CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUY HOẠCH ĐÔ THỊ VÀ QUẢN LÝ QUY HOẠCH ĐÔ THỊ TẠI VIỆT NAM 1. Khái niệm và đặc điểm của quy hoạch đô thị và quản lý quy hoạch đô thị Khi luận bàn về khái niệm đô thị, hiện tồn tại nhiều quan niệm khác nhau giữa các nước trên thế giới. Ở Việt Nam, có quan niệm cho rằng : Đô thị là một không gian cư trú của cộng đồng người sống tập trung và hoạt động trong những khu vực kinh tế phi nông nghiệp.1 Dưới góc độ khoa học pháp lý, Khoản 1 Điều 3 Luật Quy hoạch đô thị năm 2009 định nghĩa: Đô thị là khu vực tập trung dân cư sinh sống có mật độ cao và chủ yếu hoạt động trong lĩnh vực kinh tế phi nông nghiệp, là trung tâm chính trị, hành chính, kinh tế, văn hoá hoặc chuyên ngành, có vai trò thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia hoặc một vùng lãnh thổ, một địa phương, bao gồm nội thành, ngoại thành của thành phố; nội thị, ngoại thị của thị xã; thị trấn. Tuy có nhiều quan điểm khác nhau nhưng hầu hết đô thị đều có điểm chung là khu vực tập trung đông dân cư, chủ yếu hoạt động kinh tế phi nông nghiệp, là trung tâm kinh tế - văn hóa - xã hội của một địa phương,.
Theo Nghị quyết số 1210/2016/UBTVQH13 ngày 25/5/2016 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về phân loại đô thị, tại Việt Nam đô thị được phân chia thành 6 nhóm: đô thị loại đặc biệt, đô thị loại I, II, III, IV, V. Nếu như trước đây, quy hoạch đô thị được quan niệm như là thiết kế một đô thị, tổ chức, bố trí hình dạng vật thể của đô thị, là sự lắp ráp mô hình theo ý tưởng hoặc bản vẽ đã được đưa ra, chủ yếu quan tâm đến việc xây dựng các công trình thì ngày nay cùng với sự phát triển kinh tế và xã hội, quan niệm đó đã không còn phù hợp. Theo quy định tại Luật quy hoạch đô thị năm 2009, quy hoạch đô thị là việc tổ chức không gian, kiến trúc, cảnh quan đô thị, hệ thống công trình hạ tầng kỹ thuật, công trình hạ tầng xã hội và nhà ở để tạo lập 1 Từ điển Bách Khoa Việt Nam, NXB Hà Nội, 1995 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Luận văn UEH LLM COURSE WORK – www.vn môi trường sống thích hợp cho người dân sống trong đô thị, được thể hiện thông qua đồ án quy hoạch đô thị.2 Còn đồ án quy hoạch đô thị là tài liệu thể hiện nội dung của quy hoạch đô thị, bao gồm các bản vẽ, mô hình, thuyết minh và quy định quản lý theo quy hoạch đô thị.3 Như vậy, quy hoạch đô thị được hiểu là các hoạt động tổ chức, quản lý, kiểm soát môi trường sống trong đô thị, là cách thức tổ chức, sắp xếp không gian, thiết lập kết cấu hạ tầng và kiến trúc của đô thị nhằm giúp cho đô thị phát triển bền vững, có khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, đảm bảo yêu cầu quốc phòng - an ninh, giảm thiểu tối đa các tác động có hại của quá trình đô thị hóa, cung cấp cho người dân đô thị một môi trường sống thích hợp, đáp ứng được các nhu cầu của họ. Các tổ chức, cá nhân khi thực hiện các chương trình, kế hoạch đầu tư xây dựng phát triển đô thị, quy hoạch chuyên ngành trong phạm vi đô thị, kế hoạch sử dụng đất đô thị, quản lý thực hiện các dự án đầu tư xây dựng trong đô thị, thực hiện quản lý không gian, kiến trúc, cảnh quan đô thị hoặc thực hiện các hoạt động khác có liên quan đến quy hoạch đô thị phải tuân thủ quy hoạch đô thị đã được phê duyệt và Quy chế quản lý quy hoạch, kiến trúc đô thị, đây gọi là nguyên tắc tuân thủ quy hoạch đô thị.4 Trong xây dựng và phát triển đô thị, công tác quy hoạch, quản lý quy hoạch xây dựng có vai trò rất quan trọng, đây là vấn đề mang tính chiến lược và phải được thực hiện sớm làm cơ sở cho đầu tư xây dựng các công trình, chỉnh trang và phát triển đô thị.
