Thực trạng sức khoẻ, bệnh tật ở công nhân mỏ than Phấn Mễ, Thái Nguyên và một số yếu tố liên quan

Luận văn thạc sĩ: Sức khỏe, bệnh tật ở công nhân mỏ than Phấn Mễ, Thái Nguyên và yếu tố liên quan

• Tác giả: Nguyễn Khắc Du
• Người hướng dẫn: TS. Lê Thị Thanh Hoa
• Trường học: Trường Đại học Y - Dược, Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Y học dự phòng
• Đề tài: Thực trạng sức khoẻ, bệnh tật ở công nhân mỏ than Phấn Mễ, Thái Nguyên và một số yếu tố liên quan
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ y học
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan về sức khỏe và bệnh tật ở công nhân mỏ than Phấn Mễ

Khai thác than là ngành công nghiệp nặng nhọc và tiềm ẩn nhiều rủi ro. Mỏ than Phấn Mễ thuộc tỉnh Thái Nguyên có lịch sử khai thác lâu đời. Người lao động tại đây thường xuyên đối mặt với môi trường ngột ngạt và khắc nghiệt. Không gian hầm lò sâu dưới lòng đất luôn tiềm ẩn nguy cơ thiếu oxy. Bụi than, khí độc và tiếng ồn máy móc phát sinh liên tục trong ca làm việc. Môi trường này gây áp lực trực tiếp lên hệ hô hấp và tim mạch. Tỷ lệ mắc bệnh tại mỏ than Phấn Mễ qua khảo sát đạt mức 87,1%. Con số này cho thấy phần lớn thợ mỏ đang gặp vấn đề y tế. Các chỉ số phân loại sức khỏe loại IV và loại V chiếm tỷ lệ đáng kể. Công nhân hầm lò chịu gánh nặng bệnh tật cao hơn nhân viên văn phòng. Độ tuổi trung bình của lực lượng lao động đang tăng dần. Tuổi đời cao đi kèm tuổi nghề dài làm tích tụ tác hại sinh học. Việc nắm bắt số liệu y tế giúp doanh nghiệp chủ động lập kế hoạch can thiệp. Công tác bảo vệ sức khỏe người thợ mỏ là nhiệm vụ cấp bách hiện nay.

1.1. Đặc thù môi trường lao động tại mỏ than Phấn Mễ

Môi trường làm việc ngầm chứa đựng nhiều yếu tố vi khí hậu bất lợi. Nhiệt độ và độ ẩm trong hầm lò thường vượt ngưỡng quy chuẩn. Gió thông khí yếu làm tăng cảm giác bức bối khi vận động mạnh. Bụi than lơ lửng với mật độ cao bám sâu vào phế nang phổi. Bụi phát sinh từ các khâu khoan đá, nổ mìn và bốc xúc than. Máy cào và máy khoan tạo ra độ ồn vượt tiêu chuẩn cho phép. Rung chuyển cơ học truyền qua tay và chân gây mỏi cơ mạn tính. Ánh sáng thiếu hụt tại các gương than buộc mắt phải điều tiết liên tục. Tư thế làm việc gò bó chật hẹp làm tăng áp lực cột sống. Hệ số nguy cơ nghề nghiệp tại đây đòi hỏi các biện pháp kiểm soát kỹ thuật nghiêm ngặt.

1.2. Thống kê chung về tỷ lệ mắc bệnh của người lao động

Dữ liệu khảo sát trên 294 công nhân ghi nhận 256 người mắc bệnh lý. Tỷ lệ này tương đương 87,1% tổng số lao động được kiểm tra y tế. Tỷ lệ sức khỏe loại I và II ở mức thấp dưới kỳ vọng. Nhóm thợ mỏ trực tiếp khai thác hầm lò có tỷ lệ bệnh cao nhất. Các bệnh lý mạn tính có xu hướng gia tăng theo số năm công tác. Nhóm công nhân có tuổi nghề trên 10 năm chịu gánh nặng bệnh tật vượt trội. Tỷ lệ mắc bệnh ở nhóm thâm niên cao đạt tới 90,8%. Tỷ lệ mắc bệnh ở nhóm dưới 10 năm thâm niên chỉ dừng ở mức 78,4%. Nhiều công nhân mắc cùng lúc hai hoặc ba bệnh lý phối hợp. Số ngày nghỉ ốm trong năm phản ánh rõ sự suy giảm năng suất làm việc.

II. Phân tích thực trạng bệnh tật ở công nhân mỏ than Phấn Mễ

Cơ cấu bệnh tật ở công nhân mỏ than mang tính chất đặc thù nghề nghiệp sâu sắc. Bệnh tai mũi họng và hô hấp chiếm tỷ lệ áp đảo so với các cơ quan khác. Bụi than xâm nhập gây viêm mũi xoang, viêm họng mạn và viêm thanh quản kéo dài. Đo chức năng hô hấp ghi nhận hiện tượng thông khí phổi suy giảm rõ rệt. Hội chứng tắc nghẽn phế quản xuất hiện nhiều ở nhóm thợ khoan gương. Vi khí hậu nóng ẩm làm nặng thêm các triệu chứng kích ứng niêm mạc hô hấp. Yếu tố nhiệt độ vượt chuẩn thúc đẩy tỷ lệ mắc bệnh hô hấp lên mức 77,6%. Trong khi đó khu vực vi khí hậu đạt chuẩn chỉ ghi nhận mức 61,2%. Sự chênh lệch này có ý nghĩa thống kê rõ ràng với giá trị p dưới 0,05. Đau thắt lưng và thoái hóa cột sống cũng chiếm tỷ lệ rất cao. Công nhân phải cúi gập người nhiều giờ trong đường lò chật hẹp. Căng thẳng cơ bắp kết hợp rung giật cơ giới hóa làm tổn thương đĩa đệm. Bệnh ngoài da và tiêu hóa cũng xuất hiện rải rác nhưng mức độ nhẹ hơn. Tổng thể gánh nặng bệnh tật đòi hỏi sự can thiệp đa chuyên khoa.

