Chương 1: Cơ sở khoa học về tích tụ ruộng đất trong sản xuất nông nghiệp Chương 2: Thực trạng tích tụ ruộng đất trong sản xuất nông nghiệp ở huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình Chương 3: Một số giải pháp và kiến nghị nhằm đẩy mạnh tích tụ ruộng đất trong sản xuất nông nghiệp ở huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình. 6 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ TÍCH TỤ RUỘNG ĐẤT TRONG SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP 1. Đất đai và đặc điểm của đất đai. Không giống như những tư liệu sản xuất khác, đất là tư liệu sản xuất chủ yếu cho sản xuất nông nghiệp với những đặc điểm sau: - Đất vừa là sản phẩm của tự nhiên vừa là sản phẩm nhân tạo.
Đất đai vốn là sản phẩm của tự nhiên, khi con người tiến hành khai phá đưa đất hoang hóa vào sử dụng để tạo ra sản phẩm cho con người, thì ruộng đất đã kết tinh lao động con người và đồng thời trở thành sản phẩm của lao động. Bởi vậy, trong quá trình sử dụng, con người phải không ngừng cải tạo và bồi bổ ruộng đất, để cho đất ngày càng màu mỡ hơn, mang lại nhiều sản phẩm hơn. - Đất bị giới hạn về mặt không gian, nhưng sức sản xuất của đất là không có giới hạn. Điều này có nghĩa là mỗi đơn vị diện tích đất đai, nhờ tăng cường đầu tư vốn, sức lao động, đưa khoa học và công nghệ mới vào sản xuất và sản phẩm đem lại trên một đơn vị diện tích ngày càng nhiều hơn.
Đây là con đường kinh doanh chủ yếu của nông nghiệp, nhằm đáp ứng nhu cầu tăng lên về nông sản phẩm cung cấp cho xã hội. - Đất có vị trí cố định nhưng chất lượng không đồng đều, nó gắn liền với điều kiện tự nhiên, điều kiện kinh tế xã hội của mỗi vùng. Đất với tư cách là một yếu tố của sản xuất nông nghiệp, vị trí của ruộng đất gắn liền với điều kiện sinh thái, xã hội và kinh tế. Đặc điểm này đặt ra yêu cầu sử dụng đất một cách đầy đủ, hợp lý và có hiệu quả.
Muốn sử dụng ruộng đất có hiệu quả, một mặt phải quy hoạch các khu vực canh tác, bố trí các trung tâm dịch vụ và phân bố các điểm dân cư hợp lý. Mặt khác phải cải thiện điều kiện tự nhiên, xây dựng cơ sở vật chất – kỹ thuật và hệ thống kết cấu hạ tầng làm như vậy sẽ nâng cao được đời sống của nông dân và từng bước thay đổi bộ mặt nông thôn. Do ruộng đất có chất lượng không đồng đều giữa các khu vực nên trong quá trìnhsử dụng cần thiết phải cải tạo và nâng 7 cao độ phì cho đất để nâng dần độ đồng đều của ruộng đất và đạt năng xuất cây trồng cao. - Đất là tư liệu sản chủ yếu không bị hao mòn và đào thải khỏi quá trình sản xuất, nếu sử dụng hợp lý thì ruộng đất có chất lượng ngày càng tốt hơn.
Các tư liệu sản xuất khác sau một thời gian sử dụng đều bị hao mòn hữu hình hoặc hao mòn vô hình, cuối cùng sẽ bị đào thải khỏi quá trình sản xuất và thay thế bằng tư liệu sản xuất mới, chất lượng cao hơn, giá rẻ hơn. Nhưng với đất - tư liệu sản xuất chủ yếu không bị hao mòn, nếu sử dụng hợp lý, chất lượng đất ngày càng tốt hơn, sức sản xuất của đất lớn hơn, cho nhiều sản phẩm hơn trên một đơn vị diện tích canh tác. Như vậy việc sử dụng ruộng đất đúng đắn và có hiệu quả tùy thuộc vào chính sách ruộng đất của Nhà nước, các chính sách kinh tế vĩ mô khác và mục đích của người sử dụng đất. Khái niệm về tích tụ ruộng đất Theo lý luận của C.Mác về sản xuất tư bản (Chu Văn Cấp-Trần Bình Trọng, 2002), quá trình làm tăng quy mô tư bản được thực hiện bằng hai phương thức: tích tụ tư bản và tập trung tư bản.