Đây cũng là một trong những giải pháp để quản lý xây dựng đô thị phát triển theo hướng văn minh, hiện đại, phù hợp với tình hình thực tế tại địa phương. Quản lý quy hoạch đô thị là các biện pháp, cách thức của các cơ quan chức năng vận dụng các công cụ quản lý nhằm đảm bảo các dự án đầu tư, các công trình xây dựng,… thực hiện đúng quy hoạch đã được lập và phê duyệt, tránh 2 Luật Quy hoạch đô thị 2009, Khoản 4 Điều 3 3 Luật Quy hoạch đô thị 2009, Khoản 6 Điều 3 4 Luật Quy hoạch đô thị 2009, Điều 5 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Luận văn UEH LLM COURSE WORK – www.vn việc quy hoạch đã có sẵn nhưng việc thực thi lại đi theo hướng khác. Bên cạnh đó, quản lý quy hoạch đô thị cũng nhằm để kịp thời phát hiện ra những vấn đề bất cập, những điểm bất hợp lý trong quy hoạch để đề xuất, kiến nghị điều chỉnh cho phù hợp với tình hình thực tế. Một điều tất yếu để quản lý quy hoạch đô thị được thực hiện tốt là cần phải có một quy hoạch tương đối hoàn chỉnh, phù hợp với tình hình phát triển kinh tế - xã hội, có tính khả thi cao và hạn chế tối đa khả năng dẫn đến “quy hoạch treo”; có một chính quyền thật sự nghiêm minh, công bằng, có tính chuyên nghiệp và thực thi dân chủ tối đa.
Quản lý quy hoạch đô thị là trách nhiệm của chính quyền các cấp, của cơ quan chức năng, tuy nhiên, cần phải có sự tham gia của cộng đồng cư dân trong đô thị, vì Nhà nước không thể quản lý hết do nguồn lực còn hạn chế. Do đó, chính cư dân đô thị sẽ là người phát hiện, trình báo và kiến nghị việc xử lý những trường hợp sai quy hoạch. Điều này cũng phần nào thể hiện được bản chất chính quyền của nước ta là chính quyền của dân, do dân và vì dân. Vai trò và ý nghĩa của quy hoạch đô thị Tính đến hết tháng 5/2018, Việt Nam có 813 đô thị các loại, bao gồm cả các đô thị đặc biệt là khu kinh tế, khu công nghiệp… tỷ lệ đô thị hóa đạt khoảng 37,5%.5 Những thách thức về sử dụng tài nguyên, dân số, môi trường, kinh tế, an sinh xã hội, văn hóa… đòi hỏi việc quản lý đô thị phải được tiếp cận một cách toàn diện và hệ thống.
Như đã nhận định, đô thị là trung tâm kinh tế - xã hội và chính là động lực thúc đẩy sự phát triển của địa phương, của một vùng hay của cả nước. Nếu như NewYork (Mỹ), Luân Đôn (Anh), Paris (Pháp), Tokyo (Nhật Bản), Bắc Kinh (Trung Quốc). là những trung tâm kinh tế, tài chính có tầm ảnh hưởng lớn không chỉ trong nước mà còn tác động đến cả nền kinh tế của thế giới thì ở Việt Nam, thủ đô Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, thành phố Hải Phòng, thành phố Đà Nẵng, thành phố Cần Thơ. được xem như đầu tàu kinh tế của cả nước.