2.1. Nhóm bệnh tai mũi họng và tổn thương hệ hô hấp

Tổn thương đường dẫn khí trên chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu bệnh tật. Bụi hạt lớn đọng lại ở khoang mũi gây viêm mũi dị ứng và viêm cuốn mũi phì đại. Khí SO2 và CO2 kích thích niêm mạc họng tạo cảm giác bỏng rát thường trực. Bụi mịn than đi sâu vào tiểu phế quản gây xơ hóa mô kẽ phổi. Kết quả thông khí phổi cho thấy lưu lượng thở ra ở nhiều thợ mỏ bị tắc nghẽn. Tình trạng ho khạc đờm đen xuất hiện phổ biến sau mỗi ca tan ca. Nhiễm trùng đường hô hấp tái phát làm suy giảm thể lực nhanh chóng. Màng nhĩ cũng chịu thương tổn thứ phát do tiếp xúc tiếng ồn liên tục trên 85 dBA. Thủng màng nhĩ hoặc xơ hóa màng nhĩ làm giảm thính lực của nhiều công nhân cao tuổi nghề.

2.2. Mối liên hệ giữa tuổi nghề và các yếu tố vi khí hậu

Tuổi nghề tỷ lệ thuận với tỷ lệ mắc bệnh tại mỏ than Phấn Mễ. Lao động trên 10 năm thâm niên có tỷ lệ bệnh tật lên tới 90,8%. Nhóm dưới 10 năm chỉ ghi nhận tỷ lệ 78,4% với giá trị p < 0,05. Vi khí hậu nóng ẩm cũng làm gia tăng rõ rệt các bệnh đường thở. Vị trí làm việc vượt chuẩn nhiệt độ khiến 77,6% thợ mỏ mắc bệnh tai mũi họng và hô hấp. Khu vực vi khí hậu đạt chuẩn chỉ có tỷ lệ mắc 61,2%. Ngược lại, vi khí hậu nóng không ảnh hưởng đáng kể đến bệnh thận tiết niệu. Tỷ lệ bệnh này ở hai nhóm lần lượt là 13,4% và 14,5% với p > 0,05. Thời gian tích lũy phơi nhiễm độc chất quyết định mức độ tổn thương thể chất của công nhân.

III. Giải pháp nâng cao sức khỏe cho công nhân mỏ than Phấn Mễ

Bảo vệ sức khỏe công nhân mỏ than đòi hỏi hệ thống giải pháp đồng bộ và quyết liệt. Doanh nghiệp cần ưu tiên cải tạo hạ tầng kỹ thuật thông gió hầm lò. Quạt gió công suất lớn giúp hạ nhiệt độ và giảm nồng độ khí thải độc hại. Hệ thống phun sương dập bụi cần vận hành liên tục tại các gương lò khai thác. Trang thiết bị cơ giới hóa hiện đại giúp giải phóng sức lao động thủ công nặng nhọc. Việc này trực tiếp làm giảm tỷ lệ thoái hóa cột sống và đau thắt lưng. Song song với kỹ thuật, công tác y tế dự phòng cần được kiện toàn vững chắc. Trạm y tế cơ sở phải định kỳ tổ chức khám tầm soát bệnh nghề nghiệp. Việc đo chức năng hô hấp định kỳ giúp phát hiện sớm suy giảm thông khí phổi. Công nhân phát hiện bệnh sớm cần được bố trí chuyển vị trí công tác phù hợp. Chế độ dinh dưỡng bồi dưỡng bằng hiện vật cần bổ sung vi chất thiết yếu. Nước uống giải nhiệt chứa điện giải giúp bù đắp mồ hôi mất đi khi đào lò. Kế hoạch chăm sóc sức khỏe toàn diện sẽ giảm thiểu tối đa số ngày nghỉ ốm.

3.1. Cải thiện điều kiện kỹ thuật và môi trường hầm lò

Cải tạo môi trường lao động là mắt xích quyết định hiệu quả phòng bệnh. Doanh nghiệp cần thay mới hệ thống đường ống dẫn khí tươi vào tận đáy gương lò. Tốc độ gió lưu thông phải đạt chuẩn an toàn vệ sinh công nghiệp. Máy hút bụi khô và ướt cần được trang bị tại vị trí khoan cắt vỉa than. Đèn chiếu sáng cố định chống nổ cần thay thế dần đèn đội đầu truyền thống nhằm bảo vệ thị lực. Cơ giới hóa khâu xúc bốc giúp giảm đáng kể áp lực đè nặng lên vùng cột sống. Tấm đệm chống rung và bảo dưỡng vòng bi định kỳ giúp triệt tiêu tiếng ồn máy móc. Đo đạc quan trắc môi trường phải thực hiện đều đặn mỗi tháng để giám sát các chỉ số độc hại kịp thời.

3.2. Nâng cao ý thức vệ sinh và tuân thủ an toàn lao động

Hành vi vệ sinh cá nhân chưa tốt là nguyên nhân quan trọng gây phát sinh bệnh tật. Công nhân cần được đào tạo kỹ năng sử dụng phương tiện bảo vệ cá nhân. Khẩu trang chống bụi mịn than và nút tai giảm ồn phải đeo suốt ca trực. Thói quen tháo bỏ khẩu trang khi thở dốc cần chấm dứt triệt để. Nhà tắm nóng lạnh và phòng giặt sấy quần áo bảo hộ cần mở cửa liên tục. Thợ mỏ phải tắm rửa và súc họng nước muối sinh lý ngay sau ca làm việc. Quy trình rửa tay xà phòng trước khi ăn giữa ca giúp phòng bệnh tiêu hóa. Doanh nghiệp cần kiểm tra chấn chỉnh nghiêm các hành vi vi phạm an toàn lao động. Ý thức tự bảo vệ là yếu tố quyết định sức khỏe lâu dài của mỗi công nhân.

