnh ở nước ta chủ yếu để lấy lá ủ nấu nước uống.

Vối mọc tự nhiên dọc theo các bờ suối hay bờ các ao hồ ở vùng núi thấp và trung du, thuộc các tỉnh Cao Bằng ( Hà Quảng, Thông Nông,…), Lạng Sơn (Hữu Lũng, Đồng Mỏ…), Bắc Giang (Sơn Động, Yên Thế,…), Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Tuyên Quang, Hòa Bình,. Ngoài ra, cây còn được trồng rải rác ở các tỉnh đồng bằng và trung du Bắc Bộ. Cây được trồng ở bờ ao vừa để chống sạt lở đất, vừa tận dụng khoảng không gian [1]. Vối là cây gỗ ưa sáng, ưa ẩm, trong vòng 3 năm đầu chiều cao có thể đến 5 m.

Cây phân cành nhiều, chồi và lá non ra nhiều trong mùa hè, cây mọc ở nơi chiếu sáng nhiều hoa quả ra rất nhiều. Để cây nhiều cành lá người ta thường chặt bớt cành hàng năm nhằm kích thích sinh trưởng cho chồi mới. Chồi mới mọc ra kiểu lưỡng phân, những chồi phát triển thành cành trên một năm tuổi mới ra hoa quả [2]. Bộ phận dùng, thu hái chế biến Vỏ cây thu hái vào mùa hạ, thu phơi khô.

Ngoài ra còn dùng lá tươi và nụ hoa phơi khô. Hái lá tươi phơi khô, nhưng có người ủ rồi mới phơi như sau: thái nhỏ, rửa sạch nhựa, cho vào thùng hay thúng ủ cho đến khi đen đều thì lấy ra rửa sạch phơi khô. Lá vối ủ uống thơm ngon hơn. Để làm thuốc nên dùng lá tươi phơi khô là được.

Nụ cũng được hái phơi khô để dùng pha nước và làm thuốc [1]. Về phần bảo quản dược liệu: để nơi khô ráo, thoáng mát, tránh mốc. Nghiên cứu thành phần hóa học loài Các nghiên cứu về hóa học thực vật được thực hiện trên nụ hoa và lá S. nervosum đã phân lập và xác định được tổng cộng 86 hợp chất, có thể được phân loại vào những nhóm chính sau, bao gồm terpenoid, flavonoid và phloroglucinol và tinh dầu [6].

Ngoài ra trong lá Vối còn chứa một số thành phần hữu cơ khác như tannin, acid hữu cơ, carotenoid, và hợp chất polyuronic [6], [7]. Flavonoid Flavonoid C-methyl hóa là nhóm hợp chất đặc trưng trong S. nervosum với sự hiện diện chủ yếu của DMC (2′, 4′-dihydroxy-6′-methoxy-3′, 5′-dimethylchalcon). Không giống như các flavonoid thông thường, các dẫn xuất C-methyl hóa sở hữu một hoặc hai nhóm methyl liên kết trực tiếp với vòng thơm [6].1 Công thức cấu tạo DMC DMC là hợp chất có màu vàng cam, nhiệt độ nóng chảy vào khoảng 124–125 °C, hấp thụ UV cực đại ở các bước sóng 284nm và 320nm [8].

Các nghiên cứu đã chứng minh tác dụng ức chế sự phát triển của tế bào ung thư của DMC phân lập được từ nụ Vối trên nhiều dòng tế bào ung thư khác nhau như ung thư tuyến tụy [8], [9], ung thư cổ tử cung, ung thư biểu mô tế bào gan [3]. Ngoài ra, hợp chất flavonoid chính trong nụ Vối này còn thể hiện một số hoạt tính sinh học vô cùng tiềm năng khác như kháng khuẩn, kháng virus [10], chất hoạt hóa protein kinase phụ thuộc AMP (AMPK) [11]. Trong một nghiên cứu tập trung vào việc phát hiện ra các tác nhân chống cúm có tiềm năng từ thực vật, bốn flavonoid C-methyl mới và 10 flavonoid đã biết, đã được phân lập từ dịch chiết methanol của nụ S. Trong đó có 4 hợp chất acid 3β- hydroxytaraxast-20-en-28-oic, acid cleistocalyxic D, cleistocalyxolide B và acid cleistocalyxic J, với bộ khung chalcon, cho thấy tác dụng ức chế đáng kể đối với neuraminidase của vi-rút từ hai chủng vi-rút cúm, H1N1 và H9N2 [12].