Hai phương thức này có liên quan chặt chẽ với nhau, tạo điều kiện và thúc đẩy nhau. Tích tụ tư bản là tập trung vốn đủ lớn vào một đơn vị kinh doanh dưới nhiều hình thức khác nhau để có thể đầu tư đổi mới trang thiết bị kỹ thuật, mở rộng sản xuất, áp dụng công nghệ cao trong sản xuất và tận dung lợi thế do sản xuất ở quy mô lớn. Tích tụ ruộng đất được xem như một hình thức tích tụ tư bản dưới dạng hiện vật trong nông nghiệp. Theo từ điển Từ và ngữ Việt Nam (trang 1542, 1655, 1801) thì: Tích tụ là dồn tất cả vào một chỗ để tăng cường sức mạnh; Ruộng đất: đất đai trồng trọt nói chung; Tích tụ: Dồn vào, tập trung nhiều vào một chỗ.
Thực chất tích tụ đất đai là việc tăng quy mô diện tích cho hộ dân do thuê, thuê lại, mua, hoặc các hình thức khác như khai hoang, nhận thừa kế, nhận cầm cố để tạo ra quy mô ruộng đất lớn hơn nhằm mục đích sản xuất nông nghiệp. Như vậy, tích tụ ruộng đất khác với dồn điền đổi thửa. Bởi vì, dồn điền đổi thửa tuy cũng làm tăng quy mô một thửa đất, và giảm số thửa đất của một hộ nhưng 8 nó không làm tăng quy mô ruộng đất của hộ đó. Hoạt động góp đất, liên kết giữa các chủ thể sở hữu đất để cùng sản xuất (theo kiểu hợp tác xã) cũng làm tăng quy mô ruộng đất nhưng cũng không phải là tích tụ ruộng đất vì nó không làm tăng quy mô ruộng đất của một hộ.
Đối với sản xuất thì việc tích tụ đất đai, tăng quy mô kinh doanh của các chủ thể kinh doanh là vấn đề có tính quy luật. Nó diễn ra với quy mô và tốc độ khác nhau tuỳ từng khu vực và phụ thuộc trước hết vào quá trình Công nghiệp hoá - hiện đại hoá nông nghiệp. Quá trình này đã làm thay đổi tương quan giữa lao động và đất đai trong sản xuất, kinh doanh theo các giai đoạn khác nhau của tiến trình lịch sử. Như vậy, tích tụ đất đai có thể được hiểu là phương thức làm tăng quy mô về diện tích của chủ thể sử dụng đất.
