Giới thiệu dự án

Nghiên cứu ứng dụng khai thác di sản văn hóa phi vật thể phục vụ du lịch bền vững là một trong những định hướng trọng tâm của chiến lược phát triển kinh tế ban hành theo Nghị quyết số 08-NQ/TW của Bộ Chính trị. Tại huyện Thủy Nguyên (Hải Phòng) — vùng đất cửa ngõ có tốc độ đô thị hóa nhanh và sở hữu mật độ di tích lịch sử - văn hóa dày đặc — nghệ thuật Hát Đúm Tổng Phục (bao gồm các xã Phục Lễ, Phả Lễ, Lập Lễ) được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Tuy nhiên, trước làn sóng chuyển dịch cơ cấu công nghiệp hóa, nghệ thuật Hát Đúm đang đối mặt với nguy cơ mai một nghiêm trọng, thiếu mô hình liên kết thương mại hóa du lịch có chiều sâu.

Đề tài "Thực trạng và giải pháp khai thác Hát Đúm Thủy Nguyên, Hải Phòng phục vụ hoạt động du lịch" xây dựng khung giải pháp liên ngành kết hợp giữa văn hóa học, nhân chủng học và quản trị dịch vụ du lịch (Tourism Management Framework). Công trình cung cấp hệ thống luận cứ khoa học và giải pháp thực nghiệm nhằm chuyển hóa giá trị văn hóa diễn xướng truyền thống thành sản phẩm du lịch đặc thù có tính cạnh tranh cao.

                  ┌──────────────────────────────────────────────┐
                  │    Tài nguyên Hát Đúm Tổng Phục             │
                  │    (3 cao độ: Rề-Sol-Lá | 9 bước diễn xướng) │
                  └──────────────────────┬───────────────────────┘
                                         ▼
                  ┌──────────────────────────────────────────────┐
                  │   Mô hình Khai thác Du lịch Bền vững         │
                  │   - Xã hội hóa & Bảo tồn sống (Living Lab)  │
                  │   - Chuẩn hóa Tour & Tuyến liên vùng         │
                  │   - Số hóa dữ liệu di sản (Digital Archive)  │
                  └──────────────────────┬───────────────────────┘
                                         ▼
                  ┌──────────────────────────────────────────────┐
                  │   Sản phẩm Du lịch Văn hóa Thủy Nguyên       │
                  │   (Gia tăng chi tiêu, Lưu trú & Bảo tồn gốc) │
                  └──────────────────────────────────────────────┘

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể

  1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về tài nguyên du lịch nhân văn phi vật thể và đánh giá giá trị đặc thù của Hát Đúm Thủy Nguyên trong hệ sinh thái du lịch đồng bằng sông Hồng.
  2. Khảo sát, phân tích định lượng thực trạng bảo tồn, truyền dạy và mức độ tham gia của cộng đồng địa phương tại các tâm điểm: Phục Lễ, Phả Lễ, Lập Lễ.
  3. Nhận diện các điểm nghẽn (bottlenecks) trong chuỗi giá trị du lịch hiện tại: tính tự phát, thiếu hạ tầng tiếp đón, sản phẩm chưa đạt chuẩn thương mại hóa.
  4. Đề xuất mô hình tích hợp Hát Đúm vào các tour du lịch sinh thái - tâm linh (Bạch Đằng Giang, Hồ Sông Giá, Khu đô thị Bắc Sông Cấm) và cơ chế chính sách tài chính bền vững.

Phạm vi và giới hạn

  • Không gian: Địa bàn huyện Thủy Nguyên, trọng tâm là vùng Tổng Phục (xã Phục Lễ, Phả Lễ, Lập Lễ) gắn với các không gian diễn xướng sân đình, chùa và Lễ hội Mở mặt.
  • Thời gian: Dữ liệu khảo sát thực địa và số liệu thứ cấp thu thập giai đoạn 2015 – 2018, hoàn thiện nghiên cứu năm 2019.
  • Giới hạn: Tập trung vào hình thức diễn xướng đối đáp dân gian truyền thống và phương thức chuyển giao thành dịch vụ trải nghiệm du lịch; không đi sâu vào phân tích nhạc lý phương Tây phức tạp.

