CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ ODA VÀ NGÀNH Y TẾ CỦA TỈNH THÁI NGUYÊN 1. Những vấn đề chung về nguồn vốn ODA: 1. Khái niệm nguồn vốn ODA ODA (Official Development Assistance) có nghĩa là Hỗ trợ phát triển chính thức hay còn gọi là Viện trợ phát triển chính thức. Năm 1972, theo tổ chức Hợp tác Kinh tế và Phát triển (OECD) đã đưa ra khái niệm: “ ODA là một giao dịch chính thức được thiết lập với mục đích thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội của các nước đang phát triển.
Điều kiện tài chính của giao dịch này có tính chất ưu đãi và thành tố viện trợ không hoàn lại chiếm ít nhất 25% ”. Thực chất, ODA là sự chuyển giao một phần thu nhập quốc gia từ các nước phát triển sang các nước đang phát triển và chậm phát triển. Theo Ngân hàng thế giới (WB), ODA bao gồm các khoản viện trợ không hoàn lại cộng với các khoản vay có thời hạn dài và lãi suất thấp so với thị trường. Mức độ ưu đãi của một khoản vay được đo lường bằng yếu tố cho không.
Khoản tài trợ không phải hoàn trả nếu có yếu tố cho không là 100% được gọi là viện trợ không hoàn lại. Một khoản vay ưu đãi được coi là ODA phải có yếu tố cho không ít nhất là 25%. Theo Nghị định 38/2013/NĐ-CP ngày 23/04/2013 của Chính phủ Việt Nam thì ODA được định nghĩa: “Hỗ trợ phát triển chính thức (gọi tắt là ODA) được hiểu là hoạt động hợp tác phát triển giữa Nhà nước hoặc Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam với nhà tài trợ là Chính phủ Nguyễn Khương Duy 1 CQ50/08.02 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tốt nghiệp Học viện Tài chính nước ngoài, các tổ chức tài trợ song phương và các tổ chức liên quốc gia hoặc liên chính phủ”. Khái quát thì ODA được hiểu là sự hỗ trợ, giúp đỡ về mặt tài chính chủ yếu là của các Chính phủ, các tổ chức liên Chính phủ (NGO), các tổ chức phi chính phủ, các tổ chức thuộc hệ thống Liên hiệp quốc (United Nations – UN), các tổ chức tài chính quốc tế (IMF, WB, …) dành cho Chính phủ một nước (thường là nước chậm phát triển) để thực hiện các chương trình phát triển kinh tế - xã hội thông qua các khoản viện trợ không hoàn lại, viện trợ có hoàn lại hoặc các khoản tín dụng ưu đãi (cho vay dài hạn, lãi suất thấp).
Đặc điểm của nguồn vốn ODA 1. ODA là nguồn vốn mang tính ưu đãi Tính ưu đãi là đặc trưng của nguồn vốn ODA để phan biệt nguồn vốn ODA với các loại nguồn vốn khác. ODA được sử dụng nhằm giúp các nước đang phát triển phát triển kinh tế và nâng cao hiệu quả đầu tư. Với mục đích sử dụng như vậy nên ODA là nguồn vốn mang tính ưu đãi cần thiết cho các nước đang và chậm phát triển.
Tính ưu đãi của nguồn vốn này thể hiện ở chỗ : ODA là dành riêng cho các nước đang và chậm phát triển vì mục tiêu phát triển. Để có thể được nhận ODA, các nước đang và chậm phát triển phải có hai điều kiện cơ bản là: - GDP bình quân đầu người thấp. Nước có GDP bình quân đầu người càng thấp thì thường được tỷ lệ viện trợ không hoàn lại của ODA càng lớn và khả năng vay với lãi suất thấp, thời hạn ưu đãi càng lớn. - Mục tiêu sử dụng vốn ODA của các nước này phải phù hợp với chính sách và phương hướng ưu tiên xem xét trong mối quan hệ giữa bên cấp và bên nhận ODA.
