MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài Việt Nam là quốc gia nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới, á nhiệt đới, nên có một hệ thực vật phong phú và đa dạng với khoảng hơn 12.000 loài thực vật trong đó có 3.948 loài có công dụng làm thuốc. Đặc biệt, có nhiều loài dược liệu được xếp vào loài quý và hiếm trên thế giới như: Sâm Ngọc Linh, Sâm Vũ Diệp, Tam Thất, Bách Hợp, Thông Đỏ, Vàng Đắng, Hoàng liên,… Đây là tiềm năng lớn để Việt Nam phát triển ngành dược liệu Việt Nam với nguồn cây dược liệu trong nước [3]. Trong nhiều năm qua, với sự thay đổi điều kiện tự nhiên, xã hội, thói quen khai thác thác dược liệu tùy tiện đã dẫn đến số lượng loài cây dược liệu có khả năng khai thác tự nhiên còn rất ít, nhiều loài cây dược liệu quý hiếm trong nước đang đứng trước nguy cơ cạn kiệt.
Trong tổng sống 3.948 loài thực vật có giá trị làm thuốc hiện tại chỉ còn khoảng 206 loài có thể khai thác tự nhiên; có nhiều loài biến mất và việc khôi phục lại phải mất rất nhiều thời gian [15]. Ngoài ra, sự suy giảm cây dược liệu ở Việt Nam không thể không kể đến sự hoạt động tích cực của đội ngũ thương lái Trung Quốc. Nhiều đoàn thương lái người Trung Quốc đã vào Việt Nam thu mua những mặt hàng nông sản từ thông thường cho đến quái dị, từ Ốc Bươu Vàng, gỗ Sưa đến Dứa, Dừa non; từ phân trâu đến đuôi trâu; từ rễ Sim đến hoa Ngâu, lá cây Phong Ba; từ hạt Chè đến xơ Dừa… Hoạt động thu mua ồ ạt nhiều mặt hàng trên với quy mô lớn của lái thương Trung Quốc làm náo loạn các vùng quê từ Nam chí Bắc. Trong khi đó, các cơ quan có trách nhiệm vẫn đang lúng túng với câu hỏi, họ mua thứ ấy để làm gì? Trong bối cảnh nguồn dược liệu tự nhiên đang ngày càng cạn kiện thì nhu cầu sử dụng dược phẩm có nguồn gốc tự nhiên để chữa bệnh lại đang có xu hướng n 2 tăng cao đột biến.
Tổ chức Y tế thế giới (WHO) nhận định, có khoảng 80% dân số tại các quốc gia đang phát triển ít nhiều có sử dụng y học cổ truyền hoặc thuốc từ dược thảo để bảo vệ sức khoẻ. Ở các quốc gia phát triển, xu hướng và nhu cầu sử dụng thuốc có nguồn gốc thiên nhiên trong việc phòng và chữa bệnh cũng đang ngày một tăng cao. Riêng tại Việt Nam, theo báo cáo của Cục Quản lý Dược - Bộ Y tế, nhu cầu dược liệu trong nước khoảng gần 60. Tại Việt Nam, theo kết quả điều tra, đánh giá tại một số vùng, nuôi trồng cây dược liệu có giá trị kinh tế to lớn hơn bất kỳ cây lương thực, thực phẩm nào (có thể thu nhập trên 100 triệu đồng/ha).
Thực tế, ở một số nơi, người dân cũng đã bắt đầu thay thế cây trồng truyền thống bằng cây dược liệu và đạt được những kết quả khá khả quan. Ví dụ, ở Sapa (Lào Cai), việc thực hiện trồng cây Artiso giúp đem lại doanh thu khoảng 115 triệu đồng/vụ/năm. Hợp tác xã Đông Nam Dược Bắc Kạn được thành lập năm 2012 gồm 12 thành viên, đến năm 2016 hợp tác xã chuyển đổi sang mô hình hợp tác xã kiểu mới. Các ngành nghề hoạt động chính tại hợp tác xã gồm: nuôi trồng và bảo tồn dược liệu quý hiếm, chế biến bào chế thuốc đông y, phòng chẩn trị y học, dịch vụ tắm thảo dược.