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Nghiên cứu tiến hành đánh giá so sánh các mô hình khai thác nghệ thuật dân gian tiêu biểu tại Việt Nam để xác định bài học thực tiễn cho Thủy Nguyên:

Tiêu chí Hát Đúm Thủy Nguyên (Hiện trạng) Múa Rối nước Thăng Long (Hà Nội) Đờn ca tài tử (An Giang / Nam Bộ)
Tần suất biểu diễn Theo mùa vụ lễ hội (Đầu xuân) Cố định 365 ngày/năm (đa suất diễn) Tích hợp thường nhật trên tàu/khu du lịch
Liên kết lữ hành Tự phát, < 5% khách tour tiếp cận > 300 doanh nghiệp lữ hành liên kết Chuỗi liên kết homestay & lữ hành lỏng lẻo
Hỗ trợ đa ngôn ngữ Không có (chỉ hát khẩu ngữ địa phương) Phiên dịch/Hành động trực quan hóa Thuyết minh viên song ngữ tại điểm
Tỷ lệ giữ chân khách < 1 giờ trải nghiệm 1.5 – 2 giờ/tour cố định 2 – 4 giờ trải nghiệm ẩm thực + đờn ca
Mức độ thương mại hóa Bán đĩa CD/VCD thủ công tại địa phương Bán vé chuyên nghiệp, đồ lưu niệm Bán gói diễn dịch vụ, sản phẩm làng nghề
                       MA TRẬN YÊU CẦU NGHIÊN CỨU (MoSCoW)
┌──────────────────────────────────────┬──────────────────────────────────────┐
│ MUST HAVE (Bắt buộc)                 │ SHOULD HAVE (Cần có)                 │
│ - Chuẩn hóa kịch bản diễn xướng 9 bước│ - Xây dựng trung tâm trải nghiệm văn │
│ - Đào tạo đội ngũ nghệ nhân kế cận   │   hóa Hát Đúm tại đình Phục Lễ       │
│ - Kết nối tuyến điểm Bạch Đằng Giang │ - Hệ thống tai nghe thuyết minh song │
│ - Cơ chế phân bổ doanh thu cộng đồng │   ngữ (Audio Guide System)           │
├──────────────────────────────────────┼──────────────────────────────────────┤
│ COULD HAVE (Có thể có)               │ WON'T HAVE (Chưa ưu tiên)            │
│ - Ứng dụng AR/VR tái hiện hội Mở mặt │ - Sân khấu hóa hiện đại làm biến dạng│
│ - Phát hành album trực tuyến toàn cầu│   thang âm 3 cao độ truyền thống     │
└──────────────────────────────────────┴──────────────────────────────────────┘

Thiết kế hệ thống diễn xướng và mô hình sản phẩm

Cấu trúc âm nhạc của Hát Đúm Thủy Nguyên được định vị bằng hệ thống thang âm tam cung (Trùng tam âm: Rề - Sol - Lá), chủ yếu sáng tác bằng thể thơ Lục bát và Song thất lục bát. Quy trình diễn xướng 9 chặng được chuẩn hóa thành mô-đun dịch vụ du lịch (Tour Experience Flow) như sau:

[Chặng 1: Hát Chào/Giao Hẹn] ➔ [Chặng 2: Hát Huê Tình] ➔ [Chặng 3: Hát Đố - Giảng]
                │
                ▼
[Chặng 6: Hát Lính] ◄──────── [Chặng 5: Hát Mời Trầu] ◄──────── [Chặng 4: Hát Họa]
                │
                ▼
[Chặng 7: Hát Thư]  ────────► [Chặng 8: Hát Cưới/Thách Cưới] ──► [Chặng 9: Hát Ra Về]

Để phục vụ công tác số hóa và tích hợp vào các hệ thống quản lý di sản thông minh (Smart Cultural Heritage Information System), dữ liệu diễn xướng được mô hình hóa theo định dạng cấu trúc:

{
  "$schema": "https://json-schema.org/draft/2020-12/schema",
  "heritage_item": "Hat_Dum_Thuy_Nguyen",
  "pitch_structure": ["Re", "Sol", "La"],
  "poetic_forms": ["Luc_bat", "Song_that_luc_bat"],
  "core_locations": ["Phuc_Le", "Pha_Le", "Lap_Le"],
  "performance_stages": [
    {
      "step": 1,
      "name": "Hat_Chao_Hoi_Giao_Hen",
      "interaction_type": "Doi_Dap_Nam_Nu",
      "cultural_norm": "Hat_Ran_Chong_Tuc_Chua"
    },
    {
      "step": 2,
      "name": "Hat_Hue_Tinh",
      "interaction_type": "Giao_Duyen_Sau_Lang",
      "cultural_norm": "Cam_Tay_Mo_Khan_Che_Mat"
    },
    {
      "step": 3,
      "name": "Hat_Do_Giang",
      "interaction_type": "Thu_Tai_Tri_Tue",
      "cultural_norm": "Kien_Thuc_Lich_Su_Van_Hoa"
    }
  ],
  "tourism_integration": {
    "target_tours": ["Bach_Dang_Giang_Phuc_Le", "Resort_Song_Gia_Heritage"],
    "duration_minutes": 45,
    "interactive_workshop": true
  }
}
Thuật toán Định tuyến Tối ưu Trải nghiệm Du lịch Di sản:
Input: TourGroup(size, origin, language, duration_hours)
Output: Customized_Itinerary

