Đặt vấn đề Bộ mối (Isoptera) hay còn gọi là bộ cánh đều thuộc lớp côn trùng (Isecta) là nhóm côn trùng đa hình thái; trong các cá thể của một đàn có sự phân chia đẳng cấp và phân công chức năng rõ rệt, hiện biết có 2.858 loài, đại bộ phận phân bố ở các vùng nhiệt đới, á nhiệt đới. Chúng sống dạng tập đoàn có tổ chức cao (Vũ Quang Mạnh và cs, 1993) [5]. Côn trùng bộ cánh đều có các đặc điểm như có hai cánh mỏng, cấu tạo hai cánh giống nhau và kích thước gần bằng nhau. Cánh mối chỉ có ở các cá thể sinh sản trước khi giao hoan, sau giao hoan đôi cánh đó rụng mất.
Còn các cá thể ở các đẳng cấp khác như mối lính, mối thợ đều không có cánh. Cơ quan miệng của chúng có dạng kiểu nghiền (Vũ Quang Mạnh và cs, 1993) [5]. Sâu bọ thuộc bộ cánh đều phát triển theo kiểu biến thái không hoàn toàn. Trong tổ mối xuất hiện các đẳng cấp khác nhau bao gồm mối vua, mối chúa, mối lính, mối thợ, mối cánh.
Tuy nhiên trong đặc điểm phân loại hình thái của mối người ta xác định hình thái phân loại của mối lính. Mối lính có hàm với hệ thống răng phức tạp, có mắt đơn và tấm lưng ngực trước chỉ có một thuỳ, túi tinh chúng còn số lượng nhiều và phân nhánh, chưa có sự phân hoá cao, sự phân công chưa rõ rệt. Trong tự nhiên, mối tham gia vào các quá trình phân huỷ các chất hữu cơ có nguồn gốc xenlulo để tạo thành các đường và các hợp chất đơn giản trong chu trình chuyển hoá vật chất, chúng được ví như đội quân làm vệ sinh khổng lồ trong các khu rừng nhiệt đới và cận nhiệt đới Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới ẩm chủ yếu phát triển kinh tế nông nghiệp, nhưng những năm gần đây h 2 hiệu quả sản xuất nông nghiệp bị giảm sút mà nguyên nhân chủ yếu là do côn trùng có hại gây ra (Lê Văn Nông, 1999) [6]. Mối được xếp vào một trong những loại gây hại mạnh nhất, chúng làm phá huỷ các kho tang bến bãi, cây trồng chính….ở các tỉnh phía Nam, nhiều nơi như Tây Nguyên, Quảng Nam, Đà Nẵng, Quảng Trị…Các công trình thuỷ lợi và thuỷ điện đang xây dựng ngày càng nhiều.
Ở những nơi đó giống mối microtermes rất nguy hiểm. Trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, nhiều công trình xậy dựng công nghiêp, công trình thể thao xây dựng ngày càng nhiều; những dự án phát triển cây công nghiệp có giá trị kinh tế lớn đang xúc tiến mạnh mẽ trong đó các loại mối có sức gây hại rất lớn đến các công trình. Ngoài ra mối còn là loài côn trùng gây hại chính cho rừng ở nước ta hiện nay. Để chất lượng các công trình ngày một tốt hơn, con người đã tích cực tìm kiếm các biện pháp phòng chống mối khác nhau.
Trong đó, có biện pháp sử dụng thuốc trừ sâu hóa học chúng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ các sản phẩm làm từ gỗ, các công trình công nghiệp, dự án cây lâm nghiệp. Tuy nhiên các biện pháp hóa học ngày càng bộc lộ nhiều khuyết điểm như: ô nhiễm môi trường, mất cân bằng sinh thái, con người bị ngộ độc. Do đó, các nhà khoa học đã đưa ra các biện pháp phòng trừ mối bằng các biện pháp kiểm soát sinh học: nghiên cứu sử dụng nấm, vi khuẩn, virus…các hợp chất có nguồn gốc tự nhiên có khả năng phòng trừ mối hiệu quả an toàn. Hiện nay, diệt mối có rất nhiều phương pháp như: Phương pháp thủ công được lưu truyền trong dân gian (sử dụng xu quang để bẫy bắt mối giống chia đàn, phương pháp đào và tiêu diệt mối vua, mối chúa) phương pháp bão hòa, phương pháp hóa sinh, phương pháp phun…v.