Các thành viên của HTX đều có hoạt động liên quan đến dược liệu, bốc thuốc chữa bệnh. Đây là một trong những yếu tố quan trọng trong thực hiện phát triển vùng trồng cây dược liệu tập trung theo hướng hàng hóa, các thành viên HTX biết giá trị, công dụng, cách thức thu hái, chế biết của nhiều loài cây thuốc. Được sự nhất trí của Ban chủ nhiệm Khoa Kinh tế & PTNT, giảng viên hướng dẫn tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Thực trạng và giải pháp phát triển cây dược liệu tại HTX Đông Nam Dược xã Hà Vị, huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn” n 3 1. Mục tiêu của đề tài 1.
Mục tiêu chung Đánh giá giá thực trạng về điều kiện của hợp tác xã (HTX) Đông Nam Dược tại tỉnh Bắc Kạn, từ đó đề xuất một số gải pháp chủ yếu cho việc phát triển vùng trồng cây dược liệu quy mô tập trung nhằm khai thác tốt những tiềm năng, lợi thế của HTX để nâng cao hiệu quả kinh tế, tạo việc làm, cải thiện cuộc sống cho cho các thành viên, ổn định nguồn dược liệu cho HTX và đáp ứng nhu cầu dược liệu ngày càng lớn của thị trường trong thời gian tới, đưa dược liệu trở thành cây trồng có thế mạnh trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Mục tiêu cụ thể - Đánh giá những kết quả bước đầu trong thực hiện trồng cây dược liệu tại HTX Đông Nam dược Bắc Kạn. - Đánh giá thực trạng về những điều kiện của hợp tác xã ( HTX) Đông Nam dược Bắc Kạn cho việc phát triển vùng trồng cây dược liệu quy mô tập trung. - Phân tích những điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong việc phát triển vùng trồng cây dược liệu quy mô tập trung tại HTX Đông Nam dược Bắc Kạn.
- Đề xuất một số giải pháp cho phát triển vùng trồng dược liệu tập trung tại HTX Đông Nam dược. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu - Thông qua đề tài nghiên cứu, củng cố được kiến thức thực tế trong quá trình thực tập tại cơ sở, sinh viên có am hiểu thêm về nhóm cây dược liệu đầy tiềm năng ngoài những cây nông nghiệp truyền thống. - Thông qua việc nghiên cứu thực trạng và giải pháp cho phát triển vùng trồng cây dược liệu tại HTX có thể được sử dụng tham khảo cho các n 4 nghiên cứu về chuyển đổi cơ cấu cây trồng trong nông nghiệp tại nhiều địa phương, đặc biệt là các vùng trung du miền núi, góp phần nâng cao đời sống người dân. Ý nghĩa thực tiễn - Thông qua quá trình trải nghiệm, học tập, nghiên cứu tại HTX Đông Nam dược Bắc Kạn đã giúp bản thân sinh viên hiểu rõ về mô hình tổ chức hoạt động của HTX nông nghiệp nói chung và HTX nông nghiệp hoạt động trong lĩnh vực đông nam dược nói riêng.
- Nghiên cứu, tìm hiểu thực trạng và tham gia trực tiếp vào các hoạt động của HTX Đông Nam Dược giúp sinh viên có thêm những kiến thức, kĩ năng cần thiết cho cuộc sống và công việc sau khi ra trường tham gia vào các hoạt động thực tiễn phát triển nông nghiệp ở nông thôn miền núi. - Những giải pháp của đề tài là cơ sở quan trọng để HTX Đông Nam Dược Bắc Kạn áp dụng vào hoạt động phát triển vùng trồng cây dược liệu tập trung trong thực tại và các năm tới. Ngoài ra, những HTX, nhóm hộ là những địa phương có điều kiện tương tự có thể tham khảo để phát triển cây dược liệu. n 5 Phần 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 2.