Ngoài ra, các flavonoid phổ biến và glycosid của chúng cũng được xác định, chẳng hạn như kaempferol, quercetin, tamarixetin, các dẫn xuất myricetin, và glycosid của chúng [13], [14], [15]. Terpenoid Các terpenoid được phân lập từ S. nervosum chủ yếu thuộc loại triterpenoid oleanan (6 - 9, 25 - 32) và loại ursan (1-5, 10-20). Triterpenoid loại oleanan còn được biết đến với tên gọi β-amyrin triterpenoid, bao gồm năm vòng sáu cạnh (A-E) với cấu hình trans của các vòng A/B, B/C, và C/D, và cấu hình cis của các vòng D/E.

Triterpenoid loại ursan (loại α-amyrin) gần như giống hệt với loại oleanan về mặt hóa học, ngoại trừ hai nhóm methyl tại vị trí C-19 và C-20 (trong loại oleanan, cả hai nhóm methyl đều liên kết với C-20) [6], [10], [16]. 4 Các triterpenoid tự nhiên nguồn gốc từ S. nervosum thường có nhóm carboxylic tại vị trí C-28, cùng với các nhóm hydroxy hoặc carboxylic hoặc epoxy tại các vị trí khác nhau. Đáng chú ý, đã có một số hợp chất có chức ester nội phân tử (lacton) (5, 8, 9, 21).

Bên cạnh đó, ba triterpenoid loại lupan (22-24) và hai dẫn xuất megastigman đặc biệt (33-34) cũng đã được phân lập và phân tích cấu trúc [6], [17].1 Các hợp chất triterpenoid đã được phân lập từ S. nervosum STT Hợp chất Bộ phận 1 cleistocalyxin Lá 2 acid cleistocalyxic A Lá 3 acid cleistocalyxic acid B Lá 4 acid 3β-hydroxytaraxast-20-en-28-oic Lá 5 3β,21α-dihydroxytaraxast-28,20β-olide Lá 6 acid cleistocalyxic C Lá 7 acid cleistocalyxic D Lá 8 cleistocalyxolide B Lá 9 11α,12α-epoxy-2α,3β,23-trihydroxyolean-28,13β-olide Lá 10 acid cleistocalyxic H Lá 11 acid 2α-hydroxymicromeric Lá 12 acid actinidic Lá 13 acid cleistocalyxic I Lá 14 acid cleistocalyxic J Lá 15 acid cleistocalyxic K Lá Lá, 16 acid ursolic nụ 17 acid corosolic Lá 18 acid asiatic Lá 19 acid 2α,3β,11α,23-tetrahydroxyurs-12-en-28-oic Lá 20 acid 2α,3β-dihydroxy-24-nor-urs-4(23),12-dien-28-oic acid Lá 5 3β-hydroxy-20-oxo-21(20⟶19)-abeo-taraxast-28,21β- 21 Lá olide 22 botulin Lá 23 acid betulinic Lá 24 acid alphitolic Lá Lá, 25 acid oleanolic nụ 26 acid maslinic Lá nụ 27 acid 3-O-trans-p-coumaroyl maslinic Nụ 28 acid 3-O-cis-p-coumaroyl maslinic Nụ 29 acid arjunolic Lá 30 acid cleistocalyxic E Lá 31 acid cleistocalyxic F Lá 32 acid cleistocalyxic G Lá 33 acid 4′-dihydrophaseic Nụ acid5-(3S,8S-dihydroxy-1R,5S-dimethyl-7-oxa-6- 34 Nụ oxobicyclo-oct-8-yl)-3-methyl-2Z,4E-pentadienoic 1. Phloroglucinol Phloroglucinol là một nhóm hợp chất được sinh tổng hợp thông qua sự ngưng tụ của ba malonyl-CoAs, sau đó là sự cyclo hóa của 3,5-diketoheptanedioat. Các phloroglucinol tự nhiên thường có chức acyl cùng với ba nhóm hydroxyl.

