Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Một số khái niệm liên quan đến nhà tiêu Nhà tiêu là hệ thống thu nhận, xử lý tại chỗ phân và nước tiểu của con người. Nhà tiêu hợp vệ sinh là nhà tiêu bảo đảm cô lập được phân người, ngăn không cho phân chưa được xử lý tiếp xúc với động vật, côn trùng. Có khả năng tiêu diệt được các mầm bệnh có trong phân, không gây mùi khó chịu và làm ô nhiễm môi trường xung quanh. Nhà tiêu khô là nhà tiêu không dùng nước để dội sau mỗi lần đi tiêu.
Phân được lưu giữ và xử lý trong điều kiện ủ khô. Nhà tiêu khô chìm là loại nhà tiêu khô, hố chứa phân chìm dưới đất. Nhà tiêu khô nổi là loại nhà tiêu khô, có xây bể chứa phân nổi trên mặt đất. Nhà tiêu khô nổi một ngăn là loại nhà tiêu khô nổi chỉ có 1 ngăn chứa và ủ phân.
Nhà tiêu khô nổi có từ hai ngăn trở lên là nhà tiêu khô nổi có từ hai ngăn trở lên để luân phiên sử dụng và ủ phân, trong đó luôn có một ngăn để sử dụng và các ngăn khác để ủ. Nhà tiêu dội nước là nhà tiêu dùng nước để dội sau mỗi lần sử dụng. Nhà tiêu tự hoại là nhà tiêu dội nước, bể chứa và xử lý phân kín, nước thải không thấm ra bên ngoài, phân và nước tiểu được lưu giữ trong bể chứa và được xử lý trong môi trường nước. Nhà tiêu thấm dội nước là nhà tiêu dội nước, phân và nước trong bể, hố chứa được thấm dần vào đất.
Chất độn là các chất sử dụng để phủ lấp, phối trộn với phân, có tác dụng hút nước, hút mùi, tăng độ xốp và tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình phân hủy các chất hữu cơ, tiêu diệt mầm bệnh có trong phân. Chất độn bao gồm một hoặc hỗn hợp các loại sau: tro bếp, rơm rạ, vỏ trấu, mùn cưa, vỏ bào, lá cây, vỏ trái cây, thức ăn thừa. 4 Ống thông hơi là ống thoát khí từ bể hoặc hố chứa phân ra môi trường bên ngoài8. Phóng uế bừa bãi (đi tiêu tự do, đại tiện ngoài trời) là hành vi của con người đại tiện trực tiếp ra ngoài môi trường sống, dẫn đến ô nhiễm đất và nguồn nước.
Vì vậy sử dụng nhà tiêu tạm (như hố đào, cầu tiêu ao cá.) cũng được xem là đi tiêu tự do.2 Tầm quan trọng của nhà tiêu hộ gia đình Nhà tiêu hộ gia đình là nơi để các thành viên trong gia đình giải quyết nhu cầu vệ sinh cá nhân, đồng thời là nơi quản lý chất thải của các cá thể trong hộ. Mỗi gia đình là một tế bào của xã hội. Chính vì thế, để chất thải nói chung được quản lý tốt, chất thải của mỗi hộ gia đình nói riêng cần được quản lý tốt. Nếu không được xử lý đúng cách, chất thải sẽ phát tán và gây ô nhiễm môi trường sống.
Đây cũng là môi trường thuận lợi cho ruồi, nhặng và các vật trung gian truyền bệnh như muỗi, chuột, bọ sinh sản và phát triển. Quá trình lây nhiễm mầm bệnh từ phân tới miệng gọi là đường lây truyền phân – miệng. Sơ đồ đường lây truyền phân – miệng 5 Một ngày một người thải ra trung bình 128 gam chỉ tính phân, nghĩa là mỗi năm, lượng phân cần xử lý của một người lên tới gần 47 kilogam9. Nếu tính cả nước tiểu, con số này lên tới 350-700 kilogam mỗi năm10.
