Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ DU LỊCH VÀ DU LỊCH VĂN HÓA- MỐI QUAN HỆ CỦA CHÚNG TRONG SỰ PHÁT TRIỂN DU LỊCH HIỆN NAY. D u lịch và du lịch văn hóa 1. Khái niệm về du lịch Ngày nay du lịch đã trở thành hiện tƣợng kinh tế xã hội phổ biến không chỉ ở các nƣớc phát triển mà còn ở các nƣớc đang phát triển trong đó có Việt Nam. Do hoàn cảnh khác nhau, dƣới mỗi góc độ nghiên cứu khác nhau, mỗi ngƣời có cách hiểu về du lịch khác nhau.
Đúng nhƣ một chuyên gia du lịch đã nhận định: “Đối với du lịch có bao nhiêu tác giả nghiên cứu thì có bấy nhiêu định nghĩa”. Định nghĩa du lịch theo quan điểm của Ipirogionic: “Du lịch là một dạng hoạt động của cƣ dân trong thời gian rỗi liên quan đến sự di chuyển và lƣu lại tạm thời bên ngoài nơi cƣ trú thƣờng xuyên nhằm nghỉ ngơi, chữa bệnh, phát triển thể chất và tinh thần nâng cao trình độ nhận thức văn hóa hoặc thể thao kèm theo việc tiêu thụ những giá trị về tự nhiên, kinh tế, văn hóa [8, 15]”. Trong cuốn “Du lịch và kinh doanh du lịch” của Phó Tiến sĩ Trần Nhạn định nghĩa: “Du lịch là quá trình hoạt động của con ngƣời rời khỏi quê hƣơng đến một nơi khác thẩm nhận những giá trị vật chất và tinh thần đặc sắc, độc đáo, khác lạ với quê hƣơng mà không nhằm mục đích sinh lời”. Định nghĩa Du lịch trong luật du lịch thì “Du lịch là các hoạt động có liên quan đến chuyến đi của con ngƣời ngoài nơi cƣ trú thƣờng xuyên của mình nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, tìm hiểu, giải trí, nghỉ dƣỡng trong một khoảng thời gian nhất định” (NXB Chính trị, Quốc gia - HN2005 trang 9) Nhƣ vậy du lịch là một khái niệm rộng, một phạm trù độc lập chứ không mang nghĩa hẹp.
Du lịch theo tiếng Hán là đi chơi có lịch trình. Trong Sinh viªn: Lª ThÞ H-¬ng - Líp: VH 903 Trang: 6 TiÒm n¨ng ph¸t triÓn DLVH t¹i quÇn thÓ di tÝch Phñ Dµy – Nam §Þnh đó “du” là rong chơi, còn “lịch” là lịch trình, sự sắp xếp về thời gian. Chính vì vậy mới có thể phân biệt du lịch với các hình thức cƣ trú thƣờng xuyên khác nhƣ đi du học, đi học xa, làm xa. Ngƣời ta quy ƣớc rằng chỉ có hoạt động rời khỏi nơi cƣ trú thƣờng xuyên không dƣới 24 giờ và không vì mục đích kiếm tiền mới đƣợc coi là đi du lịch.
Các hoạt động rời khỏi nơi cƣ trú thƣờng xuyên và không vì mục đích kiếm tiền nhƣng dƣới 24 giờ thì gọi là tham quan. Trên thực tế khái niệm du lịch rộng hơn tham quan, nó bao trùm khái niệm tham quan cùng với đi lại, ăn uống, ngủ nghỉ gọi là du lịch. Ngày nay các loại hình du lịch càng đƣợc đa dạng hóa, chuyên môn hóa để đáp ứng một cách tốt nhất, đầy đủ nhất cho nhu cầu đi du lịch của du khách. Với sự phát triển về mọi mặt đời sống kinh tế, xã hội, du lịch đã trở thành một nhu cầu quan trọng của ngƣời dân nhiều nƣớc trên thế giới.