Theo số liệu thống kê tại hội nghị tổng kết, công bố tổng thu ngân sách năm 2017 của 5 thành phố trực thuộc Trung ương thì 5 http://baodauthau.vn/bat-dong-san/het-nam-2017-ty-le-do-thi-hoa-dat-khoang- 375-61951.html 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Luận văn UEH LLM COURSE WORK – www.vn trong năm 2017, 5 thành phố này đã thu đạt 621.048 tỉ đồng, tương đương 56,25% thu ngân sách cả nước. Nếu chỉ tính riêng thành phố Hồ Chí Minh thì đã đóng góp gần 22% GDP và khoảng 28% tổng thu ngân sách cả nước. Không chỉ đóng góp về kinh tế, các đô thị còn là trung tâm chính trị, hành chính của tỉnh, huyện và là bộ mặt của địa phương hay cả khu vực. Tuy nhiên, ở nước ta đang vướng phải một vấn đề là quá trình đô thị hóa nhanh, các đô thị ngày càng nhiều nhưng chất lượng không đảm bảo, cấu trúc đô thị còn nhiều bất ổn, phần lớn diện tích đất phục vụ cho nhu cầu nhà ở.
Do đó, việc quy hoạch để đô thị phát triển theo hướng tích cực, giúp các cơ quan chức năng có căn cứ quản lý theo quy hoạch là hết sức cần thiết. Quy hoạch đô thị sẽ giúp: đảm bảo phân bố hợp lý khu vực sản xuất trong đô thị với khu vực sống của cư dân đô thị, đặc biệt là sắp xếp khu vực dành cho các khu, cụm công nghiệp để hạn chế tối đa những tác động không tốt đến cư dân trong quá trình sản xuất đồng thời tạo quỹ đất thu hút đầu tư; tạo lập môi trường sống trong sạch, hài hòa cho cư dân thông qua việc phân bố dân cư và quy định về sử dụng đất trong đô thị, quy hoạch các khu giải trí, công viên, trung tâm và các dịch vụ công; xây dựng một nét đặc trưng của đô thị với những quy định về chiều cao, màu sắc, quy mô,… của các công trình và đặc biệt là đảm bảo không để xảy ra sự xung đột giữa các công trình với nhau. Bên cạnh đó, với sự phát triển kinh tế mạnh mẽ, sự đầu tư ngày càng lớn từ các nhà đầu tư trong và ngoài nước thì dự báo quá trình đô thị hóa sẽ diễn ra ngày càng nhanh. Do đó, cần phải có sự định hướng, nghiên cứu về các điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội để xây dựng quy hoạch đô thị có tính khả thi, tránh được tình trạng khi đã hình thành khu vực đô thị thì mới bắt đầu tiến hành xây dựng quy hoạch.
Quy định pháp luật về quy hoạch đô thị Pháp luật hiện hành của nước ta đã có nhiều quy định về quy hoạch và quản lý phát triển đô thị. Trên thế giới, pháp luật các nước đề cao tính công cộng, là đặc điểm quan trọng của đô thị, đưa ra các nguyên tắc quản lý và sử dụng không gian đô thị, kể cả không gian ngầm; thông qua kiến trúc sư trưởng nhằm quản lý hiệu quả cảnh quan, kiến trúc đô thị, bảo đảm bản sắc đô thị phù 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Luận văn UEH LLM COURSE WORK – www.vn hợp với truyền thống văn hoá của dân tộc. Hầu hết các nước đều quản lý thực hiện quy hoạch thông qua việc cấp giấy phép quy hoạch. Bên cạnh đó, luật pháp các nước đều đưa ra các nguyên tắc để cộng đồng tham gia có hiệu quả vào việc xây dựng và thực hiện quy hoạch.