IV. Ứng dụng thực tiễn bảo vệ sức khỏe công nhân mỏ than Phấn Mễ

Số liệu nghiên cứu tại mỏ than Phấn Mễ mang lại giá trị thực tiễn to lớn cho y học lao động. Kết quả phân tích khẳng định sự cần thiết phải kiểm soát nghiêm ngặt các tác hại nghề nghiệp. Nhóm công nhân có thâm niên cao phải là đối tượng trọng tâm trong các can thiệp y tế. Doanh nghiệp cần xây dựng hồ sơ theo dõi sức khỏe điện tử cho từng người lao động. Dữ liệu này giúp phát hiện sớm các dấu hiệu suy giảm chức năng thông khí phổi. Chuyển đổi công việc từ hầm lò sang mặt đất kịp thời sẽ ngăn ngừa biến chứng xơ phổi nặng. Việc quản lý bệnh nghề nghiệp còn góp phần ổn định nguồn nhân lực chất lượng cho doanh nghiệp mỏ. Năng suất lao động sẽ tăng trưởng ổn định khi tỷ lệ ốm đau giảm xuống. Chi phí điều trị và trợ cấp tai nạn lao động được tiết giảm đáng kể. Mô hình can thiệp tại Phấn Mễ có thể nhân rộng sang nhiều mỏ than khác trên địa bàn Thái Nguyên. Sức khỏe người lao động chính là thước đo cho sự phát triển công nghiệp bền vững.

4.1. Giá trị ứng dụng nghiên cứu vào quản lý y tế lao động

Kết quả khảo sát cung cấp cơ sở khoa học tin cậy cho công tác y tế dự phòng mỏ than. Nhà quản lý có thể phân bổ nguồn lực y tế tập trung vào các khoa mũi nhọn như tai mũi họng và hô hấp. Quy trình khám định kỳ cần bổ sung chụp X-quang phổi kỹ thuật số và kiểm tra chức năng thở chuyên sâu. Bác sĩ doanh nghiệp dễ dàng phát hiện sớm tổn thương đường thở để điều trị kịp thời. Các trường hợp suy giảm sức khỏe sang loại IV hoặc loại V cần được hội chẩn và can thiệp ngay. Hồ sơ sức khỏe theo dõi liên tục giúp xây dựng biểu đồ bệnh tật chính xác cho từng phân xưởng khai thác. Ứng dụng này giúp giảm tải chi phí điều trị phát sinh.

4.2. Định hướng phát triển bền vững cho ngành khai thác mỏ

Hiện đại hóa công nghệ khai thác là chìa khóa bảo vệ nguồn nhân lực mỏ than. Ngành than cần thay thế phương pháp đào lò thủ công bằng dây chuyền cơ giới hóa. Áp dụng máy đào lò liên hợp giúp cách ly thợ mỏ khỏi vị trí phát sinh bụi độc. Việc tối ưu hóa hệ thống làm mát ngầm bảo đảm nhiệt độ hầm lò trong ngưỡng cho phép. Doanh nghiệp cần kết hợp chăm sóc y tế với chế độ đãi ngộ thỏa đáng. Các kỳ nghỉ dưỡng phục hồi chức năng giúp tái tạo sức lao động bền bỉ. Môi trường làm việc an toàn sẽ thu hút lực lượng công nhân gắn bó lâu dài. Phát triển bền vững chỉ đạt được khi thể lực người lao động được ưu tiên hàng đầu.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khai thác khoáng sản là ngành công nghiệp nền tảng nhưng luôn tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng đối với sức khỏe người lao động. Tại Việt Nam, với trữ lượng than đá lên tới hàng tỉ tấn, các mỏ than đang huy động lực lượng lao động rất lớn làm việc trong điều kiện vi khí hậu khắc nghiệt và ô nhiễm bụi kéo dài. Tỉnh Thái Nguyên là địa phương sở hữu trữ lượng than lớn thứ hai cả nước, trong đó Mỏ than Phấn Mễ có vị trí đặc thù khi vận hành song song cả hai công nghệ khai thác hầm lò và khai thác lộ thiên. Đáng chú ý, sản phẩm tại đây là than mỡ giàu dẫn xuất carbua vòng và lưu huỳnh, có tính chất cơ học sắc nhọn và khả năng bám dính niêm mạc cao hơn hẳn các loại than thông thường, làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh lý đường hô hấp, da liễu và cơ xương khớp.

Xuất phát từ thực tiễn cấp bách đó, học viên Nguyễn Khắc Du đã thực hiện luận văn thạc sĩ y học chuyên ngành Y học dự phòng tại Trường Đại học Y - Dược, Đại học Thái Nguyên dưới sự hướng dẫn của Tiến sĩ Lê Thị Thanh Hoa. Nghiên cứu tập trung vào hai mục tiêu chính: mô tả thực trạng sức khỏe, bệnh tật của công nhân mỏ than Phấn Mễ năm 2022 và phân tích các yếu tố liên quan trực tiếp đến tình trạng bệnh lý của người lao động. Khảo sát thực địa được triển khai từ tháng 07 năm 2022 đến tháng 07 năm 2023 trên 294 công nhân sản xuất trực tiếp. Kết quả ghi nhận tỷ lệ công nhân mắc bệnh tai mũi họng lên tới 63,3% và tỷ lệ suy giảm chức năng hô hấp đạt 50,3%. Những số liệu này tạo lập cơ sở thực chứng vững chắc, giúp doanh nghiệp và ngành y tế dự phòng tối ưu hóa điều kiện vi khí hậu, cắt giảm thời gian nghỉ ốm trung bình 6,2 ngày mỗi năm và bảo vệ nguồn nhân lực bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết phơi nhiễm tác hại nghề nghiệp trong y học lao động kết hợp với mô hình đánh giá chức năng thông khí phổi theo tiêu chuẩn quốc tế. Tiếp cận này giúp làm rõ tác động qua lại giữa môi trường làm việc khắc nghiệt và biến đổi thể chất của người thợ mỏ qua ba khái niệm trọng tâm:

Thứ nhất, yếu tố tác hại nghề nghiệp được định nghĩa là các điều kiện bất lợi phát sinh trong chu trình khai thác vượt quá ngưỡng vệ sinh cho phép theo Quyết định số 3733/2002/QĐ-BYT, bao gồm vi khí hậu nóng ẩm, bụi hô hấp chứa silic tự do và tiếng ồn máy móc. Thứ hai, bệnh liên quan đến nghề nghiệp và bệnh nghề nghiệp là các tổn thương bệnh lý phát sinh do tiếp xúc kéo dài với môi trường ô nhiễm, điển hình là viêm mũi họng mạn tính, rối loạn cơ xương khớp và bệnh bụi phổi than. Thứ ba, tiêu chuẩn phân loại sức khỏe người lao động dựa trên Quyết định số 1613/BYT-QĐ của Bộ Y tế chia làm năm phân nhóm từ loại I (rất khỏe) đến loại V (rất yếu). Đồng thời, chức năng hô hấp được định lượng dựa trên hướng dẫn toàn cầu GOLD COPD thông qua dung tích sống gắng sức (FVC), thể tích thở ra gắng sức trong giây đầu tiên (FEV1) và chỉ số Gaensler để xác định các hội chứng hạn chế hoặc tắc nghẽn.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế mô tả cắt ngang, thu thập thông tin trong khung thời gian từ tháng 07 năm 2022 đến tháng 07 năm 2023. Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định theo phương pháp chọn mẫu mô tả toàn bộ quần thể đích: trong tổng số 297 công nhân tham gia đợt khám sức khỏe, nghiên cứu đã chọn lọc được 294 công nhân sản xuất trực tiếp đạt tiêu chuẩn tuyển chọn. Tiêu chí lựa chọn bắt buộc là người lao động có thâm niên công tác từ 6 tháng trở lên nhằm bảo đảm đủ thời gian tích lũy phơi nhiễm tối thiểu để các yếu tố độc hại tác động lên cơ thể. Mẫu phân bổ gồm 184 công nhân khu vực hầm lò và 110 công nhân khu vực lộ thiên.

Quy trình thu thập dữ liệu kết hợp phỏng vấn trực tiếp bằng phiếu điều tra, khám lâm sàng chuyên khoa đa hệ (tai mũi họng, răng hàm mặt, mắt, cơ xương khớp, da liễu, tuần hoàn) và đo chức năng thông khí phổi bằng máy đo điện tử Vitalograph spirometer đạt chuẩn kiểm định quốc tế. Dữ liệu môi trường lao động được đo kiểm thực địa vào mùa nóng bởi Trung tâm Y tế môi trường lao động Công thương. Toàn bộ số liệu được kiểm tra, làm sạch, nhập liệu hai lần độc lập và xử lý bằng phần mềm SPSS phiên bản 16.0. Các kiểm định Chi bình phương được lựa chọn làm công cụ phân tích trọng tâm vì phù hợp với các biến số phân loại nhị phân, cho phép đánh giá chính xác mối liên quan giữa tuổi nghề, tác hại môi trường với tình trạng bệnh lý ở ngưỡng ý nghĩa thống kê p < 0,05.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu trên 294 công nhân mỏ than Phấn Mễ đã ghi nhận nhiều chỉ số dịch tễ học nổi bật:

Thứ nhất, về phân loại sức khỏe tổng quát, phần lớn công nhân xếp loại II với tỷ lệ 84,4%, loại III chiếm 11,2%, loại I chiếm 2,4%, trong khi loại IV và V lần lượt chiếm 1,7% và 0,3%. Nhóm sức khỏe chưa tốt (loại III, IV, V) chiếm tổng cộng 13,3%.

Thứ hai, mô hình bệnh tật diễn ra phức tạp với tỷ lệ mắc bệnh tai mũi họng chiếm vị trí cao nhất là 63,3% (trong đó thể mạn tính chiếm 59,9%, tập trung chủ yếu ở bệnh lý họng và thanh quản với 45,9%). Bệnh cơ xương khớp đứng thứ hai với tỷ lệ 48,5%, theo sau là răng hàm mặt chiếm 41,8%, các bệnh về mắt chiếm 37,4%, tiêu hóa chiếm 17,7% và tim mạch chiếm 12,9% (chủ yếu là biến động huyết áp với 11,9%). Đáng lưu ý, có tới 29,6% công nhân mắc cùng lúc từ 4 loại bệnh tật trở lên.

Thứ ba, tình trạng thông khí phổi bị tổn thương nghiêm trọng với 50,3% công nhân có biểu hiện suy giảm chức năng hô hấp. Rối loạn thông khí kiểu hạn chế chiếm ưu thế tuyệt đối với 48,3%, kiểu tắc nghẽn chiếm 1,7% và thể hỗn hợp là 0,3%. Tỷ lệ suy giảm ở khu vực lộ thiên (53,6%) cao hơn khu vực hầm lò (48,4%).

Thứ tư, phân tích tương quan cho thấy thâm niên nghề nghiệp là yếu tố nguy cơ then chốt: nhóm công nhân có tuổi nghề trên 10 năm có tỷ lệ sức khỏe chưa tốt là 16,5%, cao gấp gần 3 lần nhóm có tuổi nghề từ 10 năm trở xuống (5,7%) với p < 0,05. Đồng thời, công nhân tiếp xúc với vi khí hậu nóng vượt chuẩn vệ sinh có tỷ lệ mắc bệnh tai mũi họng và hô hấp lên tới 77,6%, cao hơn rõ rệt so với mức 61,2% ở nhóm làm việc tại môi trường đạt chuẩn (p < 0,05).