Muốn du lịch thực sự phát triển, khách du lịch đông hơn, thì đòi hỏi sự nỗ lực từ nhiều mặt của nhiều bên. Trƣớc tiên là sự phát triển kinh tế của ngƣời dân vì kinh tế là một phần thiết yếu cấu tạo nên hành trình du lịch. Sau đó là sự quản lý của nhà nƣớc về du lịch, sự tăng cƣờng xây dựng cơ sở hạ tầng, tăng cƣờng quảng cáo tuyên truyền, thu hút khách của nhà nƣớc, của các hãng lữ hành. Đối với nƣớc ta là một nƣớc đang phát triển, do vậy có thể nói một cách khách quan là điều kiện xây dựng cơ sở hạ tầng, cơ sở đón tiếp khách và các dịch vụ bổ sung, các loại hình du lịch còn nhiều hạn chế.
Bên cạnh đó nƣớc ta có những điều kiện thuận lợi là tài nguyên du lịch thiên nhiên rất phong phú, nƣớc ta lại có bề dày lịch sử văn hóa với nhiều công trình kiến trúc tuy không to lớn, đồ sộ nhƣng rất tinh tế và độc đáo với nhiều phong tục tập quán có giá trị nhân văn sâu sắc. Đó cũng chính là điều kiện thuận lợi để nƣớc ta phát triển thế mạnh của mình là du lịch nghỉ dƣỡng và du lịch văn hóa. Với định hƣớng của Đảng và Nhà nƣớc là phát triển nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc cùng với việc đƣa du lịch trở thành điểm nóng, thành sự quan tâm của nhiều ngành, nhiều ngƣời. Sinh viªn: Lª ThÞ H-¬ng - Líp: VH 903 Trang: 7 TiÒm n¨ng ph¸t triÓn DLVH t¹i quÇn thÓ di tÝch Phñ Dµy – Nam §Þnh 1.
Du lịch văn hóa Theo Luật du lịch Việt Nam năm 2005 có định nghĩa: “Du lịch văn hóa là hình thức du lịch dựa vào bản sắc văn hóa dân tộc với sự tham gia của cộng đồng nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống” Theo Tiến sĩ Trần Đức Thanh trong cuốn nhập môn Khoa học du lịch “Du lịch văn hóa là hoạt động diễn ra chủ yếu trong môi trƣờng nhân văn hay hoạt động du lịch đó tập trung khai thác tài nguyên du lịch văn hóa”. Nhƣ vậy tài nguyên du lịch văn hóa cũng chính là tài nguyên du lịch nhân văn, tài nguyên du lịch văn hóa là tất cả những gì do xã hội cộng đồng tạo ra có sức hấp dẫn du khách cùng các thành tố khác đƣa vào phục vụ du lịch, đó là những giá trị văn hóa mang đậm bản sắc của địa phƣơng thông qua các vật dẫn hoặc phƣơng thức biểu đạt, cung cấp cho du khách cơ hội để chiêm ngƣỡng, thử nghiệm và cảm thụ văn hóa của địa phƣơng bao gồm các công trình kiến trúc mỹ thuật, các di tích lịch sử, hoạt động tôn giáo, nghi thức xã hội đặc thù, đồ ăn, thức uống, làng nghề truyền thống, lễ hội phong tục tập quán. Du lịch văn hóa là một trong những loại hình du lịch bền vững, hấp dẫn du khách, có nhiều điều kiện, nguồn lực để phát triển, đƣợc quan tâm đầu tƣ phát triển ở nhiều nƣớc cũng nhƣ ở Việt Nam. Cộng đồng địa phƣơng là ngƣời sản sinh, bảo tồn và sở hữu các giá trị văn hóa của địa phƣơng vì vậy cũng nhƣ tổ chức phát triển du lịch sinh thái, tổ chức phát triển văn hóa phải dựa vào cộng đồng địa phƣơng để bảo tồn, nuôi dƣỡng những giá trị văn hóa, tôn trọng nguyện vọng phong tục tập quán của cộng đồng và chia sẻ lợi nhuận, việc làm từ hoạt động du lịch với cộng đồng.
