CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lí luận của tích hợp kiến thức liên môn trong dạy học 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Tích hợp Theo Phạm Văn Lập: “Tích hợp có nghĩa là những kiến thức, kỹ năng học được ở môn học này, phần này của môn học được sử dụng như những công cụ để nghiên cứu học tập trong môn học khác, trong các phần khác của cùng một môn học”.
Theo từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (2009) thì “tích hợp là lắp ráp, nối kết các thành phần của một hệ thống để tạo nên một hệ thống đồng bộ”. Theo Từ điển Giáo dục học, thì tích hợp là “hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch giảng dạy”. Tác giả Dương Tiến Sỹ và Nguyễn Phúc Chỉnh đều cho rằng “tích hợp là sự kết hợp một cách hữu cơ, có hệ thống các kiến thức, khái niệm thuộc các môn học khác nhau thành một nội dung thống nhất, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập trong các môn học đó”[5],[22],[24]. Như vậy, dưới góc độ giáo dục học, tích hợp được hiểu là sự tổng hợp các kiến thức trong một môn học hoặc giữa các môn học thành một nội dung thống nhất.
Hiện nay, trên toàn thế giới mỗi ngày có khoảng 2000 cuốn sách được xuất bản, điều ấy đủ thấy không thể học tập như cũ và giảng dạy như cũ theo chương trình và sách giáo khoa gồm quá nhiều môn học riêng rẽ, biệt lập với nhau. Mặt khác, sự phát triển của khoa học trên thế giới ngày càng nhanh, nhiều vấn đề mới dạy học cần phải đưa vào nhà trường như: Giáo dục sức 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khỏe, giới tính, dân số, pháp luật, phòng chống các tệ nạn xã hội, an toàn giao thông, bảo vệ môi trường… nhưng quỹ thời gian có hạn, không thể tăng số môn học cũng như lượng thời gian để dạy hết mọi thứ cho học sinh. Việc tích hợp nội dung một số môn học là giải pháp có thể thực hiện được để đảm bảo nhiệm vụ giáo dục nhiều mặt cho học sinh mà không quá tải. Trước những đòi hỏi đó, sư phạm tích hợp ra đời nhằm đáp ứng lại những yêu cầu của giáo dục hiện đại, không chỉ tích hợp về phương pháp mà còn cả về nội dung dạy học.
Quan điểm tích hợp đã được nghiên cứu và vận dụng trong dạy học ở nhiều nước trên thế giới. Theo Xavier Roegiers, “Sư phạm tích hợp là một quan niệm về quá trình học tập góp phần hình thành ở học sinh những năng lực rõ ràng, có dự tính trước những điều cần thiết cho học sinh, nhằm phục vụ cho các quá trình học tập tương lai hoặc nhằm hòa nhập học sinh vào cuộc sống lao động. Như vậy, sư phạm tích hợp nhằm làm cho quá trình học tập có ý nghĩa”. Theo UNESCO, “Dạy học tích hợp các khoa học được định nghĩa là một cách trình bày các khái niệm và nguyên lí khoa học cho phép diễn đạt sự thống nhất cơ bản của các tư tưởng khoa học, tránh nhấn quá mạnh hay quá sớm sự sai khác giữa các lĩnh vực khoa học khác nhau”.
Tuy có những định nghĩa khác nhau, nhưng các cách định nghĩa về dạy học tích hợp này lại thống nhất biện chứng với nhau ở tư tưởng chính là việc thực hiện mục tiêu kép trong quá trình dạy học (một là mục tiêu dạy học thông thường của một bài học, hai là mục tiêu được tích hợp trong nội dung bài học đó). Như vậy, dạy học tích hợp là sự kết hợp nhiều lĩnh vực, nhiều môn học để giải quyết vấn đề học tập và thực tiễn cuộc sống. Tích hợp kiến thức liên môn Không có bất kì ngành khoa học nào không có sự tích hợp tri thức của nhiều lĩnh vực. Sự phát triển của Sinh học cũng không nằm ngoài xu hướng 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Sinh học là ngành khoa học nghiên cứu về sự sống, nhiệm vụ của Sinh học là tìm hiểu bản chất của các nguyên lý và các quá trình trong thế giới sống, khám phá các quy luật Sinh học. Bản thân giới tự nhiên là một thể thống nhất, vì vậy ngày nay đã xuất hiện những khoa học liên ngành, gian ngành, hình thành những tri thức đa ngành, liên ngành. Các khoa học tự nhiên đã chuyển từ tiếp cận “phân tích – cấu trúc” sang tiếp cận “tổng hợp – hệ thống”. Sự thống nhất của các thao tác tư duy phân tích và tổng hợp đã tạo nên tiếp cận “cấu trúc – hệ thống” đem lại cách nhận thức biện chứng về quan hệ giữa các ngành khoa học.
Xu thế phát triển của khoa học là càng ngày càng phân hóa sâu, song song với việc tích hợp liên môn, liên ngành ngày càng mạnh. Điều đó đã dẫn đến một tất yếu là không thể giảng dạy các khoa học như là các lĩnh vực tri thức riêng rẽ. Bản chất sự sống là tổng hợp của tất cả các yếu tố vô sinh và hữu sinh của tự nhiên và xã hội, của giới vô cơ và hữu cơ, giữa con người và thiên nhiên, giữa các hiện tượng Vật lý, Hóa học, khí hậu, thổ nhưỡng. Vì vậy, Sinh học là môn khoa học có liên quan chặt chẽ với các môn khoa học khác như Vật lý học, Toán học, Hóa học, Địa lý.