Nguyễn Khương Duy 2 CQ50/08.02 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tốt nghiệp Học viện Tài chính Lãi suất và thời gian cho vay dài, thời gian ân hạn dài : Các khoản vay ODA chủ yếu là vay với lãi suất thấp (dưới 3%), thời gian cho vay (hoàn trả vốn) dài và thời gian ân hạn dài (chỉ trả lãi, chưa trả nợ gốc). Ví dụ như, khoản vay ODA của Nhật Bản có lãi suất trong khoảng từ 0,75% - 2,3%/năm ; khoản vay ODA của WB, ADB, JBIC có thời gian hoàn trả là 40 năm, thời gian ân hạn là 10 năm. Ngoài ra, tính ưu đãi của nguồn vốn ODA còn thế hiện ở tính phúc lợi xã hội của nguồn vốn này. Vốn ODA với mục tiêu xóa đói giảm nghèo, nâng cao phúc lợi xã hội nên lĩnh vực đầu tư chủ yếu của ODA là các lĩnh vực không hoặc ít sinh lợi nhuận, thường là các công trình công cộng mang tính chất phúc lợi xã hội như các dự án đầu tư vào cơ sở hạ tầng, các công trình giao thông vận tải, giáo dục y tế và nông nghiệp phát triển nông thôn, xóa đói giảm nghèo.
ODA là nguồn vốn mang tính ràng buộc Đi kèm với ODA luôn là những ràng buộc nhất định về kinh tế, chính trị hoặc khu vực địa lý. Viện trợ của các nước phát triển không chỉ đơn thuần là việc trợ giúp hữu nghị, mà còn là một công cụ lợi hại để thiết lập và duy trì lợi ích kinh tế và vị thế chính trị cho nước tài trợ. Nguồn vốn ODA thường gắn liền với các điều kiện kinh tế như nước viện trợ phải là thị trường tiêu thụ sản phẩm, thị trường đầu tư cho các nước viện trợ, phải thực hiện chính sách kinh tế phù hợp với nước viện trợ. Hầu hết các nước viện trợ đều ràng buộc các nước tiếp nhận sử dụng khoản viện trợ ODA để mua hàng hóa và dịch vụ của các quốc gia viện trợ.
Ví dụ như, Bỉ, Đức và Đan Mạch yêu cầu khoảng 50% viện trợ phải mua hàng của nước mình; Canada yều cầu cao nhất là 65%; Thụy Sĩ và Hà Lan là hai nước có yêu cầu thấp nhất với lần lượt là 1,7% và 2,2%. Ngoài ra, mỗi nước cung cấp viện Nguyễn Khương Duy 3 CQ50/08.02 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tốt nghiệp Học viện Tài chính trợ còn có những ràng buộc khác nhau và rất chặt chẽ đối với nước tiếp nhận viện trợ; kể đến như Nhật Bản quy định vốn ODA của Nhật Bản (hoàn lại hoặc không hoàn lại) đều phải được thực hiện bằng đồng Yên Nhật. Các nước viện trợ cũng sử dụng nguồn vốn ODA như một công cụ xác định vị trí và ảnh hưởng của nước mình tại các nước và khu vực tiếp nhận ODA. Các khoản viện trợ luôn chứa đựng hai mục tiêu cùng tồn tại song song.
Mục tiêu thứ nhất là thúc đẩy tăng trưởng bền vững và giảm đói nghèo ở những nước đang phát triển. Thực hiện mục tiêu này, hầu hết các nước viện trợ đều nhìn thấy lợi ích của mình trong việc hỗ trợ phát triển, mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm và thị trường đầu tư. Mục tiêu thứ hai là tăng trưởng vị thế chính trị của các nước tài trợ. Hoa Kỳ là một trong những quốc gia thành công trong việc dùng nguồn vốn ODA làm công cụ để thực hiện chính sách “gây ảnh hưởng chính trị trong thời gian ngắn” tại các nước tiếp nhận viện trợ.