- Tài nguyên du lịch văn hóa bao gồm cả giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể: Di sản văn hóa vật thể là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử văn hóa, khoa học bao gồm các di tích lịch sử văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ Sinh viªn: Lª ThÞ H-¬ng - Líp: VH 903 Trang: 8 TiÒm n¨ng ph¸t triÓn DLVH t¹i quÇn thÓ di tÝch Phñ Dµy – Nam §Þnh vật, bảo vật Quốc gia (Luật di sản Việt Nam năm 2003). Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần có giá trị lịch sử văn hóa khoa học, đƣợc lƣu giữ bằng trí nhớ, chữ viết, đƣợc lƣu truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức lƣu truyền khác bao gồm tiếng nói, chữ viết, tác phẩm văn học, diễn xƣớng dân gian, lối sống, nếp sống, bí quyết nghề truyền thống, y dƣợc cổ truyền, văn hóa ẩm thực, trang phục truyền thống và những trí thức dân gian. Du lịch văn hóa mang những nét đặc trƣng riêng biệt. Trƣớc tiên đó là sự đặc trƣng về tài nguyên, yếu tố quyết định đến việc xây dựng một chƣơng trình du lịch, tài nguyên của du lịch văn hóa đƣơng nhiên là những đặc điểm văn hóa đặc trƣng của một vùng, một quốc gia mà đã là văn hóa đặc trƣng thì đƣơng nhiên mỗi nơi một khác, có thể là giống nhau, ví dụ nhƣ du lịch biển thì hầu nhƣ ở mỗi nơi đều giống nhau bởi chỉ cần có bãi biển đẹp và cơ sở phục vụ tốt là có thể tiến hành du lịch biển.
Nhƣ vậy bản thân của du lịch văn hóa cũng mang những nét đặc trƣng cụ thể. Ngƣợc lại du lịch là phƣơng tiện, là cơ hội để văn hóa khẳng định tính độc lập của nó. Và đƣợc hòa nhập, nâng cao và phát triển. Ngoài lợi ích về mặt kinh tế, du lịch văn hóa mang lại cho quốc gia, cho vùng, cho nhà kinh doanh du lịch rất nhiều lợi ích mà không phải ở bất cứ loại hình nào hay làng nghề nào cũng có thể mang lại đó là nâng cao về mặt xã hội, chỉ có du lịch văn hóa mới nâng cao đƣợc cái “chất” trong du lịch, nâng cao nét đẹp, giữ gìn tính văn hóa đối với cả du khách cũng nhƣ đối với cƣ dân địa phƣơng hay với nhà kinh doanh du lịch.
Chính vì thế qua du lịch văn hóa, nhà nƣớc có thể điều chỉnh và giữ ginf, phát huy một cách tốt nhất nền văn hóa riêng của Quốc gia mình. * Đặc điểm của du lịch văn hóa: Nhóm tài nguyên du lịch nhân văn do con ngƣời tạo ra, hay nói cách khác nó là đối tƣợng và hiện tƣợng đƣợctạo ra một cách nhân tạo. Đây cũng là nguyên nhân khiến cho tài nguyên du lịch nhân tạo có những đặc điểm rất Sinh viªn: Lª ThÞ H-¬ng - Líp: VH 903 Trang: 9 TiÒm n¨ng ph¸t triÓn DLVH t¹i quÇn thÓ di tÝch Phñ Dµy – Nam §Þnh khác biệt so với nguồn tài nguyên du lịch tự nhiên. - Tài nguyên du lịch văn hóa có tác dụng nhận thức nhiều hơn tác dụng giải trí không điển hình hoặc có ý nghĩa thứ yếu.
- Việc tìm hiểu các đối tƣợng nhân tạo diễn ra trong thời gian ngắn. Nó thƣờng kéo dài một vài giờ, cũng có thể một vài phút. Do vậy trong khuôn khổ một chuyến du lịch ngƣời ta có thể hiểu rõ đối tƣợng văn hóa. Tài nguyên du lịch văn hóa thích hợp với loại hình du lịch, nhận thức theo lộ trình.
- Tài nguyên du lịch văn hóa thƣờng tập trung ở các điểm quần cƣ và các thành phố lớn. Chúng ta đều biết các thành phố lớn lại là đầu mối giao thông nên rõ ràng việc tiếp cận với nguồn tài nguyên này dễ dàng hơn nhiều. Khi đến thăm nguồn tài nguyên này có thể sử dụng cơ sở vật chất của du lịch đã đƣợc xây dựng trong các điểm quần cƣ mà không cần xây thêm cơ sở riêng.
