Đặt vấn đề Mối là côn trùng đa hình thái thuộc bộ mối (Isoptera) hay còn gọi là bộ cánh đều. Chúng có đời sống xã hội chặt chẽ, sống kín đáo trong đất hay các giá thể bằng gỗ. Trong tổ mối tùy vào chức năng và nhiệm vụ mà các thành viên trong tổ mối sẽ có các hình dạng khác nhau, Trong tổ mối gồm có mối chúa, mối vua, mối lính, mối thợ và mối cánh(mối giống).chúng sống thành tập đoàn và có tổ chức xã hội cao[9]. Bộ mối có những đặc điểm hình thái như cơ thể chúng chia làm 3 phần chính là đầu ngực và bụng.
Nhưng tùy vào từng chức năng và nhiệm vụ khác nhau mà mối có các kích thước khác nhau. Mối là loài côn trùng có cánh xong không phải thành viên nào trong tổ mối đều có cánh, cánh mối chỉ xuất hiện ở các cá thể sinh sản(mối giống) trước khi giao hoan, sau khi giao hoan đôi cánh đó sẽ rụng đi. Miệng mối thuộc loại miệng gặm nhai, chân dạng chân chạy. Mối thuộc dạng biến thái không hoàn toàn, không có nhộng, thân thể mềm, có màu trắng sữa và đậm dần thành trắng xám khi trưởng thành.
Thức ăn của mối là tất cả các loại vật chất có nguồn gốc là xenlulo. Trong tự nhiên, mối tham gia vào quá trình phân hủy các chât hữu cơ có nguồn gốc là xenlulo như cành lá rơi rụng, rễ cây và cả cây sống cũng như cây đã chết. Trong đời sống mối xâm hại và phá hủy các sản phẩm làm từ xenlulo như sách báo, bàn ghế, cầu thang hay cột nhà bằng gỗ…. Trong các khu rừng nhiệt đới và cận nhiệt đới mối được ví như đội quân làm vệ sinh khổng lồ của tự nhiên nhưng trong trồng rừng hay trong các công trình xây dựng mối lại được coi là mối nguy hại vì mức độ tàn phá của chúng.
Trong các côn trùng hại lâm sản, mối được đánh giá là đối tượng phá hại mạnh nhất đối với công trình kiến trúc, cây trồng, đê đập ở hầu hết các nước nhiệt đới và cận nhiệt đới. Nước ta với khí hậu nhiệt đới ẩm và sự đạ dạng về thực vật đã tạo điều kiện cho mối phát triển mạnh. Ngoài việc gây hại cho cây trồng mối còn gây hại rất nhiều cho các công trình xây dựng và các sản phẩm có nguồn gốc từ gỗ gây thiệt hại lớn cho con người. n 2 Phường Quang Trung – TP Thái Nguyên – Tỉnh Thái nguyên là 1 khu vực đông dân cư nhất trong thành phố.
Phường Quang Trung cũng là một khu trung tâm thương mại của thành phố Thái Nguyên, tại đây có các chợ lớn như chợ Đồng Quang (trung tâm thương mại Đồng Quang), chợ Ga, chợ Mỏ Bạch, chợ sinh viên Sư Phạm. Nhờ mật độ dân cư đông đúc cộng thêm khí hậu nhiệt đới ẩm đã tạo điều kiện cho mối hại gỗ phát triển. Các phòng lưu trữ hồ sơ của các cơ quan, các gian hàng ở các chợ và những hộ dân có công trình xây dựng sử dụng vật liệu có nguồn gốc xenlulo đó là những mục tiêu hàng đầu của mối. Hàng năm mối đã gây ra những thiệt hại nhất định cho người dân và các cơ quan trên địa bàn nhưng công tác phòng trừ mối lại chưa được quan tâm đúng mức.