Thảo luận kết quả

Tỷ lệ mắc bệnh tai mũi họng vượt trội (63,3%) hoàn toàn tương thích với đặc thù mỏ Phấn Mễ. Bụi than mỡ giàu lưu huỳnh và hợp chất hydrocacbon thơm dạng vòng có xu hướng bám dính mạnh mẽ vào niêm mạc đường hô hấp trên. Các hạt bụi kích thước từ 2 đến 30 micromet khi xâm nhập vào hốc mũi làm tê liệt hoạt động của hệ thống lông chuyển biểu mô, phá hủy hàng rào nhầy bảo vệ và kích hoạt các phản ứng viêm mạn tính kéo dài. Khi so sánh với nghiên cứu của Nguyễn Như Đua (2021) ghi nhận tỷ lệ viêm mũi xoang mạn tính ở công nhân khai thác than là 63,55%, kết quả tại Phấn Mễ phản ánh sự tương đồng về gánh nặng bệnh lý đường hô hấp trong ngành than.

Bên cạnh đó, tỷ lệ bệnh cơ xương khớp lên tới 48,5% phản ánh tư thế lao động nặng nhọc, gò bó trong không gian hầm lò chật hẹp kết hợp việc mang vác nặng, phù hợp với các báo cáo quốc tế của Xianting Yong về tỷ lệ rối loạn cơ xương ở thợ mỏ đạt mức 65,6%. Các phát hiện này có thể được minh họa trực quan rất hiệu quả thông qua biểu đồ cột chồng phân tầng mức độ tổn thương theo khu vực sản xuất hoặc bảng ma trận tương quan chỉ rõ mức chênh lệch nguy cơ mắc bệnh theo từng nấc thang tuổi nghề. Nghiên cứu cũng chỉ ra tỷ lệ nghỉ ốm lên đến 62,9% với 42,8% công nhân tự ý điều trị, gián tiếp cho thấy hệ thống y tế cơ sở cần chuyển dịch từ khám chữa bệnh thụ động sang quản lý nguy cơ chủ động.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực chứng, bốn nhóm giải pháp can thiệp đồng bộ cần được triển khai:

Thứ nhất, nâng cấp hệ thống kỹ thuật thông gió và kiểm soát bụi: Ban Giám đốc và phòng kỹ thuật an toàn mỏ than Phấn Mễ cần tiến hành rà soát, lắp đặt thêm các hệ thống quạt thông gió cục bộ và đầu phun sương áp lực cao tại các gương than hầm lò cùng các điểm sàng tuyển lộ thiên. Mục tiêu cụ thể là hạ nhiệt độ làm việc xuống dưới 32 độ C và giảm nồng độ bụi hô hấp về dưới giới hạn cho phép theo Quyết định số 3733/2002/QĐ-BYT, lộ trình hoàn thành trong quý 1 và quý 2 năm 2024.

Thứ hai, chuẩn hóa phương tiện bảo vệ cá nhân: Bộ phận an toàn vệ sinh lao động cần tổ chức cấp phát định kỳ và giám sát nghiêm ngặt việc sử dụng khẩu trang hoạt tính chuyên dụng có khả năng ngăn ngừa bụi than mỡ và hơi khí độc, kết hợp trang bị nút tai chống ồn. Mục tiêu đạt 100% công nhân mang khẩu trang đúng quy chuẩn suốt ca làm việc, phấn đấu giảm tỷ lệ mắc mới bệnh tai mũi họng xuống dưới 15% trong giai đoạn 2024 - 2025.

Thứ ba, củng cố hoạt động y tế cơ sở và theo dõi chức năng hô hấp: Trạm Y tế mỏ cần thiết lập hồ sơ quản lý sức khỏe điện tử, định kỳ 6 tháng tổ chức đo lại chức năng thông khí phổi cho nhóm công nhân có thâm niên trên 10 năm. Chủ động luân chuyển các trường hợp có sức khỏe loại IV và V sang các vị trí lao động phụ trợ nhẹ nhàng hơn, giảm tỷ lệ công nhân tự ý mua thuốc điều trị từ 42,8% xuống dưới 20% trước tháng 12 năm 2024.

Thứ tư, tăng cường đào tạo công thái học và chăm sóc sức khỏe chủ động: Tổ chức công đoàn phối hợp với mạng lưới vệ sinh viên mở các lớp hướng dẫn kỹ thuật nâng đỡ vật nặng đúng tư thế để hạn chế chấn thương cột sống, đồng thời truyền thông tác hại của việc hút thuốc lá kết hợp với phơi nhiễm bụi than, nhằm giảm số ngày nghỉ ốm bình quân từ 6,2 ngày xuống dưới 4 ngày mỗi năm vào cuối năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn thạc sĩ này là nguồn tư liệu khoa học có giá trị ứng dụng cao cho nhiều nhóm đối tượng:

Thứ nhất, lãnh đạo doanh nghiệp và cán bộ an toàn vệ sinh lao động ngành than: Cung cấp bức tranh thực tế về tác hại nghề nghiệp để xây dựng kế hoạch đầu tư trang thiết bị thông gió, sắp xếp ca kíp làm việc khoa học và cắt giảm chi phí phát sinh do công nhân nghỉ ốm dài ngày.

Thứ hai, đội ngũ y tế cơ sở tại các khu công nghiệp, hầm mỏ: Nắm bắt phương pháp đo lường chức năng hô hấp qua chỉ số FVC, FEV1 và quy trình phân loại sức khỏe chuẩn xác theo quy định của Bộ Y tế, từ đó phát hiện sớm các dấu hiệu suy giảm thông khí và bệnh bụi phổi.

Thứ ba, học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Y tế công cộng và Sức khỏe nghề nghiệp: Tham khảo thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang, cách tiếp cận xử lý số liệu môi trường kết hợp lâm sàng và các kiểm định thống kê y học trong môi trường công nghiệp nặng.