Trong đó mối hại gỗ rừng rất phù hợp với phương pháp diệt mối lây nhiễm. h 3 Từ những lý do trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá kết quả diệt mối bằng phương pháp diệt mối lây nhiễm tại khu bảo tồn thiên nhiên Phja Oắc – Phja Đén, Huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng” 1. Mục tiêu nghiên cứu - Đánh giá được hiện trạng phát triển của mối tại khu bảo tồn thiên nhiên Phja Oắc – Phja Đén, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng. - Đánh giá được kết quả của chế phẩm diệt mối trong quy trình diệt mối bằng phương pháp lây nhiễm tại khu bảo tồn thiên nhiên Phja Oắc – Phja Đén, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng.
Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học Ý nghĩa trong công tác học tập và nghiên cứu khoa học: Thu thập được kinh nghiệm và kiến thức từ thực tế, học được cách xử lý số liệu, củng cố lý thuyết đã học và biết cách thực hiện một đề tài và là tài liệu tham khảo cho các nhà khoa học khác trong công tác phòng trừ mối gây hại cây rừng. Đề tài là cơ sở khoa học quan trọng trong công tác phòng trừ mối gây hại cây rừng và bảo quản bằng chế phẩm diệt mối nói riêng. Giúp tôi học tập được phương pháp nghiên cứu khoa học, phát huy tốt tinh thần độc lập sáng tạo trong học tập và nghiên cứu khoa học.
Ý nghĩa trong thực tiễn - Ý nghĩa trong thực tế sản xuất: làm cơ sở khoa học cho việc áp dụng chế phẩm vào thực tiễn sản xuất góp phần nâng cao khả năng diệt mốt bằng phương pháp diệt mối lây nhiễm để khắc phục các hậu quả do mối gây ra để giảm thiểu tiệt hại cho người dân. - Đề tài là tài liệu tham khảo cho các địa phương và Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Phja Oắc – Phja Đén trong công tác phòng trừ mối. h 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học Trong thế giới tự nhiên các loài động thực vật và vi sinh vật chung sống với nhau trong mối quan hệ cân bằng động, xâu chuỗi và gắn kết với nhau trong sự tồn tại chung.
Những tác động tiêu cực hay tích cực vào một thành phần hay yếu tố nào đó có thể sẽ gây ra những ảnh hưởng tới cả hệ sinh thái, thậm chí cân bằng sinh thái bị phá vỡ. Con người với những tác động vào rừng như chặt phá rừng bừa bãi, dùng thuốc trừ sâu…không những gây ảnh hưởng đến cảnh quan môi trường mà còn ảnh hưởng lớn đến khả năng xuất hiện và phát dịch của bệnh hại. Trong các hệ sinh thái, hệ sinh thái rừng tự nhiên có tính ổn định cao, không có vi sinh vật gây hại nghiêm trọng và nó có thể tự điều chỉnh để cân bằng. Tuy nhiên, cũng có nơi xuất hiện sâu bệnh hại rừng tự nhiên thuần loài và cũng có trường hợp phải can thiệp để giảm thiểu ảnh hưởng của sâu bệnh hại.
Mặc dù vậy, việc diệt trừ sâu bệnh hại rừng ở đây là ít có ý nghĩa. Đối với hệ sinh thái rừng trồng tính ổn định và bền vững kém. Vì vậy, rất dễ bị tổn thương khi bị các tác động bất lợi, do đó việc phòng trừ sâu bệnh hại là cần thiết và có ý nghĩa quan trọng đối với sự sinh trưởng cũng như tồn tại của cây rừng (Bộ Nông nghiệp và PTNT, 2006) [2]. Mối là nhóm côn trùng có “tính xã hội” cao, sinh sản, phát triển mạnh.