1: IF duration_hours <= 4 THEN
2:    Itinerary = [Di tích Bạch Đằng Giang, Trình diễn Hát Đúm Tút gọn (30 mins tại Đình Phục Lễ)]
3: ELSE
4:    Itinerary = [Quần thể Tràng Kênh, Hồ Sông Giá, Trải nghiệm Diễn xướng 9 bước, Workshop Bịt khăn Mở mặt, Ẩm thực Thủy Nguyên]
5: END IF
6: IF language != "vi" THEN
7:    Activate(Dedicated_Audio_Transceiver_System_EN)
8: END IF
9: RETURN Itinerary

Phương pháp luận nghiên cứu

Đề tài áp dụng hệ phương pháp luận đa chiều:

  • Phương pháp thực địa và điều tra xã hội học: Phát phiếu khảo sát và phỏng vấn sâu 150 đối tượng gồm du khách thập phương, các nghệ nhân lão thành tại Câu lạc bộ Hát Đúm Phục Lễ và cán bộ quản lý văn hóa cấp huyện.
  • Phương pháp chuyên gia (Delphi Method): Tham vấn ý kiến của các nhà nghiên cứu âm nhạc dân gian, chuyên gia quản lý di sản tại Sở Du lịch Hải Phòng.
  • Phương pháp thống kê, phân tích và so sánh tổng hợp: Xử lý tập số liệu thứ cấp về tăng trưởng du khách Hải Phòng giai đoạn 2015 – 2017 để dự báo dung lượng thị trường.

Implementation và kết quả

Quá trình triển khai thực nghiệm

Nghiên cứu tiến hành xây dựng và thử nghiệm mô hình sản phẩm qua 3 giai đoạn:

[Giai đoạn 1: Chuẩn hóa Tư liệu]
  - Thu âm, ký âm 50 làn điệu cổ.
  - Phân loại ca từ: Hát đố, Hát họa, Hát cưới.
                │
                ▼
[Giai đoạn 2: Thiết kế Tour Thử nghiệm]
  - Tuyến: Trung tâm Hải Phòng - Đình Phục Lễ - Sông Giá (1 ngày).
  - Tích hợp nghi thức tương tác: Du khách đóng vai đối đáp.
                │
                ▼
[Giai đoạn 3: Đánh giá & Điều chỉnh]
  - Đo lường mức độ tiếp nhận của du khách (CSAT/NPS).
  - Hoàn thiện kịch bản thuyết minh song ngữ.

Kết quả khảo sát thực trạng và đánh giá thử nghiệm

Khảo sát thực trạng ban đầu trên nhóm mẫu 150 người trước khi tối ưu giải pháp:

  • 78.6% thanh niên và du khách trẻ chưa hiểu rõ về hình thức Hát Đúm và cho rằng làn điệu đơn điệu, khó tiếp thu nếu thiếu diễn giải ngữ cảnh.
  • 89.3% du khách quốc tế và nội địa khẳng định nghi thức "Bịt khăn che mặt" và "Lễ hội Mở mặt" tạo ra sự tò mò cao và là điểm nhấn khác biệt độc nhất so với Dân ca Quan họ hay Ca trù.
  • 100% các nghệ nhân mong muốn có nguồn kinh phí duy trì câu lạc bộ định kỳ thay vì chỉ hoạt động 3 ngày Tết.
                    MỨC ĐỘ HÀI LÒNG CỦA DU KHÁCH VỚI TOUR THỬ NGHIỆM
┌───────────────────────────────┬───────────────────────────────┬──────────────┐
│ Tiêu chí đánh giá             │ Trước khi tối ưu kịch bản     │ Sau khi tối ưu (Có tương tác)│
├───────────────────────────────┼───────────────────────────────┼──────────────┤
│ Mức độ hấp dẫn nội dung       │ 42.5%                         │ 86.8%        │
│ Hiểu biết về giá trị di sản   │ 31.0%                         │ 91.2%        │
│ Sẵn sàng chi trả lưu niệm/tip │ 18.0%                         │ 64.5%        │
│ Khả năng giới thiệu người khác│ 35.0%                         │ 82.0%        │
└───────────────────────────────┴───────────────────────────────┴──────────────┘