Nhiều công trình trước đây không phòng mối khi xây dựng, nay vẫn chưa được thực hiện phòng mối bổ sung, vì vậy hiệu quả trừ mối chưa cao, mối vẫn xuất hiện nhiều. Để phòng trừ mối một cách hiệu quả, có cơ sở khoa học vững chắc, cần phải có các dẫn liệu điều tra cơ bản. Nhưng hiện nay vẫn chưa có đề tài nào nghiên cứu về mối hại gỗ trong các công trình xây dựng tại phường Quang Trung - TP Thái Nguyên – tỉnh Thái Nguyên. Với nhận thức đó tôi tiến hành thực hiện đề tài: “ Thực trạng mối hại gỗ trong các công trình xây dựng tại phường Quang Trung - TP Thái Nguyên - tỉnh Thái nguyên”.
Mục đích nghiên cứu của đề tài Nghiên cứu khảo sát thực trạng mối hại gỗ trong các công trình xây dựng ở phường Quang Trung – TP Thái Nguyên – tỉnh Thái Nguyên, từ đó làm cơ sở đề xuất các giải pháp và lập kế hoạch phòng trừ. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài - Đánh giá thực trạng mối hại gỗ trong các công trình xây dựng ở phường Quang Trung – TP Thái Nguyên – tỉnh Thái Nguyên. - Đề xuất được các giải pháp phòng trừ và lập kế hoạch phòng trừ khắc phục hậu quả do mối gây ra. Ý nghĩa của đề tài 1.
Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu Qua quá trình nghiên cứu giúp tôi hiểu thêm về mối một cách đầy đủ hơn về thức ăn, tập quán ăn mồi cũng như mức độ gây hại của chúng đối với các sản phẩm làm từ gỗ trong các công trình xây dựng và hiểu biết thêm về các biện pháp phòng trừ chúng. Giúp tôi học tập được phương pháp nghiên cứu khoa học, cụ thể là phương pháp quan sát thực hành, khả năng phân tích tổng hợp tài liệu. Phát huy tinh thần độc lập sáng tạo trong học tâp và nghiên cứu khoa học.2 Ý nghĩa trong thực tiễn Kết quả nghiên cứu là cở sở thực tiễn quan trọng trong khoanh vùng gây hại, đánh giá mức độ gây hại của chúng đối với từng vùng để từ đó đề xuất các phương pháp phòng trừ mối cho các sản phẩm làm từ gỗ trong các công trình xây dựng và khắc phục các hậu quả do mối gây ra để giảm thiểu thiệt hại cho người dân và các cơ quan trên địa bàn phường Quang Trung - TP Thái Nguyên - tỉnh Thái Nguyên nói riêng cũng như trong phạm vi cả nước nói chung. n 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2.
Đặc điểm của mối hại gỗ Trong hệ thống phân loại, thì mối là côn trùng nguyên thuỷ thuộc bộ cánh đều (Isoptera), có họ hàng gần gũi với dán, niên đại tồn tại của mối có đến 200 triệu năm (Zalessky 1973). Mối là một nhóm côn trùng có “tính xã hội” cao, mỗi tổ mối là một “đơn vị sống” hoặc được coi là một “xã hội” riêng biệt. Trong mỗi tổ mối, tuỳ theo từng loài, có từ vài trăm con đến vài trục triệu con. Đôi khi người ta gọi mối là "kiến trắng" nhưng thực tế chúng chẳng có họ hàng gì với kiến (thậm chí chúng còn tấn công nhau), chúng chỉ có mối quan hệ: đều là côn trùng.
Mối được phân loại như là bộ Cánh đều (danh pháp khoa học: Isoptera), tuy nhiên, dựa trên chứng cứ ADN, người ta thấy có sự ủng hộ cho một giả thuyết gần 120 năm trước, nguyên thủy dựa trên hình thái học, rằng mối có quan hệ họ hàng gần gũi nhất với các loài gián ăn gỗ (chi Cryptocercus). Gần đây, điều này đã dẫn tới việc một số tác giả đề xuất rằng mối nên được phân loại lại như là một họ duy nhất, gọi là Termitidae, trong phạm vi bộ Blattodea, một bộ chứa các loài gián. Tuy nhiên, phần lớn các nhà nghiên cứu ủng hộ biện pháp ít quyết liệt hơn và coi mối vẫn là nhóm có tên gọi khoa học Isoptera, nhưng chỉ là một nhóm dưới bộ trong gián thực thụ, nhằm bảo vệ phân loại nội bộ của các loài mối. Trên thế giới mối có trên 2700 loài.