Chính vì vậy khi nhận viện trợ ODA, các nước tiếp nhận phải xem xét kĩ lưỡng các điều kiện nhà cung cấp ODA, tuân thủ nguyên tắc quan hệ hỗ trợ phát triển chính thức phải đảm bảo tôn trọng toàn vẹn lãnh thổ của nhau, không can thiệp vào công tác nội bộ của nhau, bình đẳng và hai bên cùng có lợi. ODA là nguồn vốn có khả năng gây nợ Với đặc điểm là nguồn vốn có tính chất ưu đãi lãi suất thấp, thời gian cho vay dài nên các quốc gia khi tiếp nhận, sử dụng nguồn vốn ODA chưa thấy xuất hiện gánh nặng nợ nần; nhưng nguồn vốn ODA vẫn không phải là nguồn vốn cho không nên đến một lúc nào đó, quốc gia tiếp nhận viện trợ cũng phải dùng tiền của mình để trả nợ. Chính vì thế, các quốc gia sử dụng nguồn vốn ODA không hiệu quả thì sau một thời gian sẽ lam vào vòng nợ nần Nguyễn Khương Duy 4 CQ50/08.02 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tốt nghiệp Học viện Tài chính do không có khả năng trả nợ. Do các nước khi tiếp nhận ODA đã chấp nhận các ràng buộc từ trước về các lĩnh vực, mục tiêu sử dụng nguồn vốn ODA mà không sử dụng nguồn vốn này để đầu tư trực tiếp cho sản xuất, cho xuất khẩu để thu ngoại tệ, trong khi việc trả nợ lại chủ yếu dựa vào xuất khẩu thu ngoại tệ.
Mặt khác, rủi ro về tỷ giá là một trong những nguy cơ đáng quan tâm dẫn đến các quốc gia lâm vào cảnh nợ nần. Vốn ODA là vốn vay dài hạn bằng đồng ngoại tệ, trong khi đó thì các nước tiếp nhận viện trợ là các quốc gia đang phát triển, có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, đi kèm với tỉ lệ lạm phát cao và đồng tiền trong nước mất giá so với đồng tiền ngoại tệ. Đến thời điểm trả nợ, đồng nước nhận tài trợ mất giá so với đồng tiền ngoại tệ đã vay làm cho nước nhận tài trợ phải mât một lượng nội tệ nhiều hơn để mua lượng ngoại tệ đã vay để trả nợ. Phân loại nguồn vốn ODA 1.
Phân loại theo phương thức hoàn trả Phân loại theo phương thức hoàn trả, nguồn vốn ODA được chia thành ba loại: ODA không hoàn lại ODA không hoàn lại là khoản viện trợ mà bên tiếp nhận viện trợ không phải trả lại cho bên viện trợ để thực hiện các chương trình, dự án theo sự thỏa thuận giữa các bên. Viện trợ không hoàn lại chiếm 25% tổng số vốn ODA trên thế giới, được thực hiện dưới hai dạng chủ yếu sau: - Hỗ trợ về kĩ thuật: Nước viện trợ chuyển giao công nghệ, truyền đạt kĩ thuật, đào tạo nâng cao năng lực cho cán bộ nước nhận viện trợ thông qua các chuyên gia quốc tế. Nguyễn Khương Duy 5 CQ50/08.02 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn tốt nghiệp Học viện Tài chính - Viện trợ nhận bằng hiện vật: Các nước nhận viện trợ dưới hình thức hiện vật như lương thực, vải, thuốc chữa bệnh, vật tư, nguyên vật liệu… ODA vay ưu đãi ODA vay ưu đãi là khoản vay tín dụng với các điều kiện ưu đãi, tính chất ưu đãi được thể hiện: - Lãi suất thị trường thấp: dưới 3%/năm tùy thuộc vào mục tiêu vay và nước vay, thấp hơn lãi suất thị trường. - Thời hạn cho vay dài: khoảng từ 20 năm – 30 năm.
- Thời gian ân hạn dài: khoảng từ 10 năm – 12 năm.