Đổi mới và đóng góp

  1. Chuẩn hóa cấu trúc diễn xướng 9 bước thành sản phẩm dịch vụ hoàn chỉnh: Chuyển dịch từ hình thức biểu diễn sân khấu hóa thụ động sang mô hình "Du lịch diễn xướng tương tác" (Interactive Heritage Tourism), cho phép khách tham gia thử thách hát đố - giảng và tìm hiểu nghi thức mở khăn.
  2. Xác lập giải pháp tài chính bền vững thông qua mô hình liên kết PPP (Public - Private Partnership): Kết hợp cơ chế điều tiết quỹ đất theo Quyết định 22/2003/QĐ-BTC và kêu gọi nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA từ WB, ADB) nhằm đồng bộ hóa hạ tầng giao thông kết nối thị trấn Núi Đèo - Phục Lễ.
  3. Phát triển kênh bảo tồn số và thương mại hóa toàn cầu: Đưa tư liệu diễn xướng vào định dạng đĩa quang chất lượng cao và kho dữ liệu số, mở rộng tệp khách hàng đến kiều bào tại Anh, Úc, Mỹ, Canada.

Ứng dụng thực tế và triển khai

Tuyến tour du lịch mẫu tích hợp

  • Tên tour: Hành trình Di sản Bạch Đằng - Âm vang Hát Đúm Tổng Phục (Thời lượng: 1 Ngày).
  • Lộ trình:
    1. 08:00 - 10:30: Thăm Khu di tích lịch sử Bạch Đằng Giang, Đền thờ vua Ngô Quyền, Lê Đại Hành, Trần Hưng Đạo.
    2. 10:30 - 12:00: Trải nghiệm không gian văn hóa Hát Đúm tại Đình làng Phục Lễ (Giao lưu nghệ nhân, tìm hiểu tục trùm khăn, thưởng thức canh hát đối đáp).
    3. 12:00 - 14:00: Ăn trưa ẩm thực truyền thống Thủy Nguyên tại nhà dân (Homestay Phục Lễ).
    4. 14:30 - 16:30: Thưởng ngoạn danh thắng Hồ Sông Giá, Hang Lương, Hang Vua.
                    ƯỚC TÍNH CHI PHÍ VÀ HIỆU QUẢ ĐẦU TƯ (ROI MODEL)
┌───────────────────────────────────────────────┬──────────────────────────────┐
│ Khoản mục đầu tư                              │ Dự toán ngân sách (VNĐ)      │
├───────────────────────────────────────────────┼──────────────────────────────┤
│ Nâng cấp không gian diễn xướng Đình Phục Lễ   │ 350.000.000                  │
│ Trang bị hệ thống âm thanh, tai nghe đa ngữ   │ 120.000.000                  │
│ Đào tạo nghiệp vụ du lịch cho 20 nghệ nhân    │ 60.000.000                   │
│ Ấn phẩm, đĩa số hóa, quảng bá xúc tiến        │ 70.000.000                   │
│ TỔNG CHI PHÍ BAN ĐẦU                          │ 600.000.000                  │
├───────────────────────────────────────────────┼──────────────────────────────┤
│ Dự phóng doanh thu năm thứ 2 (Phí tour + DV) │ 1.100.000.000 / năm          │
│ Thời gian hoàn vốn dự kiến                    │ 14 - 18 tháng                │
└───────────────────────────────────────────────┴──────────────────────────────┘

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế còn tồn tại

  • Rào cản nhân khẩu học: Đội ngũ nghệ nhân nắm giữ kỹ năng ứng khẩu lời cổ chủ yếu từ 60 tuổi trở lên; thế hệ trẻ tại các xã công nghiệp hóa thiếu động lực học nghề.
  • Hạ tầng giao thông tiếp cận: Trục đường liên xã Phục Lễ - Phả Lễ vào các dịp hội xuân thường xuyên chịu tải lớn, bãi đỗ xe du lịch 45 chỗ chưa được quy hoạch đồng bộ.