Thứ tư, các nhà hoạch định chính sách bảo hiểm và an toàn lao động: Sử dụng bằng chứng khoa học về mối liên quan giữa tuổi nghề trên 10 năm với mức độ tổn thương đa cơ quan để hoàn thiện các quy chuẩn quốc gia về thời giờ làm việc, chế độ bồi dưỡng độc hại và danh mục bệnh nghề nghiệp được hưởng bảo hiểm xã hội.

Câu hỏi thường gặp

Tỷ lệ mắc bệnh tai mũi họng ở công nhân mỏ than Phấn Mễ ở mức nào và nguyên nhân do đâu?

Nghiên cứu ghi nhận 63,3% công nhân mắc bệnh tai mũi họng, trong đó 59,9% là thể mạn tính. Nguyên nhân do tính chất than mỡ chứa nhiều lưu huỳnh và hợp chất hydrocacbon vòng dễ bám dính vào niêm mạc, cộng hưởng với điều kiện vi khí hậu nóng ẩm vượt chuẩn khiến hàng rào biểu mô lông chuyển hô hấp bị tổn thương thường xuyên.

Tình trạng suy giảm chức năng hô hấp của người lao động tại mỏ diễn ra ra sao?

Có tới 50,3% công nhân tham gia nghiên cứu bị suy giảm chức năng hô hấp khi đo bằng phế dung kế. Dạng rối loạn thông khí hạn chế chiếm ưu thế với 48,3%, dạng tắc nghẽn chiếm 1,7% và dạng kết hợp là 0,3%. Điều này chứng tỏ dung tích phổi của thợ mỏ đang bị thu hẹp đáng kể do hít phải bụi than lâu ngày.

Thâm niên làm việc ảnh hưởng như thế nào đến mức độ suy giảm sức khỏe của thợ mỏ?

Tuổi nghề trên 10 năm có mối liên quan mật thiết với suy giảm thể lực. Nhóm công nhân có thâm niên trên 10 năm ghi nhận tỷ lệ sức khỏe chưa tốt (loại III, IV, V) là 16,5%, cao hơn gấp gần 3 lần so với mức 5,7% ở nhóm có thâm niên từ 10 năm trở xuống với ý nghĩa thống kê rõ rệt (p < 0,05).

Tại sao khu vực khai thác lộ thiên lại có tỷ lệ nghỉ ốm cao hơn khu vực hầm lò?

Khu vực lộ thiên ghi nhận tỷ lệ nghỉ ốm 70,0% với trung bình 7,6 ngày nghỉ, cao hơn khu vực hầm lò (58,7% và 5,4 ngày). Nguyên nhân do lực lượng lao động lộ thiên có cơ cấu tuổi đời cao hơn (62,7% từ 40 tuổi trở lên) và chịu tác động trực tiếp từ biến đổi thời tiết, bức xạ mặt trời gay gắt ngoài trời.

Thực trạng tự điều trị bệnh của công nhân mỏ than cảnh báo vấn đề gì?

Có 42,8% công nhân tự ý mua thuốc điều trị và 1,4% không điều trị khi phát sinh triệu chứng. Thực trạng này phản ánh thói quen coi nhẹ bệnh mạn tính và tâm lý ngại đi khám, làm gia tăng nguy cơ tái phát các đợt viêm đường hô hấp cấp và đẩy số ngày nghỉ ốm bình quân lên 6,2 ngày mỗi năm.

Kết luận

• Tỷ lệ công nhân đạt phân loại sức khỏe tốt (loại I và II) là 86,7%, nhưng nhóm sức khỏe trung bình và yếu (loại III, IV, V) vẫn chiếm tới 13,3% tổng số lao động.
• Bệnh lý tai mũi họng là vấn đề sức khỏe phổ biến nhất với tỷ lệ mắc 63,3%, trong đó bệnh thể mạn tính chiếm ưu thế vượt trội lên đến 59,9%.
• Hơn một nửa số công nhân (50,3%) bị suy giảm chức năng hô hấp, chủ yếu biểu hiện dưới dạng hội chứng rối loạn thông khí hạn chế (48,3%).
• Tuổi nghề trên 10 năm và điều kiện vi khí hậu nóng vượt tiêu chuẩn vệ sinh là hai yếu tố nguy cơ hàng đầu làm gia tăng tỷ lệ mắc bệnh và giảm sút thể lực (p < 0,05).
• Tỷ lệ tự ý điều trị ở mức cao (42,8%), trực tiếp tác động làm gia tăng số ngày nghỉ ốm bình quân hàng năm lên 6,2 ngày cho mỗi công nhân mỏ.

Luận văn đã cung cấp hệ thống số liệu dịch tễ học toàn diện, làm sáng tỏ gánh nặng bệnh tật đặc thù tại Mỏ than Phấn Mễ, Thái Nguyên. Các cấp quản lý doanh nghiệp và ngành than cần nhanh chóng triển khai các khuyến nghị kỹ thuật thông gió, trang bị bảo hộ đạt chuẩn và đổi mới quy trình y tế dự phòng trong giai đoạn 2024 - 2025. Đầu tư bảo vệ môi trường làm việc chính là giải pháp cốt lõi để nâng cao năng suất và bảo đảm sinh mệnh bền vững cho người thợ mỏ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Các nhà khoa học đã ghi nhận sự tiềm ẩn của nhiều nguy cơ đối với sức khỏe người lao động, có thể làm gia tăng nhiều bệnh tật trong nghề khai thác khoáng sản từ thời thượng cổ. Việt Nam là quốc gia có tiềm năng về khoáng sản năng lượng, trong đó có trữ lượng than đá đến hàng tỉ tấn. Tuy nhiên, công nghệ còn lạc hậu, hoạt động khai thác có thể gây ra những ảnh hưởng tiêu cực nghiêm trọng đến môi trường [15]. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra môi trường khai thác than tồn tại nhiều yếu tố bất lợi như: môi trường lao động bị ô nhiễm, một số yếu tố không đạt tiêu chuẩn vệ sinh như nhiệt độ, tiếng ồn, rung, hơi khí độc…[9], [15], [20], [21].