Quy mô ruộng đất được tăng lên thông qua việc tích tụ đất đai trên cơ sở các quan hệ ruộng đất trên phương diện tự nhiên và quan hệ sở hữu. Từ khái niệm về TTRĐ như đã trình bày ở trên cho thấy, để đánh giá mức độ TTRĐ trong sản xuất nông nghiệp của mỗi địa phương (tỉnh, huyện, xã) có thể dựa vào một số tiêu chí như: - Tỷ lệ diện tích đất nông nghiệp thực hiện tích tụ trên tổng diện tích đất canh tác của địa phương; - Diện tích đất thực hiện tích tụ tính bình quân cho một chủ thể TTRĐ; - Tỷ lệ chủ thể TTRĐ với quy mô lớn (trên 20 ha) trong tổng số chủ thể TTRĐ; - Hiệu quả của việc TTRĐ, thể hiện qua năng suất lao động và giá trị sản xuất tăng thêm trên một đơn vị diện tích; tổng giá trị sản xuất ngành nông nghiệp; thu nhập bình quân một hộ gia đình nông thôn. Ngoài ra, trong phạm vi đề tài này, cụm từ " mua bán" ruộng đất được dùng để chỉ việc " chuyển nhượng quyền sử dụng đất" và cụm từ quyền "sở hữu đất đai" đôi khi được dùng để thay cho quyền " sử dụng đất đai" theo quy định của pháp luật Việt Nam. Tác dụng của tích tụ đất đai đối với sản xuất Đất đai được coi là tư liệu sản xuất đặc biệt và không thể thay thế được trong sản xuất, vì vậy quy mô và trình độ phát triển sản xuất phụ thuộc rất chặt chẽ vào 9 tính chất và mức độ tích tụ về đất đai cho sản xuất.
Tích tụ đất đai hợp lý sẽ thúc đẩy sản xuất phát triển theo hướng sản xuất hàng hoá hiện đại. Nó là kết quả của sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp và nông thôn theo hướng tiến bộ, trên cơ sở đó thực hiện lại phân công lao động một cách hợp lý. Tuy nhiên, tích tụ đất đai nếu không được kiểm soát chặt chẽ và thiếu sự quản lý điều chỉnh của Nhà nước thì bên cạnh những mặt tích cực cũng sẽ nảy sinh nhiều tiêu cực không kém phần gay gắt như sự phân hoá xã hội, phân hoá giàu nghèo. Quá trình tích tụ ruộng đất có ý nghĩa rất lớn đối với phát triển sản xuất.
Trước hết là giúp cho việc sử dụng ruộng đất được tiết kiệm và có hiệu quả, góp phần bảo vệ, tái tạo và khôi phục chất lượng đất. Nó cũng có hiệu quả trong việc chuyển đối cơ cấu cây trồng, phát triển sản xuất hàng hoá theo hướng Công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp. Cuối cùng, việc tích tụ ruộng đất có tác động tích cực đến thu nhập và đời sống của hộ nông dân và được coi là điểm mấu chốt của quan hệ hàng hoá tiền tệ trong sản xuất nông nghiệp và phân công lại lao động trong nông thôn. Tích tụ đất đai sẽ khắc phục được tình trạng manh mún, tạo ra sự thuận lợi cho người sản xuất ứng dụng các biện kỹ thuật thâm canh cây trồng, đem lại hiệu quả cao; thực hiện tốt các biện pháp thuỷ lợi hoá, cơ giới hoá và hợp tác hoá, đưa sản xuất nông nghiệp phát triển, thuận lợi cho công tác quản lý đất đai.
Quá trình tích tụ đất đai là quá trình hình thành kinh tế nông trại sản xuất hàng hoá quy mô lớn và là sự điều chỉnh một bước rất cơ bản và quan trọng về quan hệ sở hữu trong nông nghiệp. Trên thực tế hiện nay cho thấy, một mâu thuẫn lớn đang đặt ra cho nền nông nghiệp nước ta là có nhiều sản phẩm có khối lượng hàng hoá lớn nhưng lại được sản xuất ở những hộ có quy mô nhỏ. Vì thế chất lượng nông lâm sản thấp, tính chất đồng nhất kém, người sản xuất trực tiếp không nắm bắt được thông tin thị trường, hậu quả là sản xuất và phân phối các sản phẩm của nước ta chịu những thua thiệt không nhỏ. Mâu thuẫn trên chỉ có thể giải quyết được thoả đáng thông qua con đường tích tụ đất đai.
Tóm lại, tích tụ đất đai là quá trình tất yếu khách quan của kinh tế hàng hoá, 10 là yêu cầu của sản xuất hàng hoá, thực hiện việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế và phân công lại lao động trong xã hội.