Các phloroglucinol được phân lập từ S. nervosum sở hữu các đặc điểm cấu trúc đặc trưng, chẳng hạn như các nhóm methyl liên kết C trong vòng thơm (1-3), sự lai hóa của các phần terpen và acylphloroglucinol (4, 5, 8, và 9), và các phloroglucinol dimer đa vòng [6], [18], [19].2 Các hợp chất phloroglucinol được phân lập từ S. nervosum STT Hợp chất Bộ phận 1 hariganetin Hạt (2S)-2,6-dihydroxy-4-methoxy-5,7-dimethylcoumaran-3- 2 Nụ, lá one 6 2,4′,6′-trihydroxy-2′-methoxy-3′,5′- 3 Lá dimethylacetophenone 4 cleistocaltone A Nụ 5 cleistocaltone B Nụ 6 cleistoperlone A Lá 7 cleistoperlone B Lá 8 operculatol A Lá 9 operculatol B Lá 1. Tinh dầu Ở Việt Nam, cũng đã có nhiều kết quả nghiên cứu về thành phần tinh dầu trong lá Vối đã được công bố với các thành phần chính như: (Z)-β-ocimen (32,1%); myrcen (24,6%); β-caryophyllen (14,5%); (E)-α-ocimen (9,4%); β-pinen (3,7%); α-pinen (0,6%); limonen (0,3%); α-humulen (2,7%); caryophyllen oxid (2,9%) (lá Vối thu hái ở Vinh-Nghệ An) [20].

Kết quả phân tích thành phần lá Vối thu mua ở Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh và thu hoạch ở Đông Giang, tỉnh Quảng Nam đều có thành phần tương tự như lá Vối ở Vinh, đó là đều chứa caryophyllen oxid [20]. Theo nghiên cứu các thành phần hóa học trong cây Vối ở Nghệ An của Hoàng Văn Lựu (1996), hàm lượng tinh dầu trong cây khác nhau ở từng bộ phận, cụ thể lá Vối (0,10 - 0,40%), nụ Vối non (0,48%), nụ Vối già (0,18%) và hoa Vối (0,28%) [7]. Bốn thành phần chính chiếm khoảng 80% của tinh dầu lá Vối là myrcen, (Z)-β-ocimen, (E)-β- ocimen và β-caryophyllen. Ngoài ra còn có α-pinen (3,7 - 10,4%), β-pinen (0,3 - 0,6%), limonen (0,1 - 0,5%),…[7].

Công dụng, tác dụng theo y học cổ truyền Trong y học dân gian Trung Quốc, lá và vỏ cây S. nervosum được sử dụng ngoài da để điều trị loét da, ghẻ, và các bệnh ngoài da khác. Khi sử dụng đường uống, dịch chiết lá được dùng để điều trị tiêu chảy, mụn nhọt, và viêm vú. Cao chiết nụ Vối cũng được dùng để điều trị cúm, kiết lỵ, và khó tiêu, trong khi rễ cây được dùng để điều trị bệnh vàng da và đau bụng [6].

Tính vị, quy kinh: đắng, chát, tính hàn, quy vào kinh tỳ, vị, phế, thận [1], [21]. Công năng: khử thấp, hóa trệ, kích thích tiêu hóa, giải phiền khát, sát trùng. Chủ trị: ăn uống kém tiêu, đầy bụng, viêm dạ dày, ruột cấp, lỵ trực tràng, tiểu đường. 7 Dùng ngoài, nấu nước rửa vết thương, mụn nhọt, lở ngứa [1].

Cách dùng, liều lượng: Theo DĐVN V, ngày dùng từ 8 g đến 12 g. Dạng thuốc sắc, chè, uống lúc nóng. Dùng nước sắc lá hoặc vỏ cây, dùng chữa cảm sốt, viêm ruột, tiêu chảy và khản cổ, ho mất tiếng [1], [2]. Lá và nụ Vối từ lâu đã được nhân dân ta nấu với nước để uống vừa thơm vừa tiêu cơm [1].

Một số bài thuốc dân gian có chứa Vối, ví dụ như bài thuốc chữa tiêu chảy [1]: + Lá vối 3g, vỏ rộp cây ổi 8g, núm quả chuối tiêu 10g thái nhỏ phơi khô, sắc với 400ml chia làm 2 lần uống trong ngày. + Vỏ vối 100g, vỏ sung 100g, lá ổi 100g, lá phèn đen 100g, vỏ cây đại 50g, hạt vải 50g, quế 30g.