Ngoài ra khai thác than có thể gây ô nhiễm không khí cho khu vực dân cư xung quanh và tăng nguy cơ ung thư, bệnh tim mạch và bệnh hô hấp trong cộng đồng [53]. Thực tế công nhân phải làm việc trong môi trường có nhiều tác hại nghề nghiệp thì sự tác động tiêu cực lên sức khoẻ, bệnh tật là điều không tránh khỏi. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra bệnh tật ở công nhân khai thác than rất đa dạng, ở nhiều cơ quan, đặc biệt là các bệnh hô hấp, ngoài da, mắt, cơ xương. Đặc biệt là bệnh đường hô hấp như các bệnh lý về mũi họng, phế quản - phổi.chiếm tỉ lệ cao [15], [20], [33].

Năm 2014, tác giả Đỗ Văn Tùng nghiên cứu trên công nhân xí nghiệp hầm lò, mỏ than 35 - Công ty than Đông Bắc, kết quả cho thấy tỉ lệ bệnh răng hàm mặt chiếm tỉ lệ cao nhất 54,9%, bệnh tai mũi họng chiếm 42,3%, sau đó là bệnh mắt 16,1%, bệnh viêm phế quản 6,1%, ngoài da 6,6% [33]. Theo nghiên cứu của tác giả Nguyễn Như Đua (2021) cho thấy tỉ lệ công nhân khai thác than bị viêm mũi xoang mạn tính chiếm đến 63,55% [9]. Thái Nguyên là tỉnh có trữ lượng than lớn thứ hai cả nước, chỉ sau Quảng Ninh. Lực lượng lao động trong ngành khai thác than là tương đối lớn.

Mặc dù mỏ đã có những biện pháp như áp dụng cải tiến công nghệ và trang bị bảo hộ lao động nhưng tình hình sức khoẻ, bệnh tật nói chung ở công nhân vẫn là vấn đề rất cần quan tâm. Đặc biệt hơn nữa mỏ than Phấn Mễ Thái nguyên với đặc thù khai thác theo kiểu hầm lò và lộ thiên, với đặc điểm có nhiều than mỡ, là loại than chứa nhiều dẫn xuất carbua vòng và lưu huỳnh được coi là dễ bám dính vào niêm mạc hơn các loại than khác. Do đó nguy cơ ảnh hưởng làm gia tăng các bệnh tật có phần khác biệt so với các mỏ than khác trong cả nước. Câu hỏi đặt ra là: Thực trạng sức khoẻ, bệnh tật ở công nhân mỏ than Phấn Mễ hiện nay như thế nào? Có những yếu tố nào liên quan đến sức khoẻ, bệnh tật của công nhân tại đây? Để giải đáp vấn đề trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu: “Thực trạng sức khoẻ, bệnh tật ở công nhân mỏ than Phấn Mễ, Thái Nguyên và một số yếu tố liên quan” nhằm đáp ứng 2 mục tiêu sau: 1.

Mô tả thực trạng sức khoẻ, bệnh tật ở công nhân mỏ than Phấn Mễ, Thái Nguyên năm 2022. Phân tích một số yếu tố liên quan đến sức khoẻ, bệnh tật ở công nhân mỏ than Phấn Mễ, Thái Nguyên. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm - Yếu tố nghề nghiệp: trong quá trình con người tham gia lao động sản xuất, các yếu tố có trong qui tình công nghệ, quá trình lao động và hoàn cảnh nơi làm việc.tất cả các yếu tố đó được gọi là yếu tố vệ sinh nghề nghiệp hay yếu tố nghề nghiệp [35].

- Các yếu tố tác hại nghề nghiệp: Các yếu tố tác hại nghề nghiệp là những yếu tố có ảnh hưởng xấu, có hại và nguy hiểm, có nguy cơ gây nên tai nạn lao động hoặc bệnh nghề nghiệp cho người lao động [17], [32]. - Tai nạn lao động là tai nạn gây tổn thương cho bất kỳ bộ phận, chức năng nào của cơ thể hoặc gây tử vong cho người lao động, xảy ra trong quá trình lao động, gắn liền với việc thực hiện công việc, nhiệm vụ lao động [24], [32]. - Bệnh nghề nghiệp là loại bệnh lý phát sinh do các yếu tố tác hại nghề nghiệp. Bệnh nghề nghiệp là một khái niệm chỉ thực trạng bệnh lý mang tính đặc trưng nghề nghiệp hoặc liên quan đến nghề nghiệp mà nguyên nhân sinh bệnh là do các tác hại thường xuyên, kéo dài của điều kiện lao động xấu, các yếu tố tác hại nghề nghiệp [17].

- An toàn lao động là giải pháp phòng, chống tác động của các yếu tố nguy hiểm nhằm bảo đảm không xảy ra thương tật, tử vong đối với con người trong quá trình lao động [24]. Thực trạng sức khoẻ, bệnh tật ở công nhân khai thác than 1. Thực trạng sức khoẻ, bệnh tật ở công nhân khai thác than trên thế giới Than là một nguồn năng lượng không thể tái sinh, đã là một thành phần quan trọng trong cấu trúc năng lượng của thế giới trong một thời gian rất dài. Kể từ năm 1971, tổng sản lượng than và tiêu thụ than trên toàn thế giới đã tăng hơn 150%.