Do đó, trong dạy học Sinh học cần đặt nó vào trong mối quan hệ tương tác với các ngành, các chuyên ngành khoa học khác. Tích hợp kiến thức liên môn là mối quan hệ hữu cơ, có hệ thống giữa kiến thức môn học này với kiến thức môn học khác thành một nội dung thống nhất, gắn bó chặt chẽ với nhau dựa trên cơ sở các mối liên hệ giữa lí thuyết và thực tiễn được đề cập trong nội dung các môn học đó. Như vậy, đặc trưng của dạy - học tích hợp kiến thức liên môn, đó là: - Một cách tiếp cận tổ chức HS sử dụng kiến thức, kỹ năng, phương pháp và ngôn ngữ từ nhiều môn khác nhau để nghiên cứu một chủ đề, giải 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quyết vấn đề nhận thức trong thực tiễn, qua đó chiếm lĩnh tri thức mới, hình thành năng lực tư duy, năng lực vận dụng tri thức. - Nhận ra đặc trưng của mỗi môn học cũng như mối quan hệ giữa các môn học với nhau.
- Hướng tới: Cung cấp nhiều hơn cách dạy tích cực và kinh nghiệm học tập. Cung cấp nhiều hơn kinh nghiệm của cuộc sống thực và luôn mở. Cung cấp nhiều cơ hội chia sẻ trong sự tương tác, hợp tác giữa những HS có vốn sống và kinh nghiệm khác nhau. + Làm cho kiến thức trở nên có ý nghĩa.
Một số quan điểm về tích hợp kiến thức liên môn trong dạy học Trong dạy học tích hợp, điều cần thiết đầu tiên là phải : “Vượt lên trên cái nhìn bộ môn” – tức là vượt lên trên cái nhìn quen thuộc về vai trò của từng môn học riêng rẽ, quan niệm đúng hơn về quan hệ tương tác giữa các môn học. Theo d’ Hainaut(1977) có 4 quan điểm khác nhau đối với các môn học. - Quan điểm “đơn môn”: Có thể xây dựng chương trình học tập theo hệ thống của mỗi môn học riêng biệt. Các môn học được tiếp cận một cách riêng rẽ.
- Quan điểm “đa môn”: Thực chất là những tình huống, những đề tài được nghiên cứu theo những quan điểm khác nhau, nghĩa là theo những môn học khác nhau. Theo quan điểm này, các môn học được tiếp cận riêng rẽ và chỉ gặp nhau ở một số thời điểm trong quá trình nghiên cứu các đề tài. Như vậy, các môn học sẽ không thực sự được tích hợp. - Quan điểm “liên môn”: Trong dạy học những tình huống chỉ có thể được tiếp cận hợp lý qua sự soi sáng của nhiều môn học.
Ở đây chúng ta nhấn mạnh đến sự liên kết các môn học, làm cho chúng tích hợp với nhau để giải quyết một tình huống cho trước: các quá trình học tập sẽ không đề cập một cách rời rạc mà phải liên kết với nhau xung quanh vấn đề cần giải quyết. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Quan điểm “xuyên môn”: Có thể phát triển những kĩ năng mà học sinh có thể sử dụng trong tất cả các môn học, trong tất cả các tình huống, chẳng hạn, nêu một giả thuyết, đọc các thông tin, giải một bài toán,… Những kĩ năng chúng ta sẽ gọi là kỹ năng xuyên môn. Có thể lĩnh hội được những kĩ năng này trong từng môn học hoặc nhân dịp có những hoạt động chung cho nhiều môn học. Nhu cầu phát triển xã hội hiện đại đòi hỏi nhà trường hướng tới quan điểm liên môn và xuyên môn.
Trong đó, quan điểm liên môn phối hợp sự đóng góp của nhiều môn học để nghiên cứu và giải quyết mọi tình huống, còn quan điểm xuyên môn lại tìm cách phát triển ở học sinh những kĩ năng có thể áp dụng ở nhiều môn học, nhiều tình huống. Theo Xavier Roegier (1996) quan điểm liên môn có thể đưa ra những ứng dụng chung cho nhiều môn học.Phối hợp các quá trình học tập của nhiều môn học khác nhau. Cách tích hợp này tiến xa hơn các cách tích hợp thứ nhất vì nó dẫn đến hợp nhất nhiều môn học. [30,tr49] Những ứng dụng cho nhiều môn học được thực hiện ở cuối năm học hay cuối cấp học.
Ví dụ: các môn Vật lý, Hóa học, Sinh học vẫn được dạy riêng rẽ nhưng đến cuối năm hoặc cuối cấp có một phần, một chương về những vấn đề chung của khoa học tự nhiên và thành tựu ứng dụng thực tiễn, học sinh được đánh giá bằng một bài thi tổng hợp kiến thức. Những ứng dụng cho nhiều môn học được thực hiện ở những thời điểm cụ thể đều đặn trong năm học. Ví dụ: Các môn Lí, Hóa, Sinh vẫn được dạy riêng rẽ, hoặc vì bản chất và logic phát triển nội dung từng môn học, hoặc vì các môn học này do các giáo viên khác nhau đảm nhiệm. Tuy nhiên, chương trình có bố trí xem một số chương trình tích hợp liên môn nhằm làm cho học sinh quen dần với việc sử dụng kiến thức những môn học gần gũi nhau.
11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Ý nghĩa của tích hợp kiến thức liên môn trong dạy học Dạy học từng môn riêng rẽ giúp học sinh hình thành kiến thức khoa học một cách hệ thống, dạy học tích hợp giúp học sinh liên kết kiến thức trong nhà trường và thực tiễn cuộc sống.