Hướng phát triển tiếp theo

  • Xây dựng đề án đưa Hát Đúm vào môn học tự chọn văn hóa địa phương tại các trường THCS và THPT trên địa bàn huyện Thủy Nguyên.
  • Tích hợp công nghệ nhận diện giọng nói và trí tuệ nhân tạo để xây dựng chatbot giải nghĩa các ca từ Hát Đúm cổ cho du khách.

Đối tượng hưởng lợi

  • Sinh viên & Học viên ngành Văn hóa - Du lịch: Tiếp cận nguồn tư liệu thực địa có hệ thống, phương pháp phân tích liên ngành giữa di sản và kinh tế du lịch.
  • Doanh nghiệp Lữ hành & Khách sạn: Có sẵn khung sản phẩm tour văn hóa đặc trưng để chào bán cho thị trường khách MICE và khách quốc tế.
  • Cộng đồng cư dân địa phương: Nghệ nhân và người dân được hưởng lợi trực tiếp từ chuỗi giá trị du lịch cộng đồng, nâng cao thu nhập và lòng tự hào di sản.
  • Cơ quan Quản lý Nhà nước: Khung cơ sở khoa học để hoạch định quy hoạch không gian bảo tồn khi Thủy Nguyên chuyển đổi mô hình hành chính lên thành phố trực thuộc.

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu kỹ thuật và cơ sở hạ tầng tối thiểu để tổ chức một điểm biểu diễn Hát Đúm du lịch?

Cần không gian sân đình/nhà cổ có sức chứa từ 30 – 50 khách, trang bị hệ thống âm thanh mộc (Micro thu âm dải tần trung thực, hạn chế echo quá mức làm méo tiếng địa phương), khu vực trưng bày khăn mỏ quạ, nón quai thao và hệ thống thuyết minh song ngữ (tiếng Việt - tiếng Anh).

2. Hát Đúm có khả năng nhân rộng ra các điểm du lịch khác ngoài Thủy Nguyên không?

Hát Đúm có thể biểu diễn lưu động tại các khu nghỉ dưỡng sinh thái (Resort Sông Giá, Cát Bà) hoặc các trung tâm văn hóa thành phố Hải Phòng, nhưng không gian cội nguồn Tổng Phục vẫn là môi trường sinh hoạt văn hóa giữ trọn vẹn giá trị tâm linh và cảm xúc gốc.

3. Làm thế nào để giải quyết rào cản ngôn ngữ cho khách du lịch quốc tế?

Áp dụng giải pháp đã thành công tại Nhà hát Cải lương Hà Nội: sử dụng thiết bị tai nghe phiên dịch song ngữ tự động, kết hợp màn hình LED phụ đề nội dung đối đáp thơ lục bát dịch nghĩa, đồng thời nhấn mạnh vào tính tương tác biểu cảm cử chỉ, ánh mắt và bàn tay.

4. Chi phí duy trì hoạt động cho các câu lạc bộ nghệ nhân được phân bổ như thế nào?

Trích từ 3 nguồn chính: Quỹ ngân sách sự nghiệp văn hóa địa phương (30%), Quỹ trích từ doanh thu vé tham quan/dịch vụ lữ hành (50%) và nguồn tài trợ xã hội hóa từ các doanh nghiệp trên địa bàn (20%).

5. Làm sao để bảo tồn tính ứng khẩu tự nhiên khi thương mại hóa biểu diễn theo khung giờ cố định?

Xây dựng khung kịch bản mở: 70% thời lượng là các làn điệu bài bản mẫu mực (Chào, Mời, Giao duyên, Ra về); 30% thời lượng dành cho phần Hát Đố - Giảng ứng tác trực tiếp theo tên, quê quán hoặc tính cách của du khách tại khán phòng.


Kết luận

Đề tài tốt nghiệp của tác giả Hoàng Thị An đã giải quyết thành công bài toán giao thoa giữa bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể và phát triển kinh tế du lịch tại huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng. Thông qua việc phân tích chuyên sâu thực trạng, giải mã hệ thống làn điệu, âm chuẩn và cấu trúc diễn xướng 9 chặng, công trình đã đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện từ cơ chế chính sách, huy động vốn ODA, đào tạo nghệ nhân kế cận đến thiết kế tour du lịch trải nghiệm. Đây là tài liệu tham khảo có giá trị ứng dụng cao cho các nhà quản lý văn hóa, doanh nghiệp lữ hành và các nhà nghiên cứu trong hành trình gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc trong bối cảnh công nghiệp hóa - hiện đại hóa.