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế, tỷ trọng than trong năng lượng sơ cấp đạt 29,03% vào năm 2012, và dự đoán đến năm 2035, tỷ trọng than vẫn cao hơn 24%. Hiện nay, khai thác trên bề mặt và khai thác hầm lò là những phương pháp khai thác than chính. Việc lựa chọn phương pháp khai thác chủ yếu được xác định bởi độ sâu chôn lấp của vỉa than, mật độ và áp lực của địa tầng bên dưới, và độ dày của vỉa than. Dù sử dụng phương pháp nào thì việc khai thác than luôn đặt ra nhiều vấn đề về sức khỏe [63].

Vào đầu thế kỷ 21, số liệu thống kê của Viện An toàn và Sức khỏe Lao động Quốc gia Hoa kì cho thấy bệnh bụi phổi gia tăng mạnh. Tiếp theo đó là nhiều nghiên cứu dịch tễ học và bệnh lý đã xác nhận tỷ lệ lưu hành bệnh bụi phổi cũng như bệnh tật ngày càng tăng ở những người thợ mỏ trẻ tuổi và những người có thời gian khai thác ngắn hơn. Việc kiểm soát bụi chưa tốt trong các mỏ, sự thay đổi tương đối về thành phần của bụi mỏ than, các mỏ có quy mô nhỏ và sự gia tăng khai thác bề mặt đều là những nguyên nhân có thể góp phần vào sự gia tăng loại hình bệnh này và hậu quả của tác động ô nhiễm không khí ngày càng trầm trọng đối với sức khỏe, bao gồm suy giảm chức năng phổi và sự gia tăng bệnh khí phế thũng, chất lượng cuộc sống ngày càng giảm và ung thư phổi ngày càng cao [49]. Tại Trung Quốc, ngành công nghiệp than là một trong những ngành công nghiệp trụ cột quốc gia.

Tuy nhiên một số lượng lớn công nhân khai thác than phải đối mặt với các mối nguy hiểm nghề nghiệp khác nhau, có thể gây ra bệnh nghề nghiệp [48]. Với sự phát triển của khoa học và công nghệ và tầm quan trọng ngày càng tăng của các cơ quan nhà nước và chính phủ đối với các lĩnh vực này trong những năm gần đây, mức độ giám sát an toàn và sản xuất than của Trung Quốc tiếp tục tăng lên. Tuy nhiên, tình trạng tai nạn liên quan đến an toàn mỏ than thường xuyên xảy ra vẫn chưa được kiềm chế một cách hiệu quả [46]. Nghiên cứu của tác giả Lei Han (2018) trên 612 công nhân hầm lò và 354 công nhân lộ thiên ở Từ Châu, Trung Quốc đã chỉ ra tỷ lệ mắc bệnh mạn tính ở công nhân hầm lò là 16,7% cao hơn so với công nhân khai thác lộ thiên 10,6% [48].

Theo nghiên cứu của Qiuyun Wu, tỷ lệ công nhân có huyết áp không ổn định chiếm cao nhất (29,1%), tiếp theo là điện tim bất thường (22,4%), rối loạn chức năng thông khí phổi (10,1%) và hình ảnh X quang phổi bất thường (2,2%) [57]. Theo Shuei Han (2018), Trung Quốc không chỉ có sản lượng than cao hơn so với Mỹ và Úc mà số lượng công nhân khai thác than cũng cao hơn. Do đó, nhiều công nhân ngành than ở Trung Quốc sẽ phải đối mặt với mối nguy hiểm từ bụi than, dẫn đến khả năng mắc các bệnh về phổi cao hơn. Trung Quốc có tỷ lệ mắc bệnh phổi nghề nghiệp cao và ngày càng tăng hàng năm như bệnh bụi phổi và bệnh bụi phổi silic.

Ngược lại, Úc và Hoa Kỳ (Mỹ) đã giảm đáng kể tỷ lệ mắc kể từ những năm 1970. Ở Trung Quốc, từ năm 2003 đến năm 2016, trung bình mỗi năm có 21.719 trường hợp mắc bệnh nghề nghiệp mới. Trong đó, số mắc mới bệnh bụi phổi than chiếm 44,83%. Từ năm 2009 đến năm 2016, bệnh bụi phổi và bệnh bụi phổi silic của công nhân than chiếm 94,39% tổng số bệnh bụi phổi.000 công nhân than mắc bệnh bụi phổi và bệnh bụi phổi silic hàng năm và trung bình 723 ca tử vong mỗi năm từ năm 2007 - 2011.

Tuy nhiên từ sau năm 2011, không có dữ liệu về tỷ lệ tử vong do bệnh bụi phổi ở công nhân [62]. Theo Michael Hendryx khai thác than là một nghề độc hại, rủi ro cao về tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, đặc biệt là bệnh hô hấp so với các loại hình công việc khác [53]. Năm 2021, tác giả Xue Li, Xu Yang và cộng sự điều tra tác động của căng thẳng nghề nghiệp và sức khỏe tâm thần đối với rối loạn cơ xương ở các công nhân khai thác than ở Tân Cương, Trung Quốc, nhằm cung cấp cơ sở lý thuyết để giảm tỷ lệ mắc MSD ở các công nhân khai thác than và cải thiện sức khỏe thể chất và tinh thần của họ. Tác giả lấy mẫu ngẫu nhiên theo cụm phân tầng được sử dụng để chọn ngẫu nhiên 6 công ty khai thác than ở Tân Cương, và 1675 công nhân khai thác than đã được khảo sát bằng bảng câu hỏi.

Kết quả cho thấy rối loạn cơ xương phổ biến ở những người khai thác than. Căng thẳng nghề nghiệp và rối loạn tâm lý có thể làm tăng tỷ lệ mắc rối loạn cơ xương [67]. Cũng theo Xianting Yong tỷ lệ mắc rối loạn cơ xương hàng năm ở công nhân khai thác than là 65,6%, trong đó tỷ lệ mắc hàng năm cao nhất ở thắt lưng (50,7%), tiếp theo là cổ, vai và đầu gối, và tỷ lệ mắc thấp nhất ở khuỷu tay (18,8%).