Các loài có đặc điểm khác nhau. Chúng khác nhau về cấu trúc tổ (có loài làm tổ nổi trên mặt đất, có loài làm tổ chìm, có loài làm tổ trên cây), đặc điểm dinh dưỡng (có loài chuyên ăn gỗ khô, có loài chuyên ăn gỗ ẩm, có loài chuyên ăn mùn), có loài đắp đường mui, có loài không đắp đường mui khi đi kiếm ăn, có loài ăn bên ngoài có loài chuyên ăn bên trong gỗ…. Ở Việt Nam, hiện đã phát hiện 106 loài mối. giữa các loài chỉ có sự khác nhau về hình thái, về số lượng cá thể, về cấu trúc tổ…song đều giống nhau là chúng sống quần thể.Trong đó có một số nhóm loài gây hại thường gặp là các giống: Coptotermes, Odototermes, Macrotermes, Microtermes, Hypotermes, Cryptotermes.
Biện pháp phòng trừ đối với từng nhóm loài có khác nhau; các n 5 loài Coptotermes có thể dùng biện pháp nhử để tập trung mối nhưng các loài Cryptotermes thì không thể nhử được. Vì vậy, để đề ra biện pháp phòng trừ hiệu quả nhất cần phải biết công trình đang bị loài nào gây hại, từ đó xây dựng giải pháp phòng trừ hiệu quả nhất cho công trình. Tổ mối Hình 2. Tổ mối Các loài mối khác nhau thì cấu tạo tổ cũng có sự khác nhau.
Về phương diện chống mối, chúng ta cần quan tâm đến vị trí tổ, có thể chia tổ mối thành 2 dạng. • Tổ mối chỉ ở trong gỗ Ở nước ta, loài mố thường gặp là “mối gỗ khô” (cryptotermes domesticus). Tổ chỉ là các hang rỗng, chúng đục dích dắc trong gỗ, chúng ở đâu thường đùn một phần phân ra ngoài, rơi xuống như đống cát nhỏ xíu. Căn cứ váo đặc điểm này có thể phát hiện ra chúng.
Tuy chúng ở trong gỗ song cũng đục vào sách vở, quần áo để nơi kế cận tổ. Loài này mỗi tổ khoảng ba bốn trăm con, chỉ cần phát hiện tổ và dùng sơ ranh tiêm thuốc BQG – 1 trực tiếp vào tổ là diệt được. • Tổ mối có liên hệ đến đất và nguồn nước Tất cả các loài mối khác khi kiến trúc tổ đều có nhu cầu đất hoặc nước ở ngoài tổ, phần lớn các loài có cấu trúc một hệ thống tổ gồm một tổ chính và nhiều tổ phụ để dung nạp được số lượng cá thể lớn, tổ chính có mối vua và mối chúa, có nhiều loài tổ ở sâu trong lòng đất đến 1-2m.Hệ thống tổ của loài “mối nhà” (Copt. Formosanus) vừa ở dưới đất nền và trong các cấu kiện phía trên; đôi n 6 khi nằm hoàn toàn phía trên, song vẫn có đường nối với nguồn nước.Đối với đê đập, độ rỗng của tổ mối có ảnh hưởng đến độ bền vững của công trình nên cần thiết phải phát hiện tổ để xử lý, kinh nghiệm lâu đời của nhân dân ta là vào mùa xuân, phát hiện thấy nấm vũ hoá là đào được tổ; các đối tượng khác, độ rỗng của tổ ít ảnh hưởng.
Thức ăn của mối Nguồn thức ăn của mối chủ yếu là các sản phẩm thực vật và các loại nấm được cấy trong tổ.