Với dân số 96.984 người vào năm 2019, nước ta trong một năm phải xử lý khoảng 4,5 triệu tấn phân, và 30-62 triệu tấn nước tiểu11. Lượng chất thải khổng lồ này nếu không được thu gom, xử lý sẽ làm ô nhiễm môi trường xung quanh. Người không rửa sạch tay sau khi đi vệ sinh, phân dính từ tay vào thực phẩm, người khác ăn vào hoặc chính người đó đưa tay lên miệng có thể trực tiếp làm lây truyền mầm bệnh tồn tại trong phân. Mùi cùng với nguồn chất hữu cơ dồi dào trong đó là yếu tố thu hút nhiều trung gian truyền bệnh như ruồi, nhặng,….
Chúng tiếp xúc và mang mầm bệnh từ phân tới thức ăn của con người, đặc biệt nguy hiểm khi lây nhiễm tới thực phẩm chín, rau sống không qua chế biến, thực phẩm không được nấu chín kỹ trước khi ăn. Phân người luôn chứa một lượng lớn mầm bệnh, trong đó phần lớn là vi sinh vật gây bệnh lây qua đường tiêu hóa: virus viêm gan A, phẩy khuẩn tả Vibrio cholerae, trực khuẩn lỵ Shigella, trực khuẩn Salmonella, Rotavirus, trực khuẩn E. Ngoài ra, trong phân còn có trứng của nhiều loại giun, sán: giun đũa, giun tóc, giun móc, giun kim, sán lá gan, sán dây,…. Nhiều vi sinh vật trong số này gây triệu chứng chung là tiêu chảy, với 1,7 triệu ca mắc ở trẻ em mỗi năm trên toàn thế giới12.
Tiêu chảy giết chết 2195 trẻ em mỗi ngày – một phần chín số tử vong ở trẻ em nói chung – nhiều hơn số chết do AIDS, sốt rét và sởi cộng lại13. Không chỉ thế, càng mắc tiêu chảy thường xuyên trong hai năm đầu đời càng gia tăng nguy cơ trẻ bị suy dinh dưỡng thấp còi14. Theo một phân tích tổng quan có hệ thống vào năm 2017, nhà tiêu HGĐ sẽ giúp giảm tỷ lệ mắc bệnh tiêu chảy tới 36%15. Trẻ em sống trong HGĐ không có nhà tiêu hợp vệ sinh có nguy cơ nhiễm giun cao gấp 26,5 lần trẻ em trong những HGĐ có nhà tiêu hợp vệ sinh16.
Nhưng ngay cả khi gia đình trẻ sử dụng nhà tiêu hợp vệ sinh trong một cộng đồng còn thiếu nhà tiêu hợp vệ sinh, trẻ vẫn có nguy cơ mắc bệnh do ăn phải chất thải phát tán từ các HGĐ lân cận. Sử dụng nhà tiêu không hợp vệ sinh ở làng quê vùng núi 6 Việt Nam dẫn đến việc trẻ em 5 tuổi thấp hơn 3,7 cm so với trẻ em khỏe mạnh sống ở các làng quê mà mọi người đều sử dụng nhà tiêu hợp vệ sinh17. Phân không được quản lý tốt cũng phát tán và làm ô nhiễm môi trường đất, môi trường nước. Người dân, chủ yếu là nông dân tiếp xúc trực tiếp tay chân với nguồn đất, nước ô nhiễm và không có biện pháp vệ sinh tốt đều trở thành môi trường trung gian truyền bệnh.
Đất và nước ô nhiễm cũng làm thực phẩm nhiễm bẩn, gây bệnh cho người. Người uống nước nhiễm phân là nguyên nhân quan trọng làm lây lan các bệnh đường tiêu hóa nguy hiểm như tả, lỵ,….Ngoài ra, dưới tác dụng cùa các vi sinh vật hoại sinh có sẵn trong chất thải bỏ phân giải các chất hữu cơ và sinh ra các hơi thối: hidro sulfua, metan, idol, scatol,. các chất khí này làm ô nhiễm môi trường không khí10. Mầm bệnh nhiễm từ phân đặc biệt nguy hiểm do không phải lúc nào mắt thường cũng nhận biết được môi trường bị nhiễm bẩn.
Chính vì thế, để phòng ngừa con đường lây lan này, cách tốt nhất là áp dụng các biện pháp vệ sinh mọi lúc và quản lý tốt chất thải người. Nhà tiêu hợp vệ sinh là giải pháp tốt nhất để lưu giữ, xử lý chất thải của con người một cách an toàn. Mỗi hộ gia đình đều có nhà tiêu hợp vệ sinh không chỉ giúp giảm lây truyền bệnh qua đường tiêu hóa, mà còn trực tiếp giúp giảm tử vong, suy dinh dưỡng trẻ em, cắt đứt vòng xoắn bệnh tật và nghèo đói. Hơn thế nữa, nhà tiêu còn góp phần vào bình đẳng giới, nâng cao nhận thức của người dân về vệ sinh cá nhân nói riêng và vệ sinh cộng đồng nói chung.
Không có nhà tiêu, phụ nữ nhiều khi buộc phải chờ tới khi trời tối để đi vệ sinh, làm tăng nguy cơ bị tấn công và hãm hiếp, cùng với đó là nguy cơ mắc hàng loạt các bệnh phụ khoa và tiết niệu18. Ở Bangladesh, đầu tư cho một nhà tiêu có giá từ 2 đến 20 đô-la Mỹ - thường ít hơn những gì người dân chi cho khám và mua thuốc để chữa bệnh tiêu chảy. Phụ nữ ở đây đi khám bác sĩ vài lần mỗi năm và thường phải chi tới 7,5 đô-la cho mỗi lần khám. Có nhà tiêu - hoặc tốt hơn nếu mọi người trong làng đều có nhà tiêu - họ có thể tiết kiệm số tiền đó19.
7 Cuối cùng, chất thải xử lý đúng cách là nguồn phân bón dồi dào cho cây trồng. Lượng phospho có sẵn trong phân và nước tiểu là 3,36 triệu tấn. Nếu được thu gom, chúng có thể đáp ứng 22% nhu cầu phospho toàn cầu20. Điều này càng quan trọng hơn ở châu Á và châu Phi, nơi có những nước nông nghiệp đông dân, điển hình là Việt Nam.
Đây thường là những quốc gia có nhu cầu phân bón lớn và đang gặp những vấn đề nan giải trong xử lý chất thải người. Nhận thấy sự cần thiết của một ngày quốc tế thu hút sự chú ý của toàn cầu về cuộc khủng hoảng vệ sinh, ngày 19 tháng 11 năm 2001, Tổ chức Nhà tiêu Thế giới (World Toilet Organization – WTO) ra đời. Vào 24/7/2013, WTO đã đạt được một cột mốc quan trọng đối với phong trào vệ sinh toàn cầu khi 122 quốc gia đồng bảo trợ một nghị quyết của Liên hợp quốc do chính phủ Singapore lập bảng chỉ định ngày 19 tháng 11, "Ngày Nhà tiêu Thế giới" là ngày chính thức của Liên hợp quốc. Ngày Nhà tiêu Thế giới đã tiếp tục nhận được sự ủng hộ trong những năm qua, với các tổ chức phi chính phủ, khu vực tư nhân, các tổ chức xã hội dân sự và cộng đồng quốc tế đã tham gia để đánh dấu ngày toàn cầu nhắc nhở về vai trò và sự cần thiết của nhà tiêu hợp vệ sinh.
Với tầm nhìn hướng tới một thế giới có nhà tiêu sạch sẽ, an toàn cho mọi người, mọi nơi mọi lúc, WTO thực hiện sứ mệnh xây dựng phong trào vệ sinh toàn cầu thông qua hành động hợp tác nhằm truyền cảm hứng và thúc đẩy nhu cầu về vệ sinh, đồng thời cung cấp các giải pháp sáng tạo để đạt được vệ sinh bền vững cho tất cả mọi người. Bằng các hoạt động tuyên truyền vận động mọi người hành động; giáo dục, tư vấn và nâng cao năng lực; các giải pháp vệ sinh bền vững, mọi lúc dựa trên tiếp cận thị trường, các hội nghị thượng đỉnh (World Toilet Summit – WTS) được tổ chức rộng khắp trên thế giới, WTO đã đạt được nhiều thành tựu trên con đường thực hiện sứ mệnh của mình21.3 Phân loại nhà tiêu và tiêu chuẩn nhà tiêu hợp vệ sinh - Phân loại theo hình thức, gồm hai loại chính8: + Nhà tiêu khô, bao gồm: nhà tiêu khô chìm, nhà tiêu khô nổi một ngăn, nhà tiêu khô nổi từ hai ngăn trở lên,.