Chúng hợp thành các vương quốc sớm nhất. Đôi khi người ta gọi mối là “kiến trắng” nhưng thực tế chúng chẳng có họ hàng gì với kiến (thậm chí chúng còn tấn công lẫn nhau), chúng chỉ có quan hệ: đều là côn trùng. Mối được phân loại như bộ cánh đều (danh pháp khoa học: Isoptera), tuy nhiên dựa trên chứng cứ AND, người ta thấy có sự cho một giả thuyết gần 120 năm h 5 trước, nguyên thuỷ dựa trên hình thái học, rằng mối có quan hệ họ hàng gần gũi nhất với các loài gián ăn gỗ (chi Cryptocercur). Điều này đã dẫn tới việc một số tác giả đề xuất mối được phân loại như là họ duy nhất, gọi là Termitidae, trong phạm vi bộ Blattodea, một bộ chứa các loài gián.
Tuy nhiên, phần lớn các nhà nghiên cứu ủng hộ biện pháp ít quyết liệt hơn và coi mối vẫn có tên khoa học là Isoptera, nhưng chỉ là một nhóm dưới bộ trong gián thực thụ, nhằm bảo vệ phân loại nội bộ của các loài mối. Trên thế giới người ta đã giám định trên 2700 loài mối, các loài có đặc điểm khác nhau về cấu trúc tổ (có loài làm tổ chìm dưới đất, có loài làm tổ trên mặt đất, có loài làm tổ trên cây), đặc điểm dinh dưỡng (có loài chuyên ăn gỗ khô, có loài chuyên ăn gỗ ẩm, có loài chuyên ăn mùn), có loài đắp mui, có loài không đắp mui khi đi kiếm ăn. Ở Việt Nam phát hiện ra 106 loài mối. Trong đó có một số nhóm gây hại thường gặp là các giống: Coptotermes, Odototermes, Macrotermes, Microtermes, Hypotermes, Cryptotermes.
Giữa các loài chỉ khác nhau về hình thái, số lượng cá thể, cấu trúc…song chúng đều sống trong quần thể (Lê Văn Nông và cs) [7]. Mối là loài côn trùng gây hại nặng cho các công trình làm từ gỗ, bên cạnh đó chúng còn gây hại cho kể cả những cây gỗ còn tươi ở rừng trồng. Trong rừng tư nhiên, mối làm nhiệm vụ phân hủy cành khô, lá rụng, nó đóng vai trò sinh vật có lợi. Đặc điểm sinh học của mối 2.1 Tổ mối Mỗi loài mối đều có cấu tạo tổ khác nhau.
Mối thường làm tổ trong thân cây, gốc cây hay làm tổ trong đất. Tổ mối có loài đơn giản chỉ là những khe rỗng ở trong gỗ hay những tập đoàn nhỏ trong đất, có loài cấu tạo hết sức phức tạp. h 6 Tổ mối được mối thợ làm từ đất trộn với nước bọt và phân. Tổ mối được bao bọc bởi một lớp tường bên ngoài rất cứng.
Giữa những bức tường này bố trí các đường dẫn cho phép không khí có thể lưu thông được. Cấu tạo tổ mối từ trên xuống : - Phía trên cùng là một lớp rắn chắc dày từ 30 - 60cm, trong lớp này có nhiều khoang thông khí đường giao thông và vườn cây nấm, lớp này có chức năng che mưa che nắng cho tổ. - Ở giữa là trung tâm của tổ, khoang này rộng hình quả lê. Phía trên là những cột đất giống như thạch nhũ, phía dưới là những lớp đất giống như thạch nhũ, sâu hơn nữa là những lớp đất mỏng xếp chồng lên nhau tạo thành những buồng ngăn để điều hòa tiểu khí hậu trong tổ và mối thợ đi lại.
- Ở gần đáy tổ có một khối đất mịn trong rỗng có vách dày cỡ 1cm đó là nơi mối chúa và mối vua ở.