Cơ sở lý luận của đề tài 2. Một số khái niệm Cây dược liệu: là những loài thực vật có tác dung để chữa bệnh hoặc bồi bổ cơ thể khi con người sử dụng. Việc dùng thuốc trong nhân dân ta đã có từ lâu đời. Từ thời nguyên thủy, tổ tiên chúng ta trong lúc tìm kiếm thức ăn, có khi ăn phải chất độc phát sinh nôn mửa hoặc rối loạn tiêu hóa, hoặc hôn mê có khi chết người, do đó cần có nhận thức phân biệt được loại nào ăn được, loại nào có độc không ăn được.
Phát triển cây dược liệu là: là một quá trình tăng tiến về mọi mặt của nuôi trồng cây dược liệu trong một thời gian nhất định. Trong đó bao gồm cả sự tăng trưởng về quy mô, diện tích, sản lượng và cơ cấu sản xuất của ngành. Phát triển dược liệu bền vững: là sự đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu dược liệu hiện tại nhưng không làm xấu đi khả năng đáp ứng ngày càng cao về phát triển dược liệu trong tương lai. Vai trò, vị trí của dược liệu trong ngành y tế, thú y và kinh tế quốc dân Thuốc phòng bệnh và chữa bệnh hầu hết được điều trị từ hai nguồn dược liệu và hóa dược.
Riêng thảo dược, theo thống kê của tổ chức y tế thế giới con số lên đến 20. Không chỉ ở các nước Đông Nam Á mà các nước phương Tây cũng tiêu thụ một lượng rất lớn dược liệu. Người ta thống kê thấy rằng ở các nước có nền công nghiệp phát triển thì ¼ số thuốc thống kê trong các đơn thuốc đều có chứa hoạt chất từ thảo mộc. Trong những năm gần đây xu hướng trên thế giới dùng thuốc thảo mộc tự nhiên (không tách hóa chất) ngày càng nhiều, chỉ tính thị trường Châu Âu cũng lên đến 2,3 tỉ USD, riêng cộng hòa liên bang Đức là 1,7 tỉ USD [12].
n 6 Dược liệu là nguồn cung cấp nguyên liệu cho việc bán tổng hợp cho một số hóa dược. Chỉ riêng nhu cầu để bán tổng hợp các thuốc steroid, hằng năm thế giới cần khoảng 100 tấn Củ Mài có chứa Diosgenin. Nhiều hoạt chất quan trọng như quinine, morphin, ajmalin, vincaluecoblastin, emetin, strychnine…đều phải triết ra từ dược liệu mà chưa có thể đi bằng con đường tổng hợp. Dược liệu còn mở đường cho hóa dược phát triển.
Về mặt kinh tế, nước ta xếp cây thuốc vào lại cây công nghiệp cao cấp cần được phát triển như những cây công nghiệp khác. Đối với nước ta dược liệu có vị trí quan trọng. Nước ta nằm trong vùng nhiệt đới, chụi ảnh hưởng của gió mùa. Nhiệt độ trung bình hàng nắm là 25oC, độ ẩm khá cao tạo điều kiện cho cây cối phát triển.
Diện tích rừng chiếm 2/3 diện tích đất. Hệ thực vật rất đa dạng và phong phú, cả nước có khoảng 20.000 loài trong đó có trên 1.000 loài cây thuốc nước ta lại có một sô vùng có độ cao trên 1.000 m như SaPa, Đà Lạt nên thuận lợi cho việc di nhập một số cây như artichaut, dương địa hoàng… Nước ta lại có đưởng bờ biển trên 3.200 km chạy từ Bắc vào Nam nên có nhiều hải sản quý hiếm dung làm thuốc. Nếu chúng ta biết cách khai thác và nuôi trồng một cách hợp lý thì sẽ có nhiều đóng góp cho ngành dược nước ta. Dân tộc ta cũng như Trung Quốc, Đài Loan, Nhật và một số nước Đông Nam Á khác có truyền thống chữa bệnh theo lối y học cổ truyền từ lâu đời, đòi hỏi cung cấp một số lượng